دکتر مرعشی سالها استاندار بوده و در مناصب مختلف ایفای نقش کرده، این روزها که از کار اجرایی فاصله گرفته، فرصتی است تا به این پرسش پاسخ دهد که تا چه حد استاندار و کارگزار مد نظر امیرالمومنین علی(ع)، امام اول شیعیان بوده است. آیا در دوره فعالیتش نامه امام به مالک اشتر را مبنای تصمیماتش قرار داده است و آیا کارگزاران ایرانی توان اجرایی کردن توصیه های حضرت علی(ع) را داشته و دارند؟
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران به نقل از شفقنا، تحلیل نامه امام علی(ع) به مالک اشتر و خط و مشی تعیینی ایشان که راهنمایی است برای کارگزاران در حکومت شیعی و اسلامی، موضوع دلایل بر جای ماندن برخی توصیه ها و اجرایی نشدن نامه امام(ع) به عنوان یک مانیفست حکومت داری را با دکتر حسین مرعشی که استانداری کرمان، معاونت ریاست جمهوری و نمایندگی مجلس را تجربه کرده، به بحث گذاشته است. مرعشی در عین حال که از اجرایی بودن نامه سخن می گوید اما این سند را بیشتر راهنما و چراغ راه می داند.
«جمهوری اسلامی ایران»، اولین حکومتی است که بعد از قرن ها به نام شیعه تشکیل شده است. مذهب شیعه، دارای تجربیات، متون و اسنادی انباشته است که برای حکومت کردن کارایی دارد. یکی از مهمترین اسناد، نامه حضرت امیر(ع) به مالک اشتر است که در آن، امام اول شیعیان خطاب به استاندار خود نحوه رابطه دولت و اصناف مختلف ملت اعم از بازرگانان، نظامیها، ماموران امنیتی و مردم عادی را تنظیم میکند. با توجه به مسئولیت و سمتهای مختلف حضرت عالی در طول سال های گذشته، کارگزاران ایرانی در تنظیم روابط خود با مردم، تا چه اندازه این سند و مطالب مطرح شده در آن را مورد توجه قرار دادهاند؟ اساسا موارد مطرح شده در این سند، مدنظر آنها بوده است یا خیر؟
نامه امیرالمومنین(ع) متن بسیار زیبایی است اما از خود قرآن که بالاتر نیست. ما به صورت عرفی مسلمان و شیعه هستیم یعنی بر اساس اسلام راستین، تربیت نشده ایم. تربیت ما- آن هم اگر باشد- قومی قبیلهای یا حداکثر ملی است اما عنوانی به نام اسلام و مسلمان را نیز با خود حمل می کنیم. همانطور که قرآن در عموم فرق و گروه های مسلمان، مورد بیتوجهی قرار دارد، متون اصلی شیعه از جمله همان متن مورد اشاره که می تواند در حکومت کردن، سرمشق باشد نیز به گوشه ای نهاده شده اند.
خداوند، بهترین مخلوقات خود را به طور عام یعنی پیامبران که امین، راستگو و صالح بودند را از میان مردم برگزید. در میان این پیامبران، پیامبر عظیم الشان اسلام، اشرف مخلوقات خوانده شده است و حدیث قدسی «لولاک لما خلقت الافلاک؛ اگر تو نبودى افلاک را خلق نمىکردم» در رابطه با ایشان نازل شده است. با همه عظمت پیامبر اسلام(ص) و سایر رسولان خداوند، بارها در قرآن بر این مضمون تاکید میشود که «شما مسوول هدایت مردم نیستید و تنها پیام را میرسانید، بشیر و نذیر هستید.» شما مومنان و صلحا را بشارت و کفار و فاجران را انذار می دهید. اولین مسئلهای که ما را در حکومت، دچار مشکل کرده است، این است که حکام فکر می کنند، مسئولیت آنها از مسئولیت پیامبران بیشتر است و تلاش میکنند حتما و به هر زحمتی که شده، مردم را به راه راست هدایت کنند.
هنگامی که معاونت رییس جمهور و ریاست سازمان گردشگری را به عهده داشتم، یک خبرنگار آلمانی، مصاحبهای در مورد گردشگری ایران با من انجام داد. در پایان مصاحبه، سوالی داشت تحت این عنوان که «بزرگترین مشکل مسئولان در ایران چیست؟» من در پاسخ این سوال گفتم: «بزرگترین مشکل مسئولان، این است که علاوه بر مسئول دنیای مردم بودن، مسئول آخرت مردم نیز هستند.» مفهوم این جمله را چندان متوجه نمی شد و زمانی طول کشید تا مترجم، معنای آخرت را به او تفهیم کند. سوالی که برای او پیش آمد این بود که موضوع آخرت مردم، چه ارتباطی به مسوولان دارد. جواب من این بود که این موارد، مشکلاتی هستند که به ما مربوط شده است.
اولین مسئله مورد توجه این است که ما براساس دستوراتی که در قرآن مجید بیان شده است یا طبق موارد موجود در سنت پیامبر(ص) و ائمه(ع) تربیت نشده ایم و در جوامع اسلامی، فهم مشترکی در رابطه با معنای حکومت، جایگاه حکومت و مردم تعریف نشده است. در تاریخ اسلام نیز اغلب، سلاطین، حاکم بودند-سلاطینی که مسلمان بودند- اما تجربه حکومت بر مبنای صحیحی که در حال حاضر، شیعه اعتقاد دارد که درخواست اسلام بوده، رخ نداده است.
در برداشت ها و تفاسیر معمول، حیات ایشان را به دوبخش یعنی 25 سال سکوت و 5سال حکومت بعد از حضرت رسول(ص) تقسیم میکنند اما به اعتقاد من زندگی حضرت امیر(ع)، بعد از رحلت حضرت رسول را از نظر حکومتی با تفکیک دوره خلفای اول و دوم و خلیفه سوم می توان به سه بخش تقسیم کرد. بخش اول، آنچه در دوره خلیفه اول، «جناب ابوبکر» و خلیفه دوم، «جناب عمر»، گذشته است که میتوان آن را، «سکوت» نامید. بعد از وفات جناب عمر، حضرت امیر(ع)، تلاش بسیاری کردند تا حکومت به عثمان نرسد و در آن شورای تشکیل شده، جدل و بحث فراوانی کردند. حضرت امیر(ع)، در آن مقطع آمادگی در اختیار گرفتن حکومت را داشت بنابراین در اینجا نمیتوان گفت، سکوت است بلکه تلاشی نافرجام برای بازگشت حکومت به مسیر صحیح خود بود که موفق نشدند. از این موضوع می توان برداشت کرد، در آنجا هنوز شرایط را برای ساختن و استقرار یک حکومت یکپارچه بدون منازع و بر اساس اصول در جهان اسلام آن روز که گسترش هم پیدا کرده بود، مناسب میدیدند اما دوران حکومت خلیفه سوم، تا اندازه ای مملو از کجروی و انحراف است که وقتی پس از کشته شدن خلیفه سوم، مردم اجتماع می کنند و کسی غیر از علی(ع) باقی نمانده است تا وارد صحنه و حاکم شود، علی(ع) از حکومت فرار می کند. تفاوت آغاز مرحله دوم با آغاز مرحله سوم این است که در پایان حکومت عثمان، جامعه تا اندازه ای دچار انحراف و اعوجاج بود که حضرت امیر(ع) از اینکه بتواند حکومتی بر مبنای اصول اسلام را از جمله عدالت مستقر کند، ناامید بود. درحقیقت انحراف از معیارها و عدالت تا اندازه ای فراوان بود یا زیاده خواهیها، سوءاستفاده از موقعیتها و تبعیضها تا اندازهای زیر دندان به اصطلاح نخبگان آن روز، روسای قبایل و کارگزاران آن روز شیرین شده بود که حضرت امیر(ع) زیر بار حکومت نمیرود و با اجتماع مردم و فشارهای بیش از حد آنها، حضرت مجبور به پذیرفتن حکومت میشود. در این 5 سال حکومت حضرت، مشاهده می شود، هنگامی که حضرت می خواهد روی اصول حرکت کند، چه فتنه هایی آغاز میشود که آثار خود را در جامعه اسلامی تا دههها بلکه سده های پس از شهادت حضرت امیر نیز باقی می گذارد. این زخم ها تا اندازهای عمیق میشود که تشکیل حکومت بر مبانی صحیح و با معیارهای درست، تقریبا غیر ممکن میشود. در زمان حیات امام باقر(ع) یا حضرت امام صادق(ع)، با بررسی از ظواهر موضوع، دیده میشود، حتی شیعیانی مراجعه و اصرار میکنند به این دو امام بزرگوار که شما اعلام حکومت و قیام و حرکت کنید، ایشان زیر بار نمیروند. چون میدانستند جامعه در چه وضعیتی قرار داشت و هر نوع اقدامی برای حکومت منجر به تشنج جدید و شمشیر کشیدن مسلمان در برابر مسلمان میشد که ائمه (ع)، از این پرهیز می کردند. نکته مطرح شده در اینجا این است که خود ادعای ما مبنی بر تشکیل حکومتی بر اساس فقه آل محمد بعد از قرنها هنوز محل بحث است و دیدگاههای فقهی مختلفی در این زمینه وجود دارد.
در اینجا قرار است بررسی شود که عملکرد کارگزاران حکومت، تا چه اندازه با معیارهای موجود در نامه امام(ع) به مالک سازگاری دارد، به طور طبیعی در جاهایی حتما سازگار است و در بخش هایی نیز با آن فاصله دارد. نمیتوان گفت در همه بخشها تطبیق دارد یا در تمام بخشها از معیارهای آن نامه، فاصله دارد. این نکته نیز باید گفته شود که به اعتقاد من آن چه حضرت امیر(ع) فرمودند، بیان یک سلسله اصول است اما اثرگذاری آن، سرآمد عرف آن زمان است.
یعنی برای امروز کارایی ندارد؟
حتما برای امروز کارایی دارد اما به دو صورت ممکن است به روایات و سنت رسول الله(ص) و ائمه اطهار(ع) نگاه شود؛ یک نگاه، اصالت قایل بودن برای آن سنت اتفاق افتاده است و در نگاهی دیگر، این سنت، هدایتگر است و جهت کار را نشان می دهد. آن سنت با عرف آن زمان هماهنگ بوده است و جهت کلی را نشان میدهد. ممکن است در اثر گذشت زمان و تجربه بشر، عرف تغییر کرده باشد، به عنوان مثال زمانی که حضرت امیر(ع) نامهای به مالک مینویسند؛ مالک، قاضی، حاکم و شاید در محدوده کار خود، مقنن نیز بوده است یعنی به نوعی قوانین را میداده است. در حالی که نمیتوان در حال حاضر از استاندار نیز این موارد را درخواست کرد زیرا عرف بشری، امروز به این نتیجه رسیده است که قضاوت باید از اجرا جدا باشد. سخن من این است که برخی از این موارد، اصول هستند و بعضی دیگر هدایت و برخی عرف آن زمان است. مثال دیگر در این مورد، بیت المال و نحوه تقسیم آن بین مردم است. این با عرف امروز سازگار نیست که حکومت، هر هفته یا هر شب، هر چه در بیت المال وجود دارد را بین مسلمان ها پخش کند. خیر، امروز، حوزهای به نام حوزه عمومی و حوزهای به نام حوزه خصوصی تعریف می شود. امروز، بیت المال معطوف به حوزه عمومی است یعنی باید نیروهای مسلح، قوه قضاییه و امور حاکمیتی را با آن اداره کرد. امروز نمیتوان بیتالمال و هر چه در آن است را بین مسلمانها توزیع کرد، زیرا در آن زمان ارتشی به این معنای امروز که حرفه ای باشد وجود نداشته است و در زمان بروز جنگ، حضرت امیر(ع) در نخیله اردو میزدند، چند روز تا یک هفته در آنجا می ماندند تا مردم، یکی یکی حساب و کتاب خود را انجام دهند، کارهای خود و غذای خانواده خود را آماده کنند، شمشیر را دست بگیرند، در نخیله جمع شوند و به جنگ بروند یعنی جنگ و جهاد، وظیفه ای عمومی تلقی می شد و کسی بابت آن حقوق نمیگرفت. به همین دلیل در آن زمان می شد بیت المال را نیز هر شب بین همه مردم تقسیم کرد. امروز جامعه به این رسیده است که نیروهای مسلح و نیروهای امنیتی باید عده ای باشند که حرفه آنها حفظ امنیت و دفاع از مرزها باشد. امروز، عرف جامعه تغییر کرده است. اصول، درست است؛ هنگامی که حضرت امیر در آنجا به مالک با این مضمون میفرمایند که «آنان دو گروهند یا همکیشان تو هستند یا در خلقت با تو یکسان هستند». این اصل، زمان و مکان ندارد و امام(ع)، اصلی را بیان میکند که برای همیشه تاریخ، چراغ راه است.
طبیعی است که منظور سوال من این نیست که چرا این نامه در ایران، جمله به جمله اجرا نمیشود...
نه، نکته مورد صحبت من این است که گاهی علما و فقها از یک روایت برداشتی می کنند و به آن تکیه می کنند در حالی که ظرفیت دین، بسیار فراتر از یک سلسله اموری است که گاهی به یک روایت تکیه شود و گمان کنند امر مهمی، کشف شده است. بسیاری از روایات، معطوف به بیان اصول نیست و معطوف به توصیه هایی در حد عرف آن زمان است. این مسایل باید در جای خود مورد تجزیه و تحلیل قرار بگیرد، می تواند جهت کلی دهد و هدایتگر باشد اما دیدگاه ما نسبت به روایت الزاما نباید دیدگاه جزمی و تکیه روی عبارات باشد. این نامه نیز همین حالت را دارد. بخشی از این نامه، اصولی است که اشاره شد مانند جایی که رابطه مالک با مردم را تعریف میکند و میگوید «از عفو و بخشایش خویش نصیبشان ده، همانگونه که دوست داری که خداوند نیز از عفو و بخشایش خود تو را نصیب دهد.» که این مسئله اصلا با عدالت سازگاری ندارد زیرا در حال پرداختن به اصل مهم تری به نام فضل، بخشش و تفضل الهی است. در اینجا بیان میکند که تو سایه همان خداوندی هستی که این همه به تو بخشیده است پس تو هم بر مردم ببخش. در جایی دیگر می گوید «در مردم، عیوبی است...»، که این مسئله بسیار واقع بینانه است؛ گرچه آن مردم، مسلمان شدهاند اما در مردم عیوبی است که پوشاندن این عیوب بر حاکم واجب تر است از بقیه مردم یعنی بقیه مردم هم باید عیب یکدیگر را بپوشانند اما حاکم باید به طریق اولی عیب دیگران را بپوشاند. این اصل یعنی نباید در حکومت، در احوالات شخصی مردم تجسس کرد، عیب مردم را از طریق سیستمهای اطلاعاتی و امنیتی کشف کرد و به رخ آنها کشید و آنها را به بردگی کشید. به طور کلی بخشهای فراوانی از این نامه به بیان اصول پرداخته است، در جایی دیگر که حضرت، بعضی صنوف را بیان می کنند، این صنوف، صنوف آن زمان است، بازرگان، صنعتگر، سرباز...
نظامیان، قضات و...
ممکن است این صنوف به دهها صنف دیگر تبدیل شده باشد و میتوان صنفهای مختلف مانند دانشگاهیان، محققین و... را اضافه کرد، در نتیجه این صنوف مربوط به عرف آن زمان است. به طور کلی در دقت به انحراف از این پیام، میتوان یکی را نگاه غلیظ دینی به همه امور جامعه دانست که به اعتقاد من با نگاه حضرت امیر(ع) تا اندازهای فراوانی فاصله دارد.
چی با چی فاصله دارد؟ من متوجه نشدم.
نگاه غلیظ دینی که به امور عرفی وجود دارد و گمان میشود دین، همه پدیدهها را تعریف کرده است و تلاش می شود همه مسایل به هر زحمتی به دین منسوب یا ربط داده شود. از مجموع نامه حضرت به مالک میتوان فهمید که نگاه حضرت به حکومت یک نگاه عرفی است، یک نگاه...
صرفا دینی نیست؟
نه! یعنی حکومت، یک امر عرفی است اما باید اصول دین را نیز رعایت کند، نه این که حکومت از دین منشا گرفته و این اعمال حاکمیت بر مبنای دستور مستقیم الهی است. دومین مسئلهای که موجب فاصله از معیارها شده است، دخالت دادن حکومت در همه امور زندگی مردم است. نفی آزادیهای فردی، که یکی از موارد رعایت نکردن این مسایل، تجسس است که پیش از این اشاره شد. حکومت نباید به دنبال کشف اشکالات جامعه خود باشد. دیگری مسئله «حقوق بشر» است، هنگامی که حضرت میفرمایند «آنان دو گروهند یا همکیشان تو هستند یا در خلقت با تو یکسانند»، به معنای پایه حقوق بشر است یعنی نمی توانید با کسانی که با شما هم کیش نیستند، برخوردهای تبعیض آمیز داشته باشید و نمیتوان در حکومت، مسلمان را بر غیرمسلمان ترجیح داد.
آنچه من متوجه شدم این است که این سند با همه اوصافی که شما بر شمردید، بین کارگزاران ایرانی، سند غریب و مهجوری است؛ میتوان گفت تازه در حال کشف شدن است و به تدریج مورد توجه قرار می گیرد. دلیل اینکه برخی کارگزاران در 35 سال گذشته خود را از این سند بی نیاز دیدند، در همین چند موردی که به عنوان اصل مطرح کردید، چیست و چرا نسبت به آن بی توجه بودند؟ شاید همان جواب اول شماست که تربیت مذهبی نشدهاند اما...
نه. در جایی به دلیل اینکه برخی مدیران، انقلابی بودند، خود را بی نیاز و عالم به همه امور میدانستند! مگر غفلت دولتمردان از اصول فنی حکومتداری، امر کوچکی بوده است که حالا از این سند راهنما غفلت کردند. مگر کسانی که بودجه را می نوشتند و کسانی که این بودجه را در مجلس، بررسی و تصویب میکردند تا چه اندازه با اصول بودجه ریزی آشنا بودند؟ یا در روابط بینالملل، با آزمون و خطا جلو آمده ایم، بسیاری موارد را یاد گرفتهایم که در روز اول نبودند که بتوان بر اساس آنها عمل کرد و در طول زمان به دست آمد یعنی غفلت از خود امور فنی حکومتداری مگر کم بود که حالا غفلت از این سند بالادستی...
به نظر شما این سند بالادستی قابلیت اجرایی دارد؟ یا اینکه خیر، تنها یک سند راهنماست.
به اعتقاد من، راهنماست یعنی موارد بسیاری از آن، راهنمایی است. خودم را مثال می زنم. مدیریت پیشین من، جهاد بود که یک نهاد حاکمیتی نبود، یک نهاد خدماتی بود یعنی حاکم بر مردم نبودیم. اولین سمت حکومتی من، معاونت سیاسی استانداری کرمان بود. آقای میرزاده که استاندار کرمان بود انس فراوانی با این نامه داشت. در آن زمان، بنیاد نهج البلاغه، ترجمه بسیار روان و خوبی نیز از این متن داده بود که هنوز ترجمه ای بهتر از آن ندیده ام. این متن را بارها در ابتدای کارم، خوانده بودم به همین دلیل، بخش بسیاری از آن را حفظ شده بودم و از آن متن، استفاده فراوانی کردم. در فرازی از آن نامه، حضرت خطاب به مالک میفرماید «مالک مبادا انجام کارهای بزرگ، تو را از پرداختن به کارهای کوچک مردم بازدارد»، که این فهم بسیار دقیقی است از خواست هایی که مردم از حاکم دارند. معمولا هنگامی که فردی در حکومت است، کارهای کلان، وقت او را می گیرد. حضرت امیر میفرمایند، این مردم از زاویه مشکلات و کارهای خرد خود به تو نگاه میکنند. من این نکته را در تمام دوره ای که در ابتدا معاون استانداری و سپس استاندار بودم، رعایت میکردم. انسی که بین من و مردم برقرار شده بود تا اندازه بسیاری تحت تاثیر این تذکر بود. به عنوان مثال، روزهای دوشنبه، ملاقات بود و هر فردی، هر مشکل کوچک و بزرگی داشت فکر می کرد باید پیش استاندار بیاید و استاندار هم باید توجه کند. حتی فردی بود که بیماری روانی داشت، به دلیل دفن پدرش بعد از فوت نسبت به خانواده خود، معترض بود و میخواست او را مومیایی و در خانه نگهداری کند که خلاف قوانین اسلام هم بود و نمیشد چنین کارهایی را انجام داد. این فرد میآمد پیش استاندار و من ساعتها با او حرف میزدم، این صحبتها تا جایی پیش رفت که بالاخره من تا اندازه ای جای پدر او را برایش گرفتم که این جوان، دیگر آن خلا نبود پدر را حس نمیکرد و اصلا موضوع مومیایی کردن، فراموش شد. حضرت امیر(ع) در جایی دیگر، خطاب به مالک میفرماید «تو قلبت را نسبت به این مردم، سرشار از محبت کن»، که به نظر من از آن مسایل اصلی است. در دوران استانداری به این مسئله، توجه بسیاری داشتم و نکات دقیقی...
پس عملیاتی است.
بله حتما عملیاتی است...
شما گفتید که بیشتر، سند راهنمایی است، سوال من این است که این نامه تا چه اندازه میتواند در حوزه عمل هم...
هنوز، متنی بالادست بخش های فراوانی از آن نیامده است. این که آن را، راهنما دانستم به این مفهوم است که حتی به این سند نیز نباید بسنده کرد و ممکن است علم مدیریت، اصول دیگری کشف کند که این موارد را نیز باید به آن اضافه کرد. حضرت امیر در این نامه نشان میدهد که در زمان خود، در اوج بوده است و مطالبی را بیان کرده که بعد از چند صد سال هنوز زنده و تازه است. مقصود من از اینکه میگویم راهنماست این است که حضرت امیر(ع)، جهتهای کلی را داده است که باید از این جهتها استفاده کرد. میتوان این جهتهای کلی را کامل کرد و اصول جدیدی که با آن هم جهت و هماهنگ باشد را نیز به آن افزود. در زمان حضور در سیستم حکومت، هر زمان به آن اصول پایبند ماندم، سود بردم.
هیچگاه به ذهنتان رسید که این مسئله را به دیگر همکاران خود، مثلا وزیر کشور، معاون وزیر کشور و ... تعمیم دهید؟
نه بالادستیها که آنها سرور ما بودند و جرات نمیکردیم، این کار را بکنیم (با خنده) اما به معاونان و مدیران خودم این متن را یادآوری و تلاش میکردیم همیشه برداشت مشترکی از آن داشته باشیم.