نویسنده، پژوهشگر و عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی با بیان اینکه رهآورد دموکراسی در کشورهای اسلامی به دلیل ایمان اسلامی که مردم دارند همواره حاکمیت اسلامی است اظهار کرد: دموکراسی به معنای تحقق حاکمیت به دست مردم مورد پذیرش اسلام است یعنی انسانشناسی اسلامی و دینی، انسانشناسی است که کاملأ معتقد است و اگر مردم حتی از دین حق، اعراض کنند و روی بگردانند این دین محقق نمیشود.
به گزارش جماران به نقل از شفقنا، حجت الاسلام و المسلمین دکتر حمید پارسانیا در خصوص رابطه دین با دموکراسی بیان کرد: شناخت رابطه دین و دموکراسی نیازمند شناخت دو معنای دین و دموکراسی است و حال آنکه دین و دموکراسی هر دو از مفاهیم تئوریک و پیچیده و محل گفت وگو هستند. من در مورد مفهوم دینی، بحثی را مطرح نمیکنم و به معنای مورد توافق جامعه دینی خودمان بسنده میکنم. همه ما یک شناخت اجمالی از دین داریم. ما اجمالأ امروز چیزی را که به عنوان دین میشناسیم مجموعهای از عقاید، اخلاق و رفتارها است که با آنها آشنا هستیم.
او گفت: در دین اسلام یک سری اعتقادات و همچنین احکامی در حوزه مسایل فردی و اجتماعی وجود دارد که برخی از آن اعتقادات در زمره مسایل هستی شناسی و برخی دیگر خداشناسی و برخی مربوط به شناخت جهان است. در تعبیر قرآن کریم اینکه مؤمنان به خدا، ملائکه و انبیاء و آنچه که از ناحیه خداوند نازل می شود، ایمان دارند و این ایمان و بخش قابل توجهی از آن در ایمان به اعتقادات هستیشناختی است. بخش دیگر آن ایمان به احکامی است که از ناحیه خداوند به وسیله وحی نازل میشود. اعتقاد به آنچه که وحی نازل کرده مربوط به رفتار انسان است و هستی مستقل از انسان ندارد و هستی آن را انسانها ایجاد میکنند. خداوند و فرشتگان ورای ما هستند و شریعت که مربوط به اعتقاد به این امور است با ارده و عزم ما تحقق پیدا میکند. عزم ما در اینکه فرشته و خدایی وجود داشته باشد نقش ندارد ما فقط جزم پیدا می کنیم و این جزم هم موهبت الهی است که به ما داده می شود.
این استاد دانشگاه در ادامه دین را به معانی مختلفی تقسیم و بیان کرد: دموکراسی معانی مختلفی دارد اینکه احساس میشود در برخی مواقع نمیتوان گفت دین با دموکراسی سازگار است یا نه، به این دلیل است که دموکراسی یک تعریف مفهومی نشده است. دموکراسی به چند معنا به کار برده میشود.
معنای اول دموکراسی: حاکمیت مردم
پارسانیا دموکراسی را به معنای حاکمیت مردم دانست و ادامه داد: دموکراسی ترکیب دموس و کراسی است که دموس به معنای مردم و کراسی به معنای حاکمیت است. حال آیا ما دموکراسی را به معنای حاکمیت مردم می گیریم؟ به این معنا که حکم را مردم ایجاد می کنند و جعل می کنند و با معیار اینکه چه چیزی حقیقت است و چه چیزی غلط است به سوی مردم می آییم و با اراده مردم است که حق و باطل مشخص میشود یعنی عزم انسان ها جزم آفرین و معرفت آفرین است و اینکه حقیقت معرفت را خواسته آدم ها تعریف می کند و مردم حاکم هستند حکم می دهند به این معنا که ملاک حق و باطل باشند.
او افزود: نوع دفاع و استدلال هایی که برای دموکراسی به این معنا مطرح می شود تا حدودی تفاوت دارد و استدلالهایی است که از قرن بیستم به بعد برای دموکراسی مطرح میشود نوعأ مبتنی بر این است که یا حقیقتی را در عرصه زندگی انسان در فراسوی اراده ها انکار می کنند و یا راه شناخت آن حقیقت را منکر می شوند و بعد به عنوان یک واقعیت به حوزه حیات انسانی نگاه می کنند و معتقدند آن چیزهایی را که انسان ها حقایق می داند اموری است که خود آن ها در متن فرهنگ و ارتباطات انسانی ساخته و پرداخته اند لذا سخن از اینکه یک حقیقتی است که انسان ها به سوی آن خوانده شوند، سخن ناصوابی جلوه میکند. آنها پس از نفی دعوت هایی که به سوی حقیقتی می خوانند راه درست را این می دانند که انسان ها بر اساس آنچه که اکثریت قبول دارند، توافق کنند و آن را ملاک عمل قرار دهند و با این بیان اراده اکثریت مردم میزان حقیقت و ملاک و معیار عمل قرار می گیرد و برای مشخص کردن این معنای از حقیقت نیز باید به آرای عمومی رجوع شود.
پارسانیا در ادامه با بیان اینکه پیش فرض این نوع استدلال این است که حقیقتی برای عمل کردن وجود ندارد و در صورت وجود داشتن، راهی برای شناخت آن نیست، تصریح کرد: پارادوکسی که در این استدلال است این است که در آن توافق و عمل به رأی اکثریت یک مقدمه ای درست و حقیقتی شمرده شده است در حالی که مقدمه دیگر این است که حقیقتی نیست و اگر باشد شناختنی نیست. اگر دموکراسی را به این معنا بگیریم، جای این پرسش مطرح است که آیا دین با دموکراسی سازگار است؟ یعنی آیا دین معتقد است که ملاک حقیقت و عمل، آرای روزمره مردم است و زمانی که جمعی باوری را قبول کردند، خلاف آن عمل کردن خلاف حقیقت است؟ و آیا اینکه انسان ها چگونه باید رفتار کنند، بستگی به آراء اکثریت دارد ؟
او با اشاره به اینکه دموکراسی به معنای اینکه انسان معیار حقیقت است با آموزه های دینی سازگاری ندارد بیان کرد: معنای دموکراسی اگر این باشد، که مردم نفس الامر و معیار حقیقت هستند بلافاصله احساس میشود که این با اعتقاد دینی ما سازگاری ندارد و هم بسیاری از آیات و متون آن را نفی می کند. بعضی آیات قرآن هم جمعی را محکوم میکند و هم آنها را مورد خطاب و انتقاد قرار میدهند به دلیل اینکه اکثر آنها پدران و فرهنگ خود را ملاک رفتار خود قرار می دادند. پس آنچنان نیست که هر تجربه تاریخی که وارد زیست جهان هویت شده باشد، از نظر دینی هم امر مقبولی است و آنطور نیست که حقیقت در حاشیه زندگی و حیات معنا پیدا میکند بلکه این حیات است که در حاشیه حقیقت معنا پیدا میکند. حیات طیبه، حیاتی است که یک ویژگی خاصی داشته باشد و یکی از ویژگیهای آن این است که عقل و عقلانیت در آن حضور داشته باشد. عقل معیار سنجش اراده و خواستههای انسانها است نه اینکه خواستههای انسانها آفریننده عقل باشد.
معنای دوم دموکراسی: اراده و خواست انسانها
عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی در ادامه به معنای دوم دموکراسی پرداخت و اظهار کرد: دموکراسی گاه به معنای تحقق و عینیت حوزه حیات انسانی از مسیر اراده و خواست انسانها تعبیر می شود. یکسری از هستیهاست که انسان ها آنها را فقط می شناسند اما بخش دیگری است که با اراده انسان ها ایجاد می شود و اراده تکوینی الهی در این قرار گرفته است که انسان مختار و مرید باشد و هیچ کس نمی تواند کسی را اجبار به انجام کاری کند. همانطور که مرحوم علامه طباطبایی میگوید «فاعل بالجبر مصداق ندارد» یعنی امکان ندارد انسان کاری را از روی جبر انجام دهد. انسان گاهی به اکراه کاری را انجام می دهد اما با اراده خود تن به انجام آن کار می دهد؛ مثلأ کسی در زیر دیواری که در حال خراب شدن است نمیایستد و از آن دوری میکند و در اینجا خود او و با اراده، بین ماندن و حرکت کردن یکی را انتخاب کرده است. او می توانست زیر دیوار بماند تا دیوار خراب شود. انسان همواره مختار است و دنیا دار ابتلا و آزمایش انسان هاست و هیچ تغییری ایجاد نمی شود مگر اینکه انسانها تغییر کنند. ان الله لا یغیر ما بقوم حتی یغیرو ما بانفسهم.
پارسانیا با اشاره به اینکه نمی توان کسی را به انجام کاری اجبار کرد گفت: لا اکراه فی الدین در دین هیچ اکراهی نیست البته این بدان معنا نیست که مردم با اراده خود اینکه چه چیزی دین است و چه چیزی دین نیست را تعیین می کنند. «قد تبین الرشد من الغی» با الهام الهی، پیامبر درونی و بیرونی، با عقل با وحی روشن می شود که راه رشد چیست و راه غی چیست. راه رشد راهی نیست که هرچه انسان ها اراده کردند انجام دهند الزامأ رشد باشد و راه غی آن نیست که آنچه که خلاف اکثریت بود غی باشد اما هیچ گاه نمی شود انسانها را الزام کرد که کاری انجام دهند. البته شاید انسان با اصرار و فشار تن به انجام کاری که اکراه دارد، بدهد اما اگر فشاری بالای سر افراد باشد و آنها به دلیل عوامل خارجی و به اکراه به ظواهر دینی عمل کنند منافق میشوند انسانها اگر واقعأ دین دار شوند دینداری با اکراه سازگار نیست. پس هرگز شخصی با زور دین دار نمیشود. همانطور که حضرت موسی(ع) گفت «من فقط اختیار خودم و برادرم را دارم«البته حضرت موسی(ع) به دلیل اینکه هارون ایمان آورده بود اختیار او را داشت و اگر ایمان نیاورده بود اختیار او را هم نمی توانست داشته باشد».
این استاد دانشگاه تصریح کرد: تحقق یک رفتار و ایمان به عقاید و احکام دینی نه با زور و نه با صرف فهم، بلکه از طریق ایمان انسان به آنچه فهمیده است ممکن می شود چرا که انسانها ممکن است بفهمند و انکار کنند و شقی ترین انسان ها کسانی هستند که خوب می فهمند، اما نسبت به آن کفر می ورزند. پس اگر دموکراسی به این معنا باشد که تحقق هیچ حاکمیتی بدون وساطت حاکمیت انسانها ممکن نیست بنابراین نباید انتظار داشت که احکام الهی بدون ایمان آوردن مردم تحقق یابد. این معنا با دین و دین داری ناسازگار نیست.
او با اشاره به اینکه دموکراسی به معنای تحقق حاکمیت به دست مردم مورد پذیرش اسلام است بیان کرد: یعنی انسانشناسی اسلامی و دینی، انسانشناسیای است که کاملأ معتقد است اگر مردم حتی از دین حق اعراض کنند و روی بگردانند این دین محقق نمی شود یعنی تحقق تاریخی و اجتماعی پیدا نمی کند. اراده خداوند آنچنان نیست که حوزه حیات انسان بدون وساطت اراده انسان ها محقق شود.
پارسانیا در ادامه به سخنان شهید مطهری در رابطه با دموکراسی پرداخت و اظهار کرد: گفت و گویی با شهید مطهری در اوایل انقلاب راجع به جمهوری اسلامی شده است و ایشان در پاسخ سؤال کننده به این مضمون پاسخ میگوید«چون ایدئولوژی مردم و آنچه را که به آن ایمان آوردهاند اسلام است و چون مردم با اراده خود به جمهوری اسلامی روی آوردهاند و چون مردم با اراده خود رأی دادند و کسی آنها را الزام نکرده است، پس آنچه تحقق یافته جمهوری و دموکراسی اسلامی است». بر مبنای انسان شناسی اسلامی هیچ حاکمیتی و از جمله حاکمیت حق بدون اقبال و روی آوردن مردم محقق نمیشود و زمانی که مردم به حقیقت و عدالت روی نیاورند چون امکان تحقق آن وجود ندارد تکلیف به آن ساقط میشود.
او در ادامه افزود: لذا زمانی که مردم از حضرت علی(ع) روی برمیگردانند به این معنا نیست که حق متعلق به او نباشد و واقعه غدیری که رخ داده است حق نباشد و امامتی را که خداوند در حوزه احکام تشریعی وضع کرده باشد اعتبار نداشته باشد اما تحقق این امر رخ نداده و وقتی که مردم روی نمی آورند و این امر اضافی و این امر اجرایی، قابل اجرا نمیشود، تکلیف برای عمل به آن ساقط میشود البته بعد مولی و هر مؤمنی موظف است تلاش فرهنگی خود را برای دعوت مردم و ابلاغ حقیقت انجام دهد و زمانی که مردم به او روی آوردند، وظیفه دارد حال که شرایط آماده شده است، به رسالت خود عمل کند.
معنای سوم دموکراسی: به رسمیت شناختن حضور فعال و تأثیرگذار همه مردم
پارسانیا با اشاره به اینکه معنای اول دموکراسی بیشتر جنبه معرفت شناختی داشت و از یک مبنای معرفت شناختی بهره می برد، ادامه داد: در آن معنا اولا: انسان و اراده او مبدأ حق یا باطل بودن امور است و ثانیأ این مسئله خود حقیقتی است که با اراده انسان ها اعتبار نیافته یا دگرگون نمیشود و ثالثأ : در نظام اجتماعی به هنگام تعارض بین حقایق مختلفی که با اراده های متفاوت آدمیان پدید می آید به نظر اکثریت مراجعه می شود.
او در ادامه با بیان اینکه معنای دوم بیشتر جنبه انسان شناختی دارد اظهار کرد: معنای دوم دموکراسی به واقعیت تکوینی نظام اجتماعی نظر دارد نه به سلوک اجتماعی خاص ولیکن با تبیینی که از واقعیت حیات اجتماعی می کند در حوزه مسایل عملی این نتیجه را به دنبال میآورد که برخی از مسئولیتها را از باب تکلیف بما لا یطاق نفی میکند.
عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی در ادامه به معنای سوم دموکراسی پرداخت و گفت: معنای سوم به رسمیت شناختن حضور فعال و تأثیرگذار همه مردم نه برای خلق و آفرینش حقیقت بلکه برای تحقق و واقعیت بخشیدن به آن است. رسمیت بخشیدن به نقش و جایگاه مردم در این معنا جنبه حقوقی و اعتباری دارد و به همین دلیل این معنا برخلاف معنای دوم نظر به سلوک اجتماعی و نظام رفتاری خاصی دارد و این معنا به دلیل این که اراده انسانها را مبدا حق یا باطل بودن امور نمیداند با معنای اول ناسازگار است اما از این جهت که حضور فعال همگان را برای رقم زدن به واقعیتهای اجتماعی به رسمیت می شناسد با نظر اول شباهت پیدا میکند.
او افزود: معنای سوم با معنای دوم متفاوت است اما ناسازگار نیست بلکه در طول آن قرار دارد زیرا به رسمیت شناختن و بلکه مهمتر از آن مسؤولیت دادن به افراد برای واقعیت بخشیدن به حقایق اجتماعی فرع بر این است که اراده انسانها در تکوین واقعیت اجتماعی مؤثر باشد و دین و دین داری با معنای سوم نظیر معنای دوم سازگار است بلکه دین اسلام نه تنها حضور فعال مردم را در عرصه حیات اجتماعی به رسمیت میشناسد بلکه آن را به عنوان یک مسئولیت الهی معرفی میکند. متون دینی فراوانی از مراتب مختلف این مسئولیت سخن میگوید«مثل کلکم راع وکلکم مسؤول عن رعیته».
معنای چهارم دموکراسی: منشا بودن خواست انسان ها برای سلوک فردی و اجتماعی
عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به اینکه دموکراسی در معنای چهارم به معنای مبدأ و منشا بودن اراده و خواست انسانها برای سلوک و رفتار فردی و اجتماعی است اظهار کرد: این معنا صورتی خاص از معنای سوم است و به این اعتبار در طول معنای دوم و سوم قرار می گیرد. شباهت این معنا با معنای اول بیش از شباهت معنای سوم با آن است. ولیکن این معنا تفاوت مهمی با معنای اول دارد.
او در ادامه یادآور شد: در معنای اول اراده وخواست انسان اصالتأ و به طور مطلق منشأ و مبدأ حقایق رفتاری و اجتماعی است و حق و باطل درحاشیه عزم آدمیان آفریده می شود ولیکن در این نظر حق فراسوی انسان است و انسان مسؤولیت شناخت و عمل به آن را دارد و یکی از حقایقی است که انسان با عقل و وحی می شناسد و نه آنکه میآفریند این است که حق تعالی عرصهای وسیع از حیات انسانی را به او واگذار کرده است و آنچه را که او در این عرصه برگزیند به رسمیت شناخته میشود. تصمیم گیری در این عرصه حق انسان هاست.
نویسنده کتاب «جهانهای اجتماعی» با اشاره به اینکه معنای چهارم نظیر معنای دوم وسوم با دین و دینداری ناسازگار نیست تصریح کرد: در اینجا دموکراسی از مقتضیات دین اسلام است اسلام همانگونه که پاسداری از حقیقت را مسئولیت اجتماعی انسان میداند حقوق فردی و اجتماعی انسانها را نیز معرفی میکند. مثلا آدمیان بر اموال خود مسلط هستند و کسی نمیتواند این حق را از آنان سلب کند.
پارسانیا با بیان اینکه قرآن امر مردم را به خودشان واگذار کرده است افزود: محدوده ای از امور اجتماعی که قواعد رفتار با آن به مردم واگذار شده است همان است که در تعبیر قرآنی از آن با عبارت «أمرهم» یاد شده است. قرآن کریم امر مردم را به آنان واگذار می کند و گذر آن را به شور و مشورت تجویز می کند:«و امرهم شوری بینهم». و از رسول خود که او را به رسالت ولایت و امامت امت اسلامی نصب کرده می خواهد تا عزم خود را بر اساس مشورت با مردم سازمان دهد«و شاورهم فی الامر و اذا عزمت فتوکل علی الله.» پیامبر موظف است با مردم در اموری که به خود آنها واگذار شده است مشورت کند به این معنا هم که ما میتوانیم نوعی واگذاری امور مردم به خودشان داشته باشیم که این با استدلال و شناختی که در درون شریعت است، انجام می شود. امت اسلامی خود را خالق حق نمیداند خود را عاشق و پرستنده حق و حقیقت میداند او خداوند را حق مطلق و مبدأ همه حقوق می داند و خود را در برابر حق در حوزه حیات انسانی مسؤول می بیند. و البته حق و حدود آن را باید شناخت.
عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی با بیان اینکه مدل تعاملات اجتماعی در درون شریعت و ضوابطی که با عقل و شرع شناخته میشود باید به بحث گذارده شوند، افزود: آیا جامعه اسلامی که ایمان آورد میتواند در روابط بینالملل خود به گونهای رفتار کند که سلطه کفار بر مؤمنین را به دنبال داشته باشد یا باید حفظ عزت اسلامی شود همچنین دولت اسلامی باید چه رفتاری با اقشار مختلف جامعه داشته باشد و آیا جایز است که خلاف وعده های خود عمل کند. اینها مسائلی است که درون شریعت وجود دارد. حال اگر اکثریت این را مطرح کنند که ما میتوانیم خلاف وعدههای خود عمل کنیم، آیا اسلام این کار را جایز می داند؟ در حوزه اموری که به مردم واگذار شده است، آیا چند نفر خاص برای همه مردم میتوانند تصمیم گیری کنند؟ آیا اسلام در آنجایی که امرهم است و مربوط به خود مردم است صرف اینکه مردم تمکین به ظلم چند نفر کنند، و از حضور فعال و تاثیرگذار روی بازگردانند عمل کسانی که بدون مشارکت مردم امور آنان را می چرخانند و به جای آنان تصمیم می گیرند مشروع و درست می شود. آیا به صرف این که اکثریت نیز بپذیرند کار آنان حق است.
پارسانیا در پاسخ به سؤال مبنی بر اینکه کشورهای اسلامی تا چه میزان در اجرایی کردن دین و دموکراسی در کنار هم موفق بودند بیان کرد: آن چیزی که در عمل و در کشورهای اسلامی محقق است آنچنان نیست که مردم در رفتارهای اجتماعی به گونهای روش مند و پذیرفته شده نقش و شأنی برای آنها قائل باشند. نوعأ اقلیت هایی هستند که در حاشیه اقتدار جهانی قدرتی را پیدا کرده اند و بدون رجوع به مردم و بدون رعایت احکام فقه سیاسی اسلامی تصمیم گیری میکنند و اغلب به اینگونه هستند که در حاشیه نیازهای اقتدار جهانی غرب حرکت میکنند البته بخشی از آنها ممکن است خودشان را در قالب تفسیرهای غلطی که از شریعت اسلامی دارند توجیه کنند مثل فتاوایی که بسیاری از این مفتیان در برخی از کشورها میدهند که هر کس به قدرت رسید همین که بر اریکه قدرت نشست، مشروعیت دارد، آنچنان نیست که هر کس که قدرت دست او بود حق باشد. کسی که قدرت به او واگذار میشود باید مسیر و مجرای قدرت را در درون احکام شرعی دنبال کند.
این استاد دانشگاه در ادامه بیان کرد: آنچه که واقعیت عینی دارد نوعی استبدادی است که در صد ساله اخیر در مناسبات تاریخی و اجتماعی خود جهان اسلام هم رقم نمیخورد بلکه در مناسبات قدرت جهانی رقم میخورد. قبل از فروپاشی قدرت عثمانی روابط قدرت به گونه ای عمل میکرد و بعد از فروپاشی دولت عثمانی روابط اقتدار جهانی است که قدرت و هویت و مرزهای کشورهای اسلامی را شکل میدهد یعنی با دقت در مرز کشورهای اسلامی می توان دریافت که مرز این کشورها خط های بسیار راستی است که در حاشیه خط کش های قدرت های پیروز جنگ جهانی دوم و در پشت میزهای مذاکرات ترسیم شدند و درون آنها هم افراد و مجموعه هایی به تناسب نوع همکاری که با این قدرتهای غالب داشتند، حمایت شدند و به قدرت رسیدند.
عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی بحث بیداری اسلامی را نوعی بازگشت به حیات اسلامی دانست و اظهار کرد: این یک نوع دموکراسی واقعی است یعنی تحقق اراده امت اسلامی برای حضور در عرصه تصمیم گیری نسبت به رفتار و فعالیت های سیاسی اجتماعی جهان اسلام. البته این مردم چون مسلمان هستند هر جا فرصت پیدا کنند و حضور به هم رسانند، همانطور که شهید مطهری گفت«چون مسلمان هستند تحقق اسلام را خواستار هستند» به همین دلیل رهآورد دموکراسی در کشورهای اسلامی به دلیل ایمان اسلامی که امت اسلامی دارند همواره حاکمیت اسلامی است. بعد از صد سال تحقیر در رجوع به رفتارها و ارزشهایی که در خارج از فرهنگ اسلامی شکل گرفته بود، جهان و امت اسلامی یک بازگشت مجددی به فرهنگ اسلامی خود دارد.
پارسانیا در خصوص اینکه آیا عدم توسعه کشورهای اسلامی نسبت به دیگر کشورها به دلیل ناتوانی در پیش برد دموکراسی و دین در کنار یکدیگر بوده است اظهار کرد: بدون شک نوع رفتار استبدادی و حاکمیت و تصمیمگیری یک اقلیت در طول تاریخ گذشته و مشارکت ندادن مردم در امور خودشان یکی از زمینهها و دلایل عدم توسعه کشورهای اسلامی است و تغییر این روند در جامعه بیش از هر چیز به یک تحولی در سطح فرهنگ عمومی نیاز دارد با آمدن قرآن و اندیشه اسلام بدون تردید تحولی در فرهنگ عمومی جامعه اسلامی ایجاد شد اما فرهنگ قبیلهای و عشیرهای هم در جامعه حضور داشت حاکمیت بنی امیه و بنی عباس بخشی از رفتارهای خود را در مناسبات و روابط قبیلهای و عشیرهای و غلبه یک قبیله بر دیگر قبایل سازمان میداد و این خروج از ارزشها و مدلهای رفتاری بود که اسلام از مسلمانان توقع دارد و علت دورشدن یا دور ماندن از ارزشها و هنجارهای اسلامی فرهنگ عمومی بود.
او ادامه داد: یعنی تنها حاکمان نبودند که مقصر تمام تاریخ گذشته ما هستند محکومان هم با تن در دادن به این فرهنگ و پذیرش آن، این مناسبات و روابط را شکل میدادند. به همین دلیل در قرآن کریم آمده وقتی که قیامت میشود تنها مستکبرین نیستند که مؤاخذه میشوند، بلکه آن عده از مستضعفینی که به دنبال چارهجویی نبودند و در برابر واقعیتی که تحقق پذیرفته است تمکین کرده اند نیز مسئول هستند.
پارسانیا در پایان یادآور شد: آن چیزی که امروز در بیداری اسلامی مشاهده میشود یک تحول در سطح فرهنگ عمومی است، این خیزش امت اسلامی و همه جانبه است که نوید بخش است لذا اگر ما مقصر را درگذشته تاریخ فقط حاکمان بدانیم که البته هم مقصر هستند و کم هم تقصیر ندارند، کافی نیست. فرهنگ در سطح وسیع خود به مقداری که دور از ارزشهای اسلامی و هنجارهای آن است و بعضأ افرادی که با نوعی تحریف در دین، یک تفسیر دینی از رفتارهای غیردینی خود میکند نیز مقصر هستند.