فروید معتقد بود که در دوران جدید، سه ضربه بر جامعه کهن قبل از تجدد وارد شده است: اول، کیهانی که گالیله و کپرنیک فرود آوردند؛ دیگر، ضربه زیست شناسی که لامارک و داروین وارد ساختند و سوم، ضربه روانشناسی که نشان داد عقل جزیره ای شناور در اقیانوس نیروهای ناخودآگاه است.
اگر تاریخ تجدید با میزان و ملاک فرویدی تقسیم بندی شود، شرق وقتی با تجدد آشنا شد که ضربه دوم بر جامعه قرون وسطی و به طور کلی بر عالم قبل از مدرنیته وارد آمده بود. در این آشنایی با تجدد هزاران مشکل وجود داشت. الفاظ و تعبیرات و کلماتی که ترجمه می شد معنایی غیر از آنچه در زبان اصلی داشت پیدا می کرد.
به عنوان مثال کلمه «progress» در ایران به عنوان ترقی وliberte» » حریت ترجمه شد. این ترجمه ها نادرست نبود، اما ترقی و حریت سابقهای در زبان عرفان و اخلاق داشت و این سابقه به آسانی از الفاظ مزبور که در بازی زبانی دیگری می بایست به کار رود منفک نمیشد. به این جهت، اگر کسی میخواست در باب ترقی و حریت چون و چرا و پرسش کند، به او میگفتند شما با ترقی و حریت که شرط و لازمه کمال آدمی است مخالفید. همچنین مدرنیته هم به «تجدد» ترجمه شد. تجدد در فلسفه، عرفان و کلام معنی و مقام خاصی دارد، اما آن معانی بر معنی جدید قابل تطبیق نیست.
یکی از سوءتفاهم هایی که در این قبیل ترجمه ها پیش میآید این است که یک حقیقت تاریخی به صرف لفظ و مفهوم تعبیر شود. مدرنیته صرف یک لفظ یا مفهوم یا یک رای و اندیشه نیست، بلکه یک واقعیت تاریخی است که کم و بیش به همه جا سرایت کرده و به درجات مختلف در سراسر روی زمین تحقق یافته است، حال آنکه مفهوم تجدد چنان که در کتب لغت وجود دارد، هیچ مخالفت و موافقتی بر نمیانگیزد و چیزی را تغییر نمیدهد. اگر تجدد صرف یک مفهوم باشد، جمع دین و مدرنیته مسئلهای نیست و هیچ اشکالی ندارد، ولی اگر به معنی تاریخی تجدد نظر شود، فهم نسبت آن با دین دشوار است.
هیچکس نمیتواند بگوید که دین نسبت به پیش آمد تجدد، و تجدد نسبت به اعتقادات و تعلقات دینی، بی نظر و بیطرف است. البته تمام سخنگویان تجدد با دین مخالف نبوده و همه مراجع و مقامات دینی هم با تجدد مقابله و مبارزه نکردهاند، اما در تجدد نسبت آدمی با عالم، مبدأ عالم و آدم تغییر کرده و این نسبت هر چه باشد، نسبت دینی نیست.
گذشته از اینکه گروههای زیادی از مردم با اینکه از موضع تجدد با تجددمابی به مسائل مینگرند، صورتی از اعتقادات و آداب دینی را حفظ کردهاند. ولی دین در عالم متجدد و تجدد همان چیزی نیست که در اصل بوده است. موسسان جامعه جدید و متجدد در طرح عالم جدید دین را در نظر نگرفتند، اما دین چیزی نیست که بتوان آن را نادیده گرفت. بنابراین در جامعه جدید برای اینکه هماهنگی حفظ شود می بایست دین با تجدد سازگار شود. اصطلاح رفورم دینی و تفسیر کتابهای مقدس کوششی در طریق این سازگاری بود.
این تحولات و پیش آمدها در اروپا عین بسط تجدد بود و کسانی که دین را تفسیر کردند و آن را با عقل جدید سنجیدند، مقصد و مقصود خاصی نداشتند و در اندیشه حل مسائل تمدنی و مثلا بازکردن راه توسعه اقتصادی-اجتماعی نبودند، اما کسانی که تجدد را از غرب اخذ و اقتباس کردند، به طور کلی سه نحو برخورد و تلقی نسبت به آن میتوانستند داشته باشند:
اول برخورد با اشیا و آثار مقتبس از تجدد بود که معمولا در آنها به نظر شک و بدگمانی مینگریستند، هر چند که خیلی زود همین اشیا اعتبار پیدا کردند و احیانا حجت موجه تجدد شدند. برخورد دوم، قبول یکسره تمام شئون تجدد و تسلیم در برابر آن و دعوت به پیروی بی چون و چرا از غرب بود که به صورتهای مختلف ظاهر شد و کسانی پیدا شدند که گفتند هم تجدد را باید اخذ کرد و هم سنت و دین را باید نگاه داشت. و بالاخره برخورد دیگری که بیشتر توجه به ماهیت مدرنیته است.
در مجموع باید گفت دین در هر عصری و حتی در عصر مدرنیته، حفظ میشود و باقی می ماند و با وجود قدرت گرفتن مدرنیته، در گوشه و کنار جهان باز دینداران و متفکران دینی پیدا میشوند.