به گزارش جماران، پایگاه اطلاع رسانی حضرت آیت الله العظمی مظاهری نوشت: از منظر قرآن کریم و روایات اهلبیت(ع)، بلکه از نظر عقل، پذیرش توبه از سوى پروردگار متعال، هیچ شرطى ندارد. ارکان توبه که عبارتند از «ندامت قلبى، استغفار زبانى، عزم اصلاح و اصلاح»، باید محقّق شوند تا توبه پذیرفته شود، امّا رکن اساسى منزل توبه، ندامت قلبى است که اگر واقعى باشد، به دنبال آن، سایر ارکان توبه، محقّق میگردند. یعنى به صرف پیدا شدن حالت درونى پشیمانى از گناه، توبه پذیرفته میشود؛ زیرا لازمۀ پشیمانى، اظهار پشیمانى (استغفار زبانى) و تصمیم بر ترک گناه (عزم اصلاح) و عمل بر طبق دستورات الهى(اصلاح) است؛ به بیان دیگر، اگر کسى از عمل زشت و ناهنجار خویش، اظهار پشیمانى نننماید و یا تصمیم بر ترک گناه نداشته باشد و یا طبق فرمان حقتعالى عمل ننماید، در حقیقت نسبت به گناه خود پشیمان هم نشده است. بنابراین، نمیتوان گفت: ارکان توبه، شرایط توبه هستند، بلکه توبه هیچ شرطى ندارد و آن ارکان، لازم و ملزوم توبه میباشند.
حاصل سخن اینکه، اگر کسى، هرچند گناهان او بزرگ و فراوان باشد، به راستى از گذشته خود پشیمان شود و پشیمانى او با ترک گناه همراه باشد، به یقین باید بداند که خداوند تبارک و تعالى گناهان او را میآمرزد و بالاتر اینکه، سیّئات و بدیهاى او را به حسنات و نیکیها مبدّل میسازد؛ چنانچه قرآن شریف میفرماید: إِلَّا مَنْ تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ عَمَلًا صالِحاً فَأُوْلئِکَ یُبَدِّلُ اللَّهُ سَیِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ [1]
هنگامى که خداوند رحمان و رحیم، توبۀ بنده خویش را میپذیرد، پروندۀ سیاه و پر از گناه او را به پروندۀ درخشانى تبدیل میکند که در صفحۀ اوّل آن، ثواب توبه نمایان است و درخشندگى دارد.
تحلیل شرایط پذیرش توبه در قرآن کریم
حال ممکن است این سؤال مطرح شود که اگر توبه هیچ شرطى ندارد، چگونه در آیاتى از قرآن کریم، شرایطى براى توبه ذکر شده است؟ مثلًا در آیات 17 و 18 سوره نساء، چهار شرط براى پذیرش توبه از سوى حقتعالى بیان شده است:
إنَّمَا التَّوبَةُ عَلَی اللهِ لِلَّذینَ یَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَةٍ ثُمَّ یَتُوبُونَ مِنْ قَریبٍ [...] وَ لَیْسَتِ التَّوبَةُ لِلَّذینَ یَعْمَلُونَ السَّیّئاتِ حَتّی إذَا حَضَرَ احَدَهُمُ الْمَوتُ قَالَ إِنّی تُبْتُ الآنَ وَ لَا الَّذینَ یَمُوتُونَ وَ هُمْ کُفّارٌ [2]
توبه نزد خداوند، تنها براى کسانى است که از روى نادانى مرتکب گناه میشوند سپس به زودى توبه میکنند ... و توبه کسانى که گناه میکنند تا وقتى که مرگ یکى از ایشان فرا میرسد، میگوید اکنون توبه کردم، پذیرفته نیست و (نیز توبه) کسانى که در حال کفر میمیرند، پذیرفته نخواهد شد. همانگونه که در ظاهر این دو آیه شریفه ملاحظه میشود، چهار شرط براى پذیرش توبه تعیین شده است:
1) گناه از روى جهالت و به خاطر نادانى باشد (نه از روى علم و عمد).
2) توبه را تأخیر نیندازد.
3) توبه قبل از دیدن مرگ باشد.
4) توبه بعد از مرگ نباشد.
پاسخ این سؤال به طور اختصار، آن است که: آنچه در ظاهر این دو آیۀ شریفه ملاحظه میشود، نیازمند توضیح و تفسیر است و این دو آیۀ شریفه، نکات ظریف و دقیق دیگرى را در بر دارد که باید تبیین گردد. در واقع، ظاهر این آیات، علاوه بر اینکه خلاف آیات متعدّد دیگرى است، خلاف سیرۀ پیامبر اکرم(ص) و ائمّه هدى(ع) در برخورد با گناهکاران نیز میباشد. افزون بر این، دین اسلام مدّعى است که بنبست در آن وجود ندارد و نپذیرفتن توبه از سوى خداوند متعال، نوعى بنبست به شمار میرود. بنابر این با توجّه به آنچه از ظاهر این دو آیه شریفه فهمیده میشود که توبۀ چهار گروه پذیرفته نمیگردد، باید نکات مهمّى را که در توضیح و تفسیر این دو آیه شریفه وجود دارد، بیان نماییم:
الف) لجاجت در ارتکاب گناه
گاهى گناه در اثر طغیان یکى از غرایز است و در نتیجه، تسلّط هوى و هوس و طغیان غریزه یا صفت رذیله موجب مىشود که انسان، «معرفت» خود را تقریباً از دست بدهد؛ قرآن شریف این حالت را «جهالت» نامیده است و معلوم است که توبه از این نوع گناه پذیرفته است؛ امّا اگر ارتکاب گناه در اثر عناد و لجاج و از روى طغیانگرى و انکار و دشمنى با حقّ و حقیقت باشد، طبیعى است که چنینگناهى، زمینهساز عدم آمرزش الهى میشود. گناهی که از روى لجاجت و دشمنى با حقتعالى انجام مىپذیرد، حکایت از کفر مىکند و کسی که با خداوند لجاجت ورزد و در مقابل حق ایستادگى کند، موفّق به توبه نخواهد شد؛ زیرا وقتى حالت عناد و لجاج در وجود کسى مسلّط شود، مانع از آن است که از کرده خود پشیمان گردد و مسلّماً بدون پشیمانى، توبه محقّق نخواهد شد. بنابراین، اینکه قرآن شریف «جهالت» را در توبه، شرط فرموده است، حکایت از یک نکته مهمّ اخلاقى دارد و آن، این است که: اگر گناه و نافرمانى از سر عناد و لجاج صورت گرفت، توبه از آن ممکن نیست و در حقیقت، چنین انسان گناهکارى توبه نمیکند که توبه او پذیرفته شود.
ب) تسویف در توبه
گاهى، «تَسویف» در توبه، یعنى به آینده واگذار کردن و بیاعتنایى به گناه و فراموشى آن، جاى پشیمانى را در وجود انسان میگیرد و مانع از پدید آمدن حالت توبه میشود. در چنین وضعى معلوم است که این انسان، خود را گناهکار نمیداند تا توبه کند. پس اینکه قرآن شریف «فوریت» و «عدم تأخیر» را در توبه شرط دانسته، باز هم حاوى یک نکته با اهمیت اخلاقى است و آن اینکه: بیاعتنایى به گناه، موجب عادت انسان به گناه میشود و در اثر عادت، ابهّت گناه از دل میرود و در نتیجه گناه از ضمیر آگاه انسان به ضمیر ناآگاه وى منتقل شده و موجب میگردد تا انسان، خود را گناهکار نداند و در این صورت طبیعى است که توبه هم نمیکند.
این موضوع با ذکر یک مثال، قدرى روشنتر میگردد: زنا، یک ناهنجارى اخلاقى بزرگ و گناه کبیرهاى است که اثرات سوئى براى فرد و اجتماع دارد و نزد مردم، بهخصوص متدینان، بسیار قبیح شمرده میشود. تا جایى که اگر یک زن عفیف، در اثر فریب شیطان، یا اجبار، یا هر علّت دیگرى مورد تجاوز قرار گیرد، هشدارهاى وجدان اخلاقى به او امان نمیدهد و حتّى ممکن است در اثر ملامت نفس لوّامه و عذاب وجدان، کارهاى خطرناکى نیز انجام دهد و زندگى خود و اطرافیان را نابود کند. خجالتزدگى و شرمندگى، سراسر وجود او را فرا میگیرد و یکپارچه پشیمان میشود. امّا بسیار اتّفاق میافتد که همین خانم عفیف، به راحتى غیبت مىکند و آبروى دیگران را مىریزد و آنچنان نسبت به گناه خود بىتفاوت است که گویا هیچ گناهى مرتکب نشده است؛ در حالی که ناهنجارى اخلاقى غیبت و کبیره بودن گناه آن نیز، امرى کاملًا روشن و آشکار است. تکرار گناه غیبت، آن گناه را براى گناهکار، به صورت عادت درآورده و هشدارهاى وجدان اخلاقى او را خاموش کرده است، از این رو ممکن است در شبانه روز، مکرّراً غیبت کند و دچار عذاب وجدان هم نشود؛ در حالىکه در فرهنگ دینى، اثر سوء غیبت، از اثر سوء زنا، بدتر شمرده شده است:«إِیَّاکُمْ وَ الْغِیبَةَ، الْغِیبَةُ أَشَدُّ مِنَ الزِّنَا» [3]بپرهیزید از غیبت، زیرا غیبت از زنا بدتر است.
به بیان دیگر، غیبتهاى متعدّد، قبح گناه و زشتى آن را از دل و یاد او برده است و حالتى براى او پدید آورده که گناه خود را گناه نمیداند و یا چندان مهم نمیشمارد. چنین حالتى بسیار خطرناک است و انسان را در سراشیبى گناه و معصیت میاندازد. وقتى گناه، براى انسان عادت شود و گناه را تکرار نموده و بدان اصرار ورزد، مانند اتومبیل ترمز بریدهاى میگردد که با سرعت، به اعماق درّه در حال سقوط است و هیچ عاملى نمیتواند مانع حرکت آن شود، یا لااقل از سرعت آن بکاهد. بدتر و خطرناکتر از این حالت، هنگامى است که آدمى، گناه و معصیت خود را توجیه کرده و قبح و زشتى گناه را نبیند. اگر چنین شد، نفس لوّامه به نفس مُحَسّنه تبدیل میشود و به جاى ملامت گناهکار از ارتکاب گناه، او را یه انجام آن تشویق میکند و معصیت و اعمال ناپسند را در نظر وى نیکو جلوه میدهد. چنانکه قرآن کریم میفرماید:
قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکُمْ بِالْأَخْسَرینَ أَعْمالا، الَّذینَ ضَلَّ سَعْیُهُمْ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ هُمْ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعا [4]
بگو: آیا شما را از زیانکارترین مردم آگاه گردانم؟ آنان کسانیاند که کوشششان در زندگى دنیا به هدر رفته و خود میپندارند که کار خوب انجام میدهند.
بسیار واضح است که چنین انسانى به فکر توبه هم نمیافتد؛ زیرا تصوّر میکند اعمال و رفتارش، بهترین نوع اعمال است و از این رو، عنصرى به نام پشیمانى در وجود او هیچ جایگاهى نخواهد داشت. امام صادق(ع) در این زمینه، در یک بیان تحلیلى با ذکر یک تشبیه معقول به محسوس، میفرمایند: اگر کسى یک گناه مرتکب شود، یک نقطه سیاه در دل او پدیدار میشود. حال اگر توبه کند، آن سیاهى بر طرف میشود. ولى اگر توبه نکند و گناه دیگرى انجام دهد، سیاهى دل او دو چندان میشود و به همین صورت ادامه پیدا میکند، تا سراسر دل او سیاه شود. و به این ترتیب، گناهِ روى گناه، دل انسان را سیاه میکند و میمیراند:«إِذَا أَذْنَبَ الْعَبْدُ کَانَ نُقْطَةً سَوْدَاءَ عَلَی قَلْبِهِ فَإِنْ هُوَ تَابَ وَ أَقْلَعَ وَاسْتَغْفَرَ صَفَا قَلْبُهُ مِنْهَا وَ إِنْ هُوَ لَمْ یَتُبْ وَ لَمْ یَسْتَغْفِرْ کَانَ الذَّنْبُ عَلَىالذَّنْبِ وَ السَّوَادُ عَلَی السَّوَادِ حَتَّی یَغْمُرَ الْقَلْبَ فَیَمُوتَ بِکَثْرَةِ غِطَاءِ الذُّنُوبِ عَلَیْه» [5]
هنگامى که بنده گناه کند، نقطه سیاهى بر قلب او پیدا میشود، پس اگر توبه کرد و از گناه باز ایستاد و از خدا طلب آمرزش نمود، قلب او از آن نقطه سیاه صفا پیدا میکند. و اگر توبه نکرد و استغفار ننمود، گناه بر گناه واقع میگردد و سیاهى بر سیاهى مینشیند، تا اینکه قلب او را میپوشاند. پس قلب او در اثر زیادى گناه میمیرد و پرده گناه آن را فرا میگیرد.پر واضح است که وقتى دل کسى سیاه شد، صاحب آن دل، هرگز رستگار نمىگردد. قرآن کریم در اینباره میفرماید:کَلَّا بَلْ رانَ عَلی قُلُوبِهِمْ ما کانُوا یَکْسِبُونَ[6]چنین نیست که آنها میپندارند، بلکه اعمالشان چون زنگارى بر دلهایشان نشسته است. مهمتر آنکه وقتى سیاهى و تاریکى، در اثر گناهِ روى گناه، دل انسان را فرا گرفت، نه تنها توبه نمیکند، بلکه به استهزاء آیات الهى نیز مىپردازد:ثُمَّ کانَ عاقِبَةَ الَّذینَ أَساؤُا السُّوای أَنْ کَذَّبُوا بِآیاتِ اللَّهِ وَ کانُوا بِها یَسْتَهْزِؤُنَ [7]سپس سرانجام کسانى که اعمال بد مرتکب شدند به جایى رسید که آیات خدا را تکذیب کردند و آن را به مسخره گرفتند. چنین کسى نسبت به همه چیز و همه کس، معترض است و به هیچ روى زیر بار پذیرش حرف حق نمیرود؛ از این رو نه تنها به احکام اسلامى عمل نمیکند، بلکه دستورات دینى را مسخره مینماید. ابتدا در برخى از احکام شرعى و ظواهر دینى، تشکیک مىکند و به جاى آنکه با پرسش از اهل فن، شبهه خود را برطرف کند، به نفى آن احکام دینى میپردازد و سپس به تدریج مجموعه احکام شرعى و رساله عملیه مراجع تقلید را کتابى محدود کننده و مجموعهاى غیر قابل اعتماد میخواند و کمکم نسبت به اهلبیت(ع) و پیامبر اکرم (ص) و خداوند تبارک و تعالى نیز بدبین شده و بدین ترتیب دین خود را از دست مىدهد. باید توجّه داشته باشیم که شیطان در برخورد با انسان و برای فریب او، همیشه از کم شروع مىکند، ولى به کم قانع نیست؛ از اینرو خصوصاً به جوانان عزیز توصیه میشود که مواظب باشند با تسویف و تأخیر انداختن در توبه، به شیطان فریبکار، میدان عمل ندهند.
بنابر این، منظور قرآن کریم از شرط دوّم توبه (به تأخیر نیانداختن آن)، این است که اگر کسى توبه را به تأخیر بیندازد، گرفتار گناهِ روى گناه میشود و پس از آن، گناه خود را توجیه کرده و اصلًا توبه نمیکند که توبه او پذیرفته شود. در این مجال، تذکّر و توصیه همیشگى را تکرار کنیم که: «مراقب باشید گناه نکنید و اگر گناهى مرتکب شدید، فوراً توبه نمایید و اجازه ندهید گناه شما تکرار شود که گرفتار عادت به گناه و پس از آن توجیه گناه میشوید و این امر، بدبختى فراوانى به همراه خواهد داشت.»
ج) توبۀ هنگام مرگ
گاه انسان پس از ارتکاب گناه، به دلیل برخوردارى از ایمان، پشیمان میشود و از روى ایمان به خداوند و دستورات او، خجالتزده شده و از خداى متعال عذرخواهى میکند. ولى گاه پشیمان میشود، امّا نه در اثر ایمان، بلکه به دلیل کیفرى که در مقابل خود میبیند؛ نظیر مجرمى که چوبه دار را در مقابل خود میبیند و از کردۀ خود پشیمان میشود، امّا ندامت او، از ترس کیفر است، نه به دلیل آنکه عمل خود را زشت و ناپسند میداند به تعبیر قرآن شریف، چنین کسى اگر رها شود، باز همان است که قبلًا بود:
حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ، لَعَلِّی أَعْمَلُ صالِحاً فیما تَرَکْتُ کَلَّا إِنَّها کَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها وَ مِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلى یَوْمِ یُبْعَثُون[8]
تا آن گاه که مرگ یکى از آنان فرا رسد، میگوید: پروردگارا، مرا بازگردانید، شاید عمل صالحى در آنچه وانهادهام، انجام دهم. چنین نیست، آن سخنى است که او گوینده آن است، و پیش روى آنان برزخ است تا روزى که برانگیخته شوند.
بنابراین اگر قرآن شریف در توبه، شرط فرموده است که قبل از مرگ باشد و نه به هنگام دیدن مرگ، مانند دو شرط پیشین، حاکى از یک نکتۀ مهمّ اخلاقى است و آن اینکه: غالباً پشیمانى در هنگام فرا رسیدن مرگ، توبه از روى ایمان نیست، بلکه به دلیل ترس و اضطراب و ناراحتى از کیفر گناه است و اگر آن کیفر در کار نبود، آن شخص هم از کرده خود پشیمان نبود. امّا اگر در همان موقعیت و حتّى هنگام دیدن آثار مرگ هم کسى واقعاً پشیمان شده و از زشتى و ناهنجارى عمل خود در محضر پروردگار متعال شرمنده گردد و به بیان دیگر توبه او حقیقى و برخاسته از معرفت و ایمان باشد، بى شکّ خداوند سبحان توبه او را مىپذیرد. نقل مىکنند که در زمان حضرت موسى(ع)، جوانى لاابالى در شهر زندگى میکرد. او یکى از اراذل و اوباش بود و به هیچ وجه هدایت نمىشد؛ تا اینکه او رااز شهر بیرون کردند. پس از مدّتى به شدّت بیمار شد و تا دم مرگ پیش رفت. در آن هنگام از کردار خود پشیمان شد و در اعمال خود نظر افکند و دریافت که چه پرونده شومى دارد و امیدى براى نجات ندارد. و از این رو با حالت پشیمانى در مقابل خداوند تعالى، از اعماق دل و جان خویش آهى کشید و به جانب آسمان نگریست و در محضر خداى تعالى، اظهار ندامت و شرمندگى کرد و گفت: «یا من له الدنیا و الآخرة، ارحم من لیس له الدنیا و الآخرة»؛ این جملات را تکرار کرد و با یک تلاطم درونى و با خجالتزدگى در مقابل پروردگار از دنیا رفت. به حضرت موسى(ع) خطاب شد: یکى از اولیاى من در فلان مکان از دنیا رفته است؛ برو او را تجهیز کن و دفن نما. حضرت موسى(ع) با مردم به آن مکان رفتند و دیدند همان جوان است. حضرت موسى(ع) جریان را از خداوند سؤال کرد. خداوند فرمود: هنگام مرگ، با جدیت توبه کرد و گفت: «یَا مَن لَهُ الدُّنیَا وَ الآخِرَة، إرحَم مَن لَیسَ لَهُ الدُّنیَا وَ الآخِرَة»؛ پس گناهان او آمرزیده شد و از دوستان خداوند گردید.
بنابراین، توبه هنگام مرگ نیز اگر حقیقى باشد، مورد پذیرش حقتعالى واقع میشود؛ زیرا معنا ندارد خداوند تعالى ندامت قلبى و پشیمانى واقعى از کسى ببیند و او را نیامرزد. مثال مهمتر و معتبرتر براى پذیرش توبه هنگام مرگ که در قرآن کریم نیز به آن اشاره شده است، داستان قوم حضرت یونس(ع) است: إِلَّا قَوْمَ یُونُسَ لَمَّا آمَنُوا کَشَفْنا عَنْهُمْ عَذابَ الْخِزْیِ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ مَتَّعْناهُمْ إِلى حینٍ [9]
مگر قوم یونس نبود که چون ایمان آوردند، عذاب خفّتبار و رسوایى را در زندگى دنیا از آنان برداشتیم و آنها را تا دم مرگ، زندگى رفاهى دادیم.
آن قوم، به نداى توحیدى پیامبر خویش پاسخ ندادند و بهقدرى ظلم و بدى کردند که مستحقّ عذاب شدند. حضرت یونس(ع) به آنان هشدار داد که اگر توبه نکنند و ایمان نیاورند، عذاب خداوند بر آنان فرود خواهد آمد. آنان که حضرت یونس(ع) را صادق میدانستند، با یکدیگر گفتند: اگر یونس شهر را ترک کرد، بدانید که عذاب خواهد آمد. نیمههاى شب بود که حضرت یونس(ع) از میان آن مردم رفت و بامداد آن شب، عذاب الهى به سراغ آنان آمد. هنگامى که مردم، فرود عذاب را آشکارا دیدند و به نابودى خویش یقین کردند، به سراغ پیامبرشان آمدند، ولى او را نیافتند. با مطّلع شدن از خروج حضرت یونس(ع) از شهر و مشاهدۀ آثار عذاب، به مرگ و نابودى همراه با ذلّت خود اطمینان پیدا کردند، از اینرو مستأصل و بیچاره شدند. در برخى روایات آمده است که به توصیه یکى از علماى قوم، همگى به همراه همۀ موجودات زنده و دامهاى خویش شهر را ترک نمودند و در دشت و صحرا به تضرّع و زارى به بارگاه خداوند متعال پرداختند. در حقیقت آنان به واقع پشیمان شدند و ضمن اظهار ندامت از کفر و بىداد خویش، خالصانه به خداوند متعال ایمان آوردند. حتّى به جهت تحریک عواطف، میان مادران و کودکان و نیز بین دامها و بچههاى آنها جدایى افکندند. بیابان از صداى گریه و ضجّه و شیون مادران و صداى حیوانات، آکنده شد و آن گناهکاران و با گریه و زارى و چشمان اشکبار، رو به درگاه خداوند متعال آوردند و توبه کردند. خداوند رئوف و مهربان نیز آنان رامورد رحمت خویش قرار داد و از عذاب حتمى آن قوم، منصرف شد.[10]
توبۀ حقیقى و ندامت قلبى قوم حضرت یونس(ع)، موجب آمرزش آنان شد، و این در حالى بود که آنان به تصریح قرآن کریم، آثار مرگ و عذاب را آشکارا دیده بودند. بنابراین قاطعانه میتوان گفت: اگر توبه هنگام مرگ و پس از مشاهده آثار مرگ هم، حقیقى باشد، خداوند متعال حتماً آن را مىپذیرد. ولى از آنجا که خداوند متعال عالم به احوال بندگان خویش است، توبهاى که از روى حقّه بازى و نیرنگ و فریب سرچشمه گرفته باشد را نمیپذیرد؛ چنین انسانى به جاى آنکه بتواند خداوند عالمِ قادر را فریب دهد، خود را فریفته است. بنابر این، صداقت و اخلاص، در پذیرش توبه تأثیر به سزائى دارد. اساساً راستى و صداقت، در همۀ زمینهها، حلّال مشکلات و رافع گرفتاریهاست. از این رو به همگان توصیه میشود که در زندگى صادق باشند؛ زیرا نجات انسان، در گرو صداقت است و از این رو در روایات آمده است:«النّجاة مَعَ الصّدْق»[11]نجات همراه با راستگویى است.
انسانى که در مدّت عمر، حیلهگرى و حقّهبازى کرده و زندگى خود را با دروغ و نیرنگ سپرى کرده است، هنگام مرگ نیز قصد مکّارى با خداوند متعال را دارد: إِنَّها کَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها؛ غافل از آنکه خداوند سبحان مکر او را به خودش بر میگرداند:وَ لا یَحیقُ الْمَکْرُ السَّیِّئُ إِلَّا بِأَهْلِه[12]و مکر بد، جز سازنده آن را فرا نمیگیرد.
صفا، صمیمیت و صداقت، زندگى افراد را زیبا و شیرین مىکند و آخرتِ آباد و خوبى را براى آدمى فراهم مىآورد. همچنانکه نفاق، دوروئى و نیرنگ، دنیا و آخرت انسان را آغشته به شقاوت و بدبختى میسازد و توفیق توبه و بازگشت را از وى سلب مینماید.
د) توبۀ پس از مرگ
چنانکه گفتیم در آیات شریفه 17 و 18 سوره نساء، شرطِ «بعد از مرگ نبودن» توبه نیز ذکر شده است. در این خصوص نیز باید بهطور کلّى بگوییم که کافران و مشرکان، زمینه براى عفو و مغفرت و شفاعت و نجات ندارند:إِنَّ اللهَ لایَغْفرُ انْ یُشْرَکَ بِهِ وَ یَغْفرُ مادُونَ ذلکَ لِمَنْ یَشاءُ[13]
بیتردید خداوند این را که براى او شریک قرار داده شود نمىآمرزد و غیر آن را براى هر کس که بخواهد، میآمرزد.
بنابراین در روز قیامت گرچه عفو و مغفرت، زمینهساز براى نجات است، ولى براى مؤمن نه براى کافر؛ زیرا کافر زمینهاى براى نجات ندارد:
إنَّکُمْ وَ مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ الله حَصَبُ جَهَنَّمَ[14]
همانا شما و آنچه به جاى خدا میپرستید، هیزم جهنّمید.
جالب آنکه همان کافران و جهنّمیان، هنگامى که آتش جهنّم را درک میکنند، ملکه دروغگویى و حقّهبازى آنان بروز و ظهور مییابد و نظیر وقتی که در بنبستهاى دنیوى دغلبازى میکردند، در سراى آخرت نیز مکّارانه التماس میکنند و فرصت مجدّد میطلبند:
رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْها فَإِنْ عُدْنا فَإِنَّا ظالِمُونَ[15]
پروردگارا (قدس سره) ما را از این (دوزخ) بیرون آر، اگر بار دیگر تکرار کردیم، قطعاً ستمگریم (و مستحقّ عذاب) (قدس سره)
در اینجا نیز نظیر هنگام مرگ، پروردگار عالم با علم به احوال آنان، نه تنها درخواست و تقاضاى مطرح شده را اجابت نمیکند، بلکه پاسخى به آنان میدهد و واژهاى را براى آن به کار مىگیرد که در زبان عربى، در پاسخ به سر و صداى بیجاى سگان، به کار گرفته میشود.[16]
قالَ اخْسَؤُا فیها وَ لا تُکَلِّمُونِ[17]
میگوید: «دور شوید در دوزخ، و با من سخن مگویید.»
در واقع خداوند متعال، با این سخنان، بر خفّت و خوارى آنان مىافزاید و این بدان جهت است که توبه این افراد حقیقى نبوده و در واقع حقّه بازى میکنند. چنانکه در آیه دیگرى میفرماید:وَ لَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ وَ إِنَّهُمْ لَکاذِبُونَ[18]
و اگر بازگردند، به همان اعمالى که از آن نهى شده بودند بازمیگردند؛ آنها دروغگویاناند.
بنابر این، دلیل اصلى عدم پذیرش توبه پس از مرگ، صادقانه نبودن آن پشیمانى است. خداوند متعال در ادامه آیاتى که بیان شد، و پس از ارائه پاسخى قاطع مبنى بر عدم اجابت تقاضاى جهنّمیان، عدم حقّانیت کافران را به خودشان میفهماند و نحوه توبه صحیح را به آنها نشان میدهد:
إِنَّهُ کانَ فَریقٌ مِنْ عِبادی یَقُولُونَ رَبَّنا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنا وَ ارْحَمْنا وَ أَنْتَ خَیْرُ الرَّاحِمینَ[19]
(فراموش کردهاید) گروهى از بندگانم میگفتند: پروردگارا (قدس سره) ما ایمان آوردیم؛ ما را ببخش و بر ما رحم کن؛ و تو بهترین رحم کنندگانى (قدس سره) پروردگار متعال به جهنّمیان میفهماند که اگر شما نیز در دنیا مانند بندگان صالح و نیکوکار، توبه میکردید و در توبه خود صداقت داشتید، اکنون اهل نجات بودید؛ امّا شما به جاى همراهى با حق و عدالت و پذیرش آیات روشن و روشنگر، پیامبران و دعوت آنان را به استهزاء و تمسخر گرفتید:
فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِیًّا حَتَّی أَنْسَوْکُمْ ذِکْری وَ کُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَکُونَ[20]
امّا شما آنها را به باد مسخره گرفتید تا شما را از یاد من غافل کردند؛ و شما به آنان میخندیدید.
واضح است که چنین افرادى در قیامت، زمینه نجات ندارند؛ همانگونه که در دنیا زمینه هدایت نداشتند.
در مورد کفّار و مشرکین نیز باید گفت: اگر واقعاً پشیمان شوند و دست از عقیده و کردار زشت خود بردارند، بخشیده مىشوند. چنانکه برخى از کفّار و مشرکین صدر اسلام که علاوه بر کفر و شرک، ظلم فراوانى نسبت به پیامبر اکرم (ص) و مسلمانان روا داشته بودند، پس از توبه بخشیده شدند. بنابراین، مهم آن است که انسان به حالت توبه که حالت نورانى و مقدّسى است، دست یابد. حتّى اگر در آخرت هم این حالت براى آدمى- اعمّ از گناهکار یا کافر یا مشرک- پدید آید، خداوند تبارک و تعالى توبه او را مىپذیرد. ولى نکته در اینجاست که برخى در اثر لجاجت و عناد خود، در سراى آخرت به چنین حالتى دست نمىیابند. به قول قرآن کریم، گویا برخى انسانها براى جهنّم خلق شدهاند:
وَ لَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ کَثیراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لا یَفْقَهُونَ بِها وَ لَهُمْ أَعْیُنٌ لا یُبْصِرُونَ بِها وَ لَهُمْ آذانٌ لا یَسْمَعُونَ بِها أُولئِکَ کَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِکَ هُمُ الْغافِلُونَ[21]
به یقین، گروه بسیارى از جن و انس را براى دوزخ آفریدیم؛ آنها دلهایى دارند که با آن نمیفهمند؛ و چشمانى که با آن نمیبینند؛ و گوشهایى که با آن نمیشنوند؛ آنها همچون چهارپایانند؛ بلکه گمراهتر اینان همان غافلانند.
چنین افرادى در قیامت نیز با خداوند به لجاجت میپردازند و قصد فریب آن ذات مقدّس را دارند، غافل از آنکه خداوند سبحان آنان را رسوا میکند:
یَوْمَ یَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمیعاً فَیَحْلِفُونَ لَهُ کَما یَحْلِفُونَ لَکُمْ وَ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلی شَیْءٍ أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْکاذِبُونَ[22]
روزى که خداوند همۀ آنها را برمیانگیزد، همانگونه که براى شما سوگند یاد میکردند، براى او سوگند یاد میکنند و گمان میکنند بر پایه چیزى هستند، آگاه باش که آنها همان دروغگویانند.
حتّى نقل شده است که در قیامت، گاهى پیامبر اکرم(ص) وارد جهنّم میشوند تا اگر کسى از اهل جهنّم قابلیت رفتن به بهشت را پیدا نموده است، او را مورد شفاعت خویش قرار دهند و از جهنّم خارج سازند. ولى بعضى از جهنّمیان لجوج، هنگامى که نسیم رحمت حضور پیامبر گرامى(ص) را درک مىکنند، به جایگاه دوزخى خود مىروند و آنجا مخفى مى شوند تا آن نبى مکرم(ص) را نبینند. وقتى عناد و لجاجت بر کسى حکمفرما شود، چنین مىشود که وساطت و شفاعت پیامبران الهى را نیز براى نجات خود نمیپذیرد. نقل شده است که روزى حضرت عیسى(ع) تصمیم گرفت که بین خداوند متعال و شیطان رجیم، آشتى برقرار کند. به خداوند گفت: خدایا، شیطان مرتکب خطاى بزرگى شد که به آدم سجده نکرد، ولى او سابقه طولانى در عبادت تو دارد. از این رو تقاضا دارم او را ببخشى و از گناه او در گذرى پروردگار عالم به حضرت عیسى(ع) خطاب فرمود که اگر شیطان به اشتباه خود اقرار نماید و توبه و طلب بخشش کند، او را مىبخشم. حضرت عیسى(ع) بسیار خوشحال شد و با دل پاکى که داشت، به نزد ابلیس آمده و با خرسندى، به او بشارت رحمت و مغفرت الهى را داد و گفت: اگر توبه کنى، خداوند سبحان تو را میبخشد و از آنچه بین تو و او گذشته است، میگذرد. شیطان، به جاى استفاده از این فرصت رحمانى، عصبانى و خشمگین شد و با اعتراض از وساطت حضرت عیسى(ع) گفت: تو چه کاره بودى که این واسطهگرى را انجام دادى و قصد آشتى دادن بین من و خدا را داشتى؟ خدا باید از من عذرخواهى کند که مرا از درگاه خود رانده است و تا وقتى عذرخواهى نکند، من تن به این آشتى نمیدهم. اعوذ بالله من النّفس اذا طغی: پناه به خدا از نفس هنگامى که طغیان میکند و سرکش میشود.
این همه گستاخى و سرکشى به خاطر این است که خودخواهى و تکبّر در قلب شیطان ریشه دوانیده و دیگر جایى براى ورود فضائل اخلاقى باقى نگذاشته است. انسان نیز اگر نفس خود را مهار نکند و به آن اجازه سرکشى دهد، نفس با طغیانگرى او را بدبخت و بیچاره مىنماید. اگر کسى در دنیا نتواند رذائل اخلاقى را ریشهکن یا لااقل سرکوب کند، در آخرت نیز به همان رذائل و صفات ناپسند اخلاقى مبتلا خواهد بود:وَ مَنْ کانَ فی هذِهِ أَعْمی فَهُوَ فِی الْآخِرَةِ أَعْمی وَ أَضَلُّ سَبیلا[23]
امّا کسی که در این جهان (از دیدن چهره حق) نابینا بوده است، در آخرت نیز نابینا و گمراهتر است.
به عبارت رساتر، اگر کسى در دنیا لجوج باشد و زیر بار پذیرش حرف حق نرود، در آخرت نیز با آنکه مغفرت الهى را میبیند و دلسوزى و مهربانى پیامبر رحمت را براى نجات او از جهنّم درک میکند، باز هم لجاجت میکند و عناد میورزد و عمداً خود را از عفو و مغفرت پروردگار متعال محروم میسازد.
به بیان دیگر براساس قاعده لطف، هرکس به واسطۀ توبه واقعى در معرض نسیم رحمت الهى واقع شود، از رحمت حقتعالى بهره کافى خواهد برد، حتّى اگر در جهنّم باشد و گرچه کافر باشد. ولى کافر نمیتواند خود را در معرض این نسیم قرار دهد تا از آن بهره ببرد.
اینکه گفته میشود: جهنّم از الطاف خفیه خداوند متعال است، براى آن است که در جهنّم، کدورتهاى وجود انسان رفع میشود و هویت حیوانى و شیطانى او که در اثر اعمال زشت و ناهنجار پیدا شده است، به هویت انسانى تبدیل میشود.
وقتى هویتهاى شیطانى رفع شد و فطرت انسانى هویدا گردید و بروز و ظهور پیدا کرد، خواه ناخواه، آتش جهنّم نابود میشود؛ زیرا آتش جهنّم و عذابهاى گوناگون آن، اعمال خود اهل جهنّم است:
ذلِکَ بِما قَدَّمَتْ أَیْدیکُمْ [24]
این (عذاب) به خاطر کارهایى است که به دست خود از پیش فرستادید.
و در نهایت، انسان جهنّمى که به جهنّم وارد شده، مورد عفو و شفاعت واقع خواهند شد. خلود در آتش و ماندن جاودان در جهنّم، براى شیعه، معنا ندارد و بالأخره همۀ شیعیان به بهشت وارد میشوند، حتّى اگر به واسطۀ اعمال خود مدّت زیادى را در جهنّم سپرى کرده باشند که عرفآً در مورد آنان گفته میشود «مُخلَّد» در جهنّم هستند.
از آنچه بیان شد، این نتیجه حاصل میشود که توبه، یعنى حالت پشیمانى و تلاطم درونى که هیچ شرطى ندارد و اگر در قرآن کریم، شرایطى براى توبه بیان شده است، حاوى یک سلسله نکات مهمّ اخلاقى میباشد. از جمله اینکه: انسان گنهکار، در اثر عادت به گناه، موفّق به توبه از گناه نمیشود و یا در برخى از موارد، خود را گناهکار نمیشمارد که پشیمان شده و توبه کند و در مواردى نیز پشیمانى واقعى براى گناهکار رخ نمیدهد و ندامت او در اثر کیفرى است که در مقابل راه خود مشاهده مىکند و چنانچه رها شود، مجدّداً مرتکب همان گناهان خواهد شد و به دروغ، اظهار پشیمانى و ندامت میکند؛ بنابراین، توبه هیچ شرطى ندارد و صِرف پشیمانى حقیقى، تحقّق مییابد.
برگرفته از منزل دوّم کتاب سیر و سلوک معظّمله
پینوشتها
========================
1. فرقان/ 70؛ ر. ک: طه/ 82، فرقان/ 71، قصص/ 67
2. نساء/ 18- 17
3. الخصال، ج 1، ص 62
4. کهف/ 104- 103
5. إرشاد القلوب إلى الصواب، ج 1، ص 46
6. مطففین/ 14
7. روم/ 10
8. مؤمنون/ 100- 99
9. یونس/ 98
10. تفسیر القمى، ج 1، ص 317
11. غرر الحکم، ص 218
12. فاطر/ 43
13. نساء/ 48
14. انبیاء/ 98
15. مؤمنون/ 107
16. لسان العرب، ج 1، ص 65
17. مؤمنون/ 108
18. انعام/ 28
19. مؤمنون/ 109
20. مؤمنون/ 110
21. اعراف/ 179
22. مجادله/ 18
23. اسراء/ 72
24. آلعمران/