جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

آیت الله العظمی مظاهری:

پذیرش توبه بدون شرط

کد خبر: ۲۹۰۸۵
پذیرش توبه بدون شرط

به گزارش جماران، پایگاه اطلاع رسانی حضرت آیت الله العظمی مظاهری نوشت: از منظر قرآن کریم و روایات اهل‏‌بیت‌(ع)، بلکه از نظر عقل، پذیرش توبه از سوى پروردگار متعال، هیچ شرطى ندارد. ارکان توبه که عبارتند از «ندامت قلبى، استغفار زبانى، عزم اصلاح و اصلاح»، باید محقّق شوند تا توبه پذیرفته شود، امّا رکن اساسى منزل توبه، ندامت قلبى است که اگر واقعى باشد، به دنبال آن، سایر ارکان توبه، محقّق می‌‏گردند. یعنى به صرف پیدا شدن حالت درونى پشیمانى از گناه، توبه پذیرفته می‌‏شود؛ زیرا لازمۀ پشیمانى، اظهار پشیمانى (استغفار زبانى) و تصمیم بر ترک گناه (عزم اصلاح) و عمل بر طبق دستورات الهى‌(اصلاح) است؛ به بیان دیگر، اگر کسى از عمل زشت و ناهنجار خویش، اظهار پشیمانى نننماید و یا تصمیم بر ترک گناه نداشته باشد و یا طبق فرمان حق‏تعالى عمل ننماید، در حقیقت نسبت به گناه خود پشیمان هم نشده است. بنابراین، نمی‌‏توان گفت: ارکان توبه، شرایط توبه هستند، بلکه توبه هیچ شرطى ندارد و آن ارکان، لازم و ملزوم توبه می‌‏باشند.

حاصل سخن اینکه، اگر کسى‏، هرچند گناهان او بزرگ و فراوان باشد، به راستى از گذشته خود پشیمان شود و پشیمانى او با ترک گناه همراه باشد، به یقین باید بداند که خداوند تبارک و تعالى گناهان او را می‌‏آمرزد و بالاتر این‏که، سیّئات و بدی‌‏هاى او را به حسنات و نیکی‌‏ها مبدّل می‌‏سازد؛ چنانچه قرآن شریف می‌‏فرماید: إِلَّا مَنْ تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ عَمَلًا صالِحاً فَأُوْلئِکَ یُبَدِّلُ اللَّهُ سَیِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ‏ [1]

هنگامى که خداوند رحمان و رحیم، توبۀ بنده خویش را می‌‏پذیرد، پروندۀ سیاه و پر از گناه او را به پروندۀ درخشانى تبدیل می‌‏کند که در صفحۀ اوّل آن، ثواب توبه نمایان است و درخشندگى دارد.

تحلیل شرایط پذیرش توبه در قرآن کریم‏

حال ممکن است این سؤال مطرح شود که اگر توبه هیچ شرطى ندارد، چگونه در آیاتى از قرآن کریم، شرایطى براى توبه ذکر شده است؟ مثلًا در آیات 17 و 18 سوره نساء، چهار شرط براى پذیرش توبه از سوى حق‌‏تعالى بیان شده است:

إنَّمَا التَّوبَةُ عَلَی اللهِ لِلَّذینَ یَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَةٍ ثُمَّ یَتُوبُونَ مِنْ قَریبٍ [...] وَ لَیْسَتِ التَّوبَةُ لِلَّذینَ یَعْمَلُونَ السَّیّئاتِ حَتّی إذَا حَضَرَ احَدَهُمُ الْمَوتُ قَالَ إِنّی تُبْتُ الآنَ وَ لَا الَّذینَ یَمُوتُونَ وَ هُمْ کُفّارٌ [2]

توبه نزد خداوند، تنها براى کسانى است که از روى نادانى مرتکب گناه می‌‏شوند سپس به زودى توبه می‌‏کنند ... و توبه کسانى که گناه می‌‏کنند تا وقتى که مرگ یکى از ایشان فرا می‌‏رسد، می‌‏گوید اکنون توبه کردم، پذیرفته نیست و (نیز توبه) کسانى که در حال کفر می‌‏میرند، پذیرفته نخواهد شد. همان‏گونه که در ظاهر این دو آیه شریفه ملاحظه می‌‏شود، چهار شرط براى ‏پذیرش توبه تعیین شده است:

1) گناه از روى جهالت و به خاطر نادانى باشد (نه از روى علم و عمد).

2) توبه را تأخیر نیندازد.

3) توبه قبل از دیدن مرگ باشد.

4) توبه بعد از مرگ نباشد.

پاسخ این سؤال به طور اختصار، آن است که: آنچه در ظاهر این دو آیۀ شریفه ملاحظه می‌‏شود، نیازمند توضیح و تفسیر است و این دو آیۀ شریفه، نکات ظریف و دقیق دیگرى را در بر دارد که باید تبیین گردد. در واقع، ظاهر این آیات، علاوه بر این‏که خلاف آیات متعدّد دیگرى است، خلاف سیرۀ پیامبر اکرم‌(ص) و ائمّه هدى‌(ع) در برخورد با گناهکاران نیز می‌‏باشد. افزون بر این، دین اسلام مدّعى است که بن‌‏بست در آن وجود ندارد و نپذیرفتن توبه از سوى خداوند متعال، نوعى بن‏بست به شمار می‌‏رود. بنابر این با توجّه به آنچه از ظاهر این دو آیه شریفه فهمیده می‌‏شود که توبۀ چهار گروه پذیرفته نمی‌‏گردد، باید نکات مهمّى را که در توضیح و تفسیر این دو آیه شریفه وجود دارد، بیان نماییم:

الف) لجاجت در ارتکاب گناه‏

گاهى گناه در اثر طغیان یکى از غرایز است و در نتیجه، تسلّط هوى و هوس و طغیان غریزه یا صفت رذیله موجب مى‏شود که انسان، «معرفت» خود را تقریباً از دست بدهد؛ قرآن شریف این حالت را «جهالت» نامیده است و معلوم است که توبه از این نوع گناه پذیرفته است؛ امّا اگر ارتکاب گناه در اثر عناد و لجاج و از روى طغیان‏گرى و انکار و دشمنى با حقّ و حقیقت باشد، طبیعى است که چنین‏گناهى، زمینه‌‏ساز عدم آمرزش الهى می‌‏شود. گناهی ‏که از روى لجاجت و دشمنى با حق‏تعالى انجام مى‏پذیرد، حکایت از کفر مى‏کند و کسی ‏که با خداوند لجاجت ورزد و در مقابل حق ایستادگى کند، موفّق به توبه نخواهد شد؛ زیرا وقتى حالت عناد و لجاج در وجود کسى مسلّط شود، مانع از آن است که از کرده خود پشیمان گردد و مسلّماً بدون پشیمانى، توبه محقّق نخواهد شد. بنابراین، این‏که قرآن شریف «جهالت» را در توبه، شرط فرموده است، حکایت از یک نکته مهمّ اخلاقى دارد و آن، این است که: اگر گناه و نافرمانى از سر عناد و لجاج صورت گرفت، توبه از آن ممکن نیست و در حقیقت، چنین انسان گناه‏کارى توبه نمی‌‏کند که توبه او پذیرفته شود.

ب) تسویف در توبه‏

گاهى، «تَسویف» در توبه، یعنى به آینده واگذار کردن و بی‌‏اعتنایى به گناه و فراموشى آن، جاى پشیمانى را در وجود انسان می‌‏گیرد و مانع از پدید آمدن حالت توبه می‌‏شود. در چنین وضعى معلوم است که این انسان، خود را گناه‏کار نمی‌‏داند تا توبه کند. پس اینکه قرآن شریف «فوریت» و «عدم تأخیر» را در توبه شرط دانسته، باز هم حاوى یک نکته با اهمیت اخلاقى است و آن این‏که: بی‌‏اعتنایى به گناه، موجب عادت انسان به گناه می‌‏شود و در اثر عادت، ابهّت گناه از دل می‌‏رود و در نتیجه گناه از ضمیر آگاه انسان به ضمیر ناآگاه وى منتقل شده و موجب می‌‏گردد تا انسان، خود را گناهکار نداند و در این صورت طبیعى است که توبه هم نمی‌‏کند.

این موضوع با ذکر یک مثال، قدرى روشن‌‏تر می‌‏گردد: زنا، یک ناهنجارى اخلاقى بزرگ و گناه کبیره‏اى است که اثرات سوئى براى ‏فرد و اجتماع دارد و نزد مردم، به‏خصوص متدینان، بسیار قبیح شمرده می‌‏شود. تا جایى که اگر یک زن عفیف، در اثر فریب شیطان، یا اجبار، یا هر علّت دیگرى مورد تجاوز قرار گیرد، هشدارهاى وجدان اخلاقى به او امان نمی‌‏دهد و حتّى ممکن است در اثر ملامت نفس لوّامه و عذاب وجدان، کارهاى خطرناکى نیز انجام دهد و زندگى خود و اطرافیان را نابود کند. خجالت‏زدگى و شرمندگى، سراسر وجود او را فرا می‌‏گیرد و یک‏پارچه پشیمان می‌‏شود. امّا بسیار اتّفاق می‌‏افتد که همین خانم عفیف، به راحتى غیبت مى‏کند و آبروى دیگران را مى‏ریزد و آن‏چنان نسبت به گناه خود بى‏تفاوت است که گویا هیچ گناهى مرتکب نشده است؛ در حالی ‏که ناهنجارى اخلاقى غیبت و کبیره بودن گناه آن نیز، امرى کاملًا روشن و آشکار است. تکرار گناه غیبت، آن گناه را براى گناهکار، به صورت عادت درآورده و هشدارهاى وجدان اخلاقى او را خاموش کرده است، از این رو ممکن است در شبانه روز، مکرّراً غیبت کند و دچار عذاب وجدان هم نشود؛ در حالى‏که در فرهنگ دینى، اثر سوء غیبت، از اثر سوء زنا، بدتر شمرده شده است:«إِیَّاکُمْ وَ الْغِیبَةَ، الْغِیبَةُ أَشَدُّ مِنَ الزِّنَا» [3]بپرهیزید از غیبت، زیرا غیبت از زنا بدتر است.

به بیان دیگر، غیبت‌‏هاى متعدّد، قبح گناه و زشتى آن را از دل و یاد او برده است و حالتى براى او پدید آورده که گناه خود را گناه نمی‌‏داند و یا چندان مهم نمی‌‏شمارد. چنین حالتى بسیار خطرناک است و انسان را در سراشیبى گناه و معصیت می‌‏اندازد. وقتى گناه، براى انسان عادت شود و گناه را تکرار نموده و بدان اصرار ورزد، مانند اتومبیل ترمز بریده‏اى می‌‏گردد که با سرعت، به اعماق درّه در حال‏ سقوط است و هیچ عاملى نمی‌‏تواند مانع حرکت آن شود، یا لااقل از سرعت آن‏ بکاهد. بدتر و خطرناک‏تر از این حالت، هنگامى است که آدمى، گناه و معصیت خود را توجیه کرده و قبح و زشتى گناه را نبیند. اگر چنین شد، نفس لوّامه به نفس مُحَسّنه تبدیل می‌‏شود و به جاى ملامت گناهکار از ارتکاب گناه، او را یه انجام آن تشویق می‌‏کند و معصیت و اعمال ناپسند را در نظر وى نیکو جلوه می‌‏دهد. چنانکه قرآن‏ کریم می‌‏فرماید:

قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکُمْ بِالْأَخْسَرینَ أَعْمالا، الَّذینَ ضَلَّ سَعْیُهُمْ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ هُمْ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعا [4]

بگو: آیا شما را از زیان‏کارترین مردم آگاه گردانم؟ آنان کسانی‌‏اند که کوشش‌‏شان در زندگى دنیا به هدر رفته و خود می‌‏پندارند که کار خوب انجام می‌‏دهند.

بسیار واضح است که چنین انسانى به فکر توبه هم نمی‌‏افتد؛ زیرا تصوّر می‌‏کند اعمال و رفتارش، بهترین نوع اعمال است و از این رو، عنصرى به نام پشیمانى در وجود او هیچ جایگاهى نخواهد داشت. امام صادق‌(ع) در این زمینه، در یک بیان تحلیلى با ذکر یک تشبیه معقول به محسوس، می‌‏فرمایند: اگر کسى یک گناه مرتکب شود، یک نقطه سیاه در دل او پدیدار می‌‏شود. حال اگر توبه کند، آن سیاهى بر طرف می‌‏شود. ولى اگر توبه نکند و گناه دیگرى انجام دهد، سیاهى دل او دو چندان می‌‏شود و به همین صورت ادامه پیدا می‌‏کند، تا سراسر دل او سیاه شود. و به این ترتیب، گناهِ روى گناه، دل انسان را سیاه می‌‏کند و می‌‏میراند:«إِذَا أَذْنَبَ الْعَبْدُ کَانَ نُقْطَةً سَوْدَاءَ عَلَی قَلْبِهِ فَإِنْ هُوَ تَابَ وَ أَقْلَعَ وَاسْتَغْفَرَ صَفَا قَلْبُهُ مِنْهَا وَ إِنْ هُوَ لَمْ یَتُبْ وَ لَمْ یَسْتَغْفِرْ کَانَ الذَّنْبُ عَلَى‏الذَّنْبِ وَ السَّوَادُ عَلَی السَّوَادِ حَتَّی یَغْمُرَ الْقَلْبَ فَیَمُوتَ بِکَثْرَةِ غِطَاءِ الذُّنُوبِ عَلَیْه» [5]

هنگامى که بنده گناه کند، نقطه سیاهى بر قلب او پیدا می‌‏شود، پس اگر توبه کرد و از گناه باز ایستاد و از خدا طلب آمرزش نمود، قلب او از آن نقطه سیاه صفا پیدا می‌‏کند. و اگر توبه نکرد و استغفار ننمود، گناه بر گناه واقع می‌‏گردد و سیاهى بر سیاهى می‌‏نشیند، تا اینکه قلب او را می‌‏پوشاند. پس قلب او در اثر زیادى گناه می‌‏میرد و پرده گناه آن را فرا می‌‏گیرد.پر واضح است که وقتى دل کسى سیاه شد، صاحب آن دل، هرگز رستگار نمى‏گردد. قرآن کریم در این‏باره می‌‏فرماید:کَلَّا بَلْ رانَ عَلی قُلُوبِهِمْ ما کانُوا یَکْسِبُونَ‏[6]چنین نیست که آن‏ها می‌پندارند، بلکه اعمالشان چون زنگارى بر دل‏های‌شان نشسته است. مهم‌‏تر آن‏که وقتى سیاهى و تاریکى، در اثر گناهِ روى گناه، دل انسان را فرا گرفت، نه تنها توبه نمی‌‏کند، بلکه به استهزاء آیات الهى نیز مى‏پردازد:ثُمَّ کانَ عاقِبَةَ الَّذینَ أَساؤُا السُّوای أَنْ کَذَّبُوا بِآیاتِ اللَّهِ وَ کانُوا بِها یَسْتَهْزِؤُنَ‏ [7]سپس سرانجام کسانى که اعمال بد مرتکب شدند به جایى رسید که آیات خدا را تکذیب کردند و آن را به مسخره گرفتند. چنین کسى نسبت به همه چیز و همه‏ کس، معترض است و به هیچ روى زیر بار پذیرش حرف حق نمی‌‏رود؛ از این رو نه تنها به احکام اسلامى عمل نمی‌‏کند، بلکه دستورات دینى را مسخره می‌‏نماید. ابتدا در برخى از احکام شرعى و ظواهر دینى، تشکیک مى‏کند و به‏ جاى آنکه با پرسش از اهل فن، شبهه خود را برطرف کند، به نفى آن احکام دینى می‌‏پردازد و سپس به تدریج مجموعه احکام شرعى و رساله عملیه مراجع تقلید را کتابى محدود کننده و مجموعه‌‏اى غیر قابل اعتماد می‌‏خواند و کم‏کم نسبت به اهل‏‌بیت‌(ع) و پیامبر اکرم (ص) و خداوند تبارک و تعالى نیز بدبین شده و بدین ترتیب دین خود را از دست مى‏دهد. باید توجّه داشته باشیم که شیطان در برخورد با انسان و برای فریب او، همیشه از کم شروع مى‏کند، ولى به کم قانع نیست؛ از این‏‌رو خصوصاً به جوانان عزیز توصیه می‌‏شود که مواظب باشند با تسویف و تأخیر انداختن در توبه، به شیطان فریب‌کار، میدان عمل ندهند.

بنابر این، منظور قرآن کریم از شرط دوّم توبه (به تأخیر نیانداختن آن)، این است که اگر کسى توبه را به تأخیر بیندازد، گرفتار گناهِ روى گناه می‌‏شود و پس از آن، گناه خود را توجیه کرده و اصلًا توبه نمی‌‏کند که توبه او پذیرفته شود. در این مجال، تذکّر و توصیه همیشگى را تکرار کنیم که: «مراقب باشید گناه نکنید و اگر گناهى مرتکب شدید، فوراً توبه نمایید و اجازه ندهید گناه شما تکرار شود که گرفتار عادت به گناه و پس از آن توجیه گناه می‌‏شوید و این امر، بدبختى فراوانى به همراه خواهد داشت.»

ج) توبۀ هنگام مرگ‏

گاه انسان پس از ارتکاب گناه، به دلیل برخوردارى از ایمان، پشیمان می‌‏شود و از روى ایمان به خداوند و دستورات او، خجالت‏زده شده و از خداى متعال‏ عذرخواهى می‌‏کند. ولى گاه پشیمان می‌‏شود، امّا نه در اثر ایمان، بلکه به دلیل کیفرى که در مقابل خود می‌‏بیند؛ نظیر مجرمى که چوبه دار را در مقابل خود می‌‏بیند و از کردۀ خود پشیمان می‌‏شود، امّا ندامت او، از ترس کیفر است، نه به دلیل آن‏که عمل خود را زشت و ناپسند می‌‏داند به تعبیر قرآن شریف، چنین کسى اگر رها شود، باز همان است که قبلًا بود:

حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ، لَعَلِّی أَعْمَلُ صالِحاً فیما تَرَکْتُ کَلَّا إِنَّها کَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها وَ مِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلى یَوْمِ یُبْعَثُون‏[8]

تا آن گاه که مرگ یکى از آنان فرا رسد، می‌‏گوید: پروردگارا، مرا بازگردانید، شاید عمل صالحى در آنچه وانهاده‌‏ام، انجام دهم. چنین نیست، آن سخنى است که او گوینده آن است، و پیش روى آنان برزخ است تا روزى که برانگیخته شوند.

بنابراین اگر قرآن شریف در توبه، شرط فرموده است که قبل از مرگ باشد و نه به هنگام دیدن مرگ، مانند دو شرط پیشین، حاکى از یک نکتۀ مهمّ اخلاقى است و آن این‏که: غالباً پشیمانى در هنگام فرا رسیدن مرگ، توبه از روى ایمان نیست، بلکه به دلیل ترس و اضطراب و ناراحتى از کیفر گناه است و اگر آن کیفر در کار نبود، آن شخص هم از کرده خود پشیمان نبود. امّا اگر در همان موقعیت و حتّى هنگام دیدن آثار مرگ هم کسى واقعاً پشیمان شده و از زشتى و ناهنجارى عمل خود در محضر پروردگار متعال شرمنده گردد و به بیان دیگر توبه او حقیقى و برخاسته از معرفت و ایمان باشد، بى شکّ خداوند سبحان توبه او را مى‏پذیرد. نقل مى‏کنند که در زمان حضرت موسى‌(ع)، جوانى لاابالى در شهر زندگى می‌‏کرد. او یکى از اراذل و اوباش بود و به هیچ وجه هدایت نمى‏شد؛ تا این‏که او رااز شهر بیرون کردند. پس از مدّتى به شدّت بیمار شد و تا دم مرگ پیش رفت. در آن هنگام از کردار خود پشیمان شد و در اعمال خود نظر افکند و دریافت که چه پرونده شومى دارد و امیدى براى نجات ندارد. و از این رو با حالت پشیمانى در مقابل خداوند تعالى، از اعماق دل و جان خویش آهى کشید و به جانب آسمان نگریست و در محضر خداى تعالى، اظهار ندامت و شرمندگى کرد و گفت‏: «یا من له الدنیا و الآخرة، ارحم من لیس له الدنیا و الآخرة»؛ این جملات را تکرار کرد و با یک تلاطم درونى و با خجالت‏زدگى در مقابل پروردگار از دنیا رفت. به حضرت موسى‌(ع) خطاب شد: یکى از اولیاى من در فلان مکان از دنیا رفته است؛ برو او را تجهیز کن و دفن نما. حضرت موسى‌(ع) با مردم به آن مکان رفتند و دیدند همان جوان است. حضرت موسى‌(ع) جریان را از خداوند سؤال کرد. خداوند فرمود: هنگام مرگ، با جدیت توبه کرد و گفت‏: «یَا مَن لَهُ الدُّنیَا وَ الآخِرَة، إرحَم مَن لَیسَ لَهُ الدُّنیَا وَ الآخِرَة»؛ پس گناهان او آمرزیده شد و از دوستان خداوند گردید.

بنابراین، توبه هنگام مرگ نیز اگر حقیقى باشد، مورد پذیرش حق‏‌تعالى واقع می‌‏شود؛ زیرا معنا ندارد خداوند تعالى ندامت قلبى و پشیمانى واقعى از کسى ببیند و او را نیامرزد. مثال مهم‏تر و معتبرتر براى پذیرش توبه هنگام مرگ که در قرآن کریم نیز به آن اشاره شده است، داستان قوم حضرت یونس‌(ع) است: إِلَّا قَوْمَ یُونُسَ لَمَّا آمَنُوا کَشَفْنا عَنْهُمْ عَذابَ الْخِزْیِ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ مَتَّعْناهُمْ إِلى حینٍ‏ [9]

مگر قوم یونس نبود که چون ایمان آوردند، عذاب خفّت‏‌بار و رسوایى را در زندگى دنیا از آنان برداشتیم و آنها را تا دم مرگ، زندگى رفاهى دادیم.

آن قوم، به نداى توحیدى پیامبر خویش پاسخ ندادند و به‏قدرى ظلم و بدى کردند که مستحقّ عذاب شدند. حضرت یونس‌(ع) به آنان هشدار داد که اگر توبه نکنند و ایمان نیاورند، عذاب خداوند بر آنان فرود خواهد آمد. آنان که حضرت یونس‌(ع) را صادق می‌‏دانستند، با یکدیگر گفتند: اگر یونس شهر را ترک کرد، بدانید که عذاب خواهد آمد. نیمه‏‌هاى شب بود که حضرت یونس‌(ع) از میان آن مردم رفت و بامداد آن شب، عذاب الهى به سراغ آنان آمد. هنگامى که مردم، فرود عذاب را آشکارا دیدند و به نابودى خویش یقین کردند، به سراغ پیامبرشان آمدند، ولى او را نیافتند. با مطّلع شدن از خروج حضرت یونس‌(ع) از شهر و مشاهدۀ آثار عذاب، به مرگ و نابودى همراه با ذلّت خود اطمینان پیدا کردند، از این‏رو مستأصل و بی‏چاره شدند. در برخى روایات آمده است که به توصیه یکى از علماى قوم، همگى به ‏همراه همۀ موجودات زنده و دام‏هاى خویش شهر را ترک نمودند و در دشت و صحرا به تضرّع و زارى به بارگاه خداوند متعال پرداختند. در حقیقت آنان به واقع پشیمان شدند و ضمن اظهار ندامت از کفر و بى‏داد خویش، خالصانه به خداوند متعال ایمان آوردند. حتّى به جهت تحریک عواطف، میان مادران و کودکان و نیز بین دام‏ها و بچه‏‌هاى آن‏ها جدایى افکندند. بیابان از صداى گریه و ضجّه و شیون مادران و صداى حیوانات، آکنده شد و آن گناه‏کاران و با گریه و زارى و چشمان اشکبار، رو به درگاه خداوند متعال آوردند و توبه کردند. خداوند رئوف و مهربان نیز آنان رامورد رحمت خویش قرار داد و از عذاب حتمى آن قوم، منصرف شد.‍[10]

توبۀ حقیقى و ندامت قلبى قوم حضرت یونس‌(ع)، موجب آمرزش آنان شد، و این در حالى بود که آنان به تصریح قرآن کریم، آثار مرگ و عذاب را آشکارا دیده بودند. بنابراین قاطعانه می‌‏توان گفت: اگر توبه هنگام مرگ و پس از مشاهده آثار مرگ هم، حقیقى باشد، خداوند متعال حتماً آن را مى‏پذیرد. ولى از آنجا که خداوند متعال عالم به احوال بندگان خویش است، توبه‏‌اى که از روى حقّه بازى و نیرنگ و فریب سرچشمه گرفته باشد را نمی‌‏پذیرد؛ چنین انسانى به جاى آنکه بتواند خداوند عالمِ قادر را فریب دهد، خود را فریفته است. بنابر این، صداقت و اخلاص، در پذیرش توبه تأثیر به سزائى دارد. اساساً راستى و صداقت، در همۀ زمینه‏ها، حلّال مشکلات و رافع گرفتاری‌‏هاست. از این رو به همگان توصیه می‌‏شود که در زندگى صادق باشند؛ زیرا نجات انسان، در گرو صداقت است و از این رو در روایات آمده است:«النّجاة مَعَ الصّدْق»[11]نجات همراه با راستگویى است.

انسانى که در مدّت عمر، حیله‏گرى و حقّه‌‏بازى کرده و زندگى خود را با دروغ و نیرنگ سپرى کرده است، هنگام مرگ نیز قصد مکّارى با خداوند متعال را دارد: إِنَّها کَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها؛ غافل از آن‏که خداوند سبحان مکر او را به خودش بر می‌‏گرداند:وَ لا یَحیقُ الْمَکْرُ السَّیِّئُ إِلَّا بِأَهْلِه‏[12]و مکر بد، جز سازنده آن را فرا نمی‌‏گیرد.

صفا، صمیمیت و صداقت، زندگى افراد را زیبا و شیرین مى‏کند و آخرتِ آباد و خوبى را براى آدمى فراهم مى‏آورد. هم‏چنان‏که نفاق، دوروئى و نیرنگ، دنیا و آخرت انسان را آغشته به شقاوت و بدبختى می‌‏سازد و توفیق توبه و بازگشت را از وى سلب می‌‏نماید.

د) توبۀ پس از مرگ‏

چنان‏که گفتیم در آیات شریفه 17 و 18 سوره نساء، شرطِ «بعد از مرگ نبودن» توبه نیز ذکر شده است. در این خصوص نیز باید به‏طور کلّى بگوییم که کافران و مشرکان، زمینه براى عفو و مغفرت و شفاعت و نجات ندارند:إِنَّ اللهَ لایَغْفرُ انْ یُشْرَکَ بِهِ وَ یَغْفرُ مادُونَ ذلکَ لِمَنْ یَشاءُ[13]

بی‌‏تردید خداوند این را که براى او شریک قرار داده شود نمى‏آمرزد و غیر آن را براى هر کس که بخواهد، می‌‏آمرزد.

بنابراین در روز قیامت گرچه عفو و مغفرت، زمینه‏‌ساز براى نجات است، ولى براى مؤمن نه براى کافر؛ زیرا کافر زمینه‏‌اى براى نجات ندارد:

إنَّکُمْ وَ مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ الله حَصَبُ جَهَنَّمَ‏[14]

همانا شما و آنچه به جاى خدا می‌‏پرستید، هیزم جهنّمید.

جالب آن‏که همان کافران و جهنّمیان، هنگامى که آتش جهنّم را درک‏ می‌‏کنند، ملکه دروغ‏گویى و حقّه‏بازى آنان بروز و ظهور می‌‏یابد و نظیر وقتی ‏که در بن‏‌بست‏‌هاى دنیوى دغل‏‌بازى می‌‏کردند، در سراى آخرت نیز مکّارانه التماس می‌‏کنند و فرصت مجدّد می‌‏طلبند:

رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْها فَإِنْ عُدْنا فَإِنَّا ظالِمُونَ[15]

پروردگارا (قدس سره) ما را از این (دوزخ) بیرون آر، اگر بار دیگر تکرار کردیم، قطعاً ستمگریم (و مستحقّ عذاب) (قدس سره)

در این‏جا نیز نظیر هنگام مرگ، پروردگار عالم با علم به احوال آنان، نه تنها درخواست و تقاضاى مطرح شده را اجابت نمی‌‏کند، بلکه پاسخى به آنان می‌‏دهد و واژه‏اى را براى آن به کار مى‏گیرد که در زبان عربى، در پاسخ به سر و صداى بی‌‏جاى سگان، به کار گرفته می‌‏شود.[16]

قالَ اخْسَؤُا فیها وَ لا تُکَلِّمُونِ‏[17]

می‌‏گوید: «دور شوید در دوزخ، و با من سخن مگویید.»

در واقع خداوند متعال، با این سخنان، بر خفّت و خوارى آنان مى‏افزاید و این بدان جهت است که توبه این افراد حقیقى نبوده و در واقع حقّه بازى می‌‏کنند. چنان‏که در آیه دیگرى می‌‏فرماید:وَ لَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ وَ إِنَّهُمْ لَکاذِبُونَ[18]

و اگر بازگردند، به همان اعمالى که از آن نهى شده بودند بازمی‌‏گردند؛ آنها دروغ‏گویان‌اند.

بنابر این، دلیل اصلى عدم پذیرش توبه پس از مرگ، صادقانه نبودن آن پشیمانى است. خداوند متعال در ادامه آیاتى که بیان شد، و پس از ارائه پاسخى قاطع مبنى بر عدم اجابت تقاضاى جهنّمیان، عدم حقّانیت کافران را به خودشان‏ می‌‏فهماند و نحوه توبه صحیح را به آنها نشان می‌‏دهد:

إِنَّهُ کانَ فَریقٌ مِنْ عِبادی یَقُولُونَ رَبَّنا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنا وَ ارْحَمْنا وَ أَنْتَ خَیْرُ الرَّاحِمینَ‏[19]

(فراموش کرده‏اید) گروهى از بندگانم می‌‏گفتند: پروردگارا (قدس سره) ما ایمان آوردیم؛ ما را ببخش و بر ما رحم کن؛ و تو بهترین رحم کنندگانى (قدس سره) پروردگار متعال به جهنّمیان می‌‏فهماند که اگر شما نیز در دنیا مانند بندگان صالح و نیکوکار، توبه می‌‏کردید و در توبه خود صداقت داشتید، اکنون اهل نجات بودید؛ امّا شما به‏ جاى همراهى با حق و عدالت و پذیرش آیات روشن و روشن‏گر، پیامبران و دعوت آنان را به استهزاء و تمسخر گرفتید:

فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِیًّا حَتَّی أَنْسَوْکُمْ ذِکْری وَ کُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَکُونَ[20]

امّا شما آنها را به باد مسخره گرفتید تا شما را از یاد من غافل کردند؛ و شما به آنان می‌‏خندیدید.

واضح است که چنین افرادى در قیامت، زمینه نجات ندارند؛ همان‏گونه که در دنیا زمینه هدایت نداشتند.

در مورد کفّار و مشرکین نیز باید گفت: اگر واقعاً پشیمان شوند و دست از عقیده و کردار زشت خود بردارند، بخشیده مى‏شوند. چنان‏که برخى از کفّار و مشرکین‏ صدر اسلام که علاوه بر کفر و شرک، ظلم فراوانى نسبت به پیامبر اکرم (ص) و مسلمانان روا داشته بودند، پس از توبه بخشیده شدند. بنابراین، مهم آن است که انسان به حالت توبه که حالت نورانى و مقدّسى است، دست یابد. حتّى اگر در آخرت هم این حالت براى آدمى- اعمّ از گناه‏کار یا کافر یا مشرک- پدید آید، خداوند تبارک و تعالى توبه او را مى‏پذیرد. ولى نکته در این‏جاست که برخى در اثر لجاجت و عناد خود، در سراى آخرت به چنین حالتى دست نمى‏یابند. به قول قرآن کریم، گویا برخى انسان‏ها براى جهنّم خلق شده‏اند:

وَ لَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ کَثیراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لا یَفْقَهُونَ بِها وَ لَهُمْ أَعْیُنٌ لا یُبْصِرُونَ بِها وَ لَهُمْ آذانٌ لا یَسْمَعُونَ بِها أُولئِکَ کَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِکَ هُمُ الْغافِلُونَ‏‍[21]

به یقین، گروه بسیارى از جن و انس را براى دوزخ آفریدیم؛ آنها دلهایى دارند که با آن نمی‌‏فهمند؛ و چشمانى که با آن نمی‌‏بینند؛ و گوش‏هایى که با آن نمی‌‏شنوند؛ آن‏ها همچون چهارپایانند؛ بلکه گمراه‏تر اینان همان غافلانند.

چنین افرادى در قیامت نیز با خداوند به لجاجت می‏پردازند و قصد فریب آن ذات مقدّس را دارند، غافل از آنکه خداوند سبحان آنان را رسوا می‌‏کند:

یَوْمَ یَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمیعاً فَیَحْلِفُونَ لَهُ کَما یَحْلِفُونَ لَکُمْ وَ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلی شَیْ‏ءٍ أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْکاذِبُونَ‏[22]

روزى که خداوند همۀ آنها را برمی‌‏انگیزد، همان‏گونه که براى شما سوگند یاد می‌‏کردند، براى او سوگند یاد می‌‏کنند و گمان می‌‏کنند بر پایه چیزى هستند، آگاه باش که آنها همان دروغگویانند.

حتّى نقل شده است که در قیامت، گاهى پیامبر اکرم‌(ص) وارد جهنّم می‌‏شوند تا اگر کسى از اهل جهنّم قابلیت رفتن به بهشت را پیدا نموده است، او را مورد شفاعت خویش قرار دهند و از جهنّم خارج سازند. ولى بعضى از جهنّمیان لجوج، هنگامى که نسیم رحمت حضور پیامبر گرامى‌(ص) را درک مى‏کنند، به جایگاه دوزخى خود مى‏روند و آنجا مخفى مى شوند تا آن نبى مکرم‌(ص) را نبینند. وقتى عناد و لجاجت بر کسى حکم‏فرما شود، چنین مى‏شود که وساطت و شفاعت پیامبران الهى را نیز براى نجات خود نمی‌‏پذیرد. نقل شده است که روزى حضرت عیسى‌(ع) تصمیم گرفت که بین خداوند متعال و شیطان رجیم، آشتى برقرار کند. به خداوند گفت: خدایا، شیطان مرتکب خطاى بزرگى شد که به آدم سجده نکرد، ولى او سابقه طولانى در عبادت تو دارد. از این رو تقاضا دارم او را ببخشى و از گناه او در گذرى پروردگار عالم به حضرت عیسى‌(ع) خطاب فرمود که اگر شیطان به اشتباه خود اقرار نماید و توبه و طلب بخشش کند، او را مى‏بخشم. حضرت عیسى‌(ع) بسیار خوشحال شد و با دل پاکى که داشت، به نزد ابلیس آمده و با خرسندى، به او بشارت رحمت و مغفرت الهى را داد و گفت: اگر توبه کنى، خداوند سبحان تو را می‌‏بخشد و از آنچه بین تو و او گذشته است، می‌‏گذرد. شیطان، به جاى استفاده از این فرصت رحمانى، عصبانى و خشمگین شد و با اعتراض از وساطت حضرت عیسى‌(ع) گفت: تو چه کاره بودى که این واسطه‏‌گرى را انجام دادى و قصد آشتى دادن بین من و خدا را داشتى؟ خدا باید از من عذرخواهى کند که مرا از درگاه خود رانده است و تا وقتى عذرخواهى نکند، من تن به این آشتى نمی‌‏دهم. ‏اعوذ بالله من النّفس اذا طغی: پناه به خدا از نفس هنگامى که طغیان می‌‏کند و سرکش می‌‏شود.

این همه گستاخى و سرکشى به خاطر این است که خودخواهى و تکبّر در قلب شیطان ریشه دوانیده و دیگر جایى براى ورود فضائل اخلاقى باقى نگذاشته است. انسان نیز اگر نفس خود را مهار نکند و به آن اجازه سرکشى دهد، نفس با طغیان‏گرى او را بدبخت و بیچاره مى‏نماید. اگر کسى در دنیا نتواند رذائل اخلاقى را ریشه‏‌کن یا لااقل سرکوب کند، در آخرت نیز به همان رذائل و صفات ناپسند اخلاقى مبتلا خواهد بود:وَ مَنْ کانَ فی هذِهِ أَعْمی فَهُوَ فِی الْآخِرَةِ أَعْمی وَ أَضَلُّ سَبیلا[23]

امّا کسی ‏که در این جهان (از دیدن چهره حق) نابینا بوده است، در آخرت نیز نابینا و گمراه‏‌تر است.

به عبارت رساتر، اگر کسى در دنیا لجوج باشد و زیر بار پذیرش حرف حق نرود، در آخرت نیز با آنکه مغفرت الهى را می‌‏بیند و دلسوزى و مهربانى پیامبر رحمت را براى نجات او از جهنّم درک می‌‏کند، باز هم لجاجت می‌‏کند و عناد می‌‏ورزد و عمداً خود را از عفو و مغفرت پروردگار متعال محروم می‌‏سازد.

به بیان دیگر براساس قاعده لطف، هرکس به ‏واسطۀ توبه واقعى در معرض نسیم رحمت الهى واقع شود، از رحمت حق‏تعالى بهره کافى خواهد برد، حتّى اگر در جهنّم باشد و گرچه کافر باشد. ولى کافر نمی‌‏تواند خود را در معرض این نسیم قرار دهد تا از آن بهره ببرد.

این‏که گفته می‌‏شود: جهنّم از الطاف خفیه خداوند متعال است، براى آن است که در جهنّم، کدورت‏هاى وجود انسان رفع می‌‏شود و هویت حیوانى و شیطانى او که در اثر اعمال زشت و ناهنجار پیدا شده است، به هویت انسانى تبدیل می‌‏شود.

وقتى هویت‏هاى شیطانى رفع شد و فطرت انسانى هویدا گردید و بروز و ظهور پیدا کرد، خواه ناخواه، آتش جهنّم نابود می‌‏شود؛ زیرا آتش جهنّم و عذاب‏هاى گوناگون آن، اعمال خود اهل جهنّم است:

ذلِکَ بِما قَدَّمَتْ أَیْدیکُمْ‏ [24]

این (عذاب) به خاطر کارهایى است که به دست خود از پیش فرستادید.

و در نهایت، انسان جهنّمى که به جهنّم وارد شده، مورد عفو و شفاعت واقع خواهند شد. خلود در آتش و ماندن جاودان در جهنّم، براى شیعه، معنا ندارد و بالأخره همۀ شیعیان به بهشت وارد می‌‏شوند، حتّى اگر به واسطۀ اعمال خود مدّت زیادى را در جهنّم سپرى کرده باشند که عرفآً در مورد آنان گفته می‌‏شود «مُخلَّد» در جهنّم هستند.

از آنچه بیان شد، این نتیجه حاصل می‌‏شود که توبه، یعنى حالت پشیمانى و تلاطم درونى که هیچ شرطى ندارد و اگر در قرآن کریم، شرایطى براى توبه بیان شده است، حاوى یک سلسله نکات مهمّ اخلاقى می‌‏باشد. از جمله این‏که: انسان گنه‏کار، در اثر عادت به گناه، موفّق به توبه از گناه نمی‌‏شود و یا در برخى از موارد، خود را گناه‏کار نمی‌‏شمارد که پشیمان شده و توبه کند و در مواردى نیز پشیمانى واقعى براى گناه‏کار رخ نمی‌‏دهد و ندامت او در اثر کیفرى است که در مقابل راه خود مشاهده مى‏کند و چنان‏چه رها شود، مجدّداً مرتکب همان گناهان خواهد شد و به دروغ، اظهار پشیمانى و ندامت می‌‏کند؛ بنابراین، توبه هیچ شرطى ندارد و صِرف پشیمانى حقیقى، تحقّق می‌‏یابد.

برگرفته از منزل دوّم کتاب سیر و سلوک معظّم‌له

پی‌نوشت‌ها

========================

1. فرقان/ 70؛ ر. ک: طه/ 82، فرقان/ 71، قصص/ 67

2. نساء/ 18- 17

3. الخصال، ج 1، ص 62

4. کهف/ 104- 103

5. إرشاد القلوب إلى الصواب، ج 1، ص 46

6. مطففین/ 14

7. روم/ 10

8. مؤمنون/ 100- 99

9. یونس/ 98

10. تفسیر القمى، ج 1، ص 317

11. غرر الحکم، ص 218

12. فاطر/ 43

13. نساء/ 48

14. انبیاء/ 98

15. مؤمنون/ 107

16. لسان العرب، ج 1، ص 65

17. مؤمنون/ 108

18. انعام/ 28

19. مؤمنون/ 109

20. مؤمنون/ 110

21. اعراف/ 179

22. مجادله/ 18

23. اسراء/ 72

24. آل‏عمران/

انتهای پیام

دیدگاه شما