«دین و دموکراسی در عصر جدید؛ متضاد یا سازگار؟» بزرگترین فقیهان از دموکراسی حمایت کردند/ افرادی که بر طبل تضاد دین و دموکراسی می کوبند به جامعه خیانت می.کنند
دین و دموکراسی و چگونگی سازگاری این دو مقوله با یکدیگر اگر چه ممکن است هنوز پرسش بسیاری از اندیشمندان و متفکرین باشد اما بیش از آنکه این موضوع محل بحث باشد، به عنوان دغدغه آن دسته از جوامع اسلامی مطرح است که هنوز نتوانستهاند با فراهم کردن نهادها و ساختارهای دموکراتیک، در پی ایجاد فضا و شرایطی برابر به منظور تحقق خواستها و نیازهای خود در بستر جامعهای دینی باشند. هر چند داود فیرحی معتقد است: بایستی از بحث در مورد سازگاری یا عدم سازگاری دین و دموکراسی عبور کنیم و به بحث در مورد چگونگی اجرای قواعد دموکراسی در جوامع اسلامی بپردازیم. چرا که افرادی هستند که همواره بر طبل تضاد دین و دموکراسی می کوبند و با این کارشان به جامعه خدمت نمی کنند، بلکه خیانت می کنند و در واقع پیشرفت های مسلمانان را به تاخیر می اندازند. او همچنین می گوید: دو نکته را باید مورد توجه قرار داد؛ یکی ساخت نهادهای درست و دیگری ایجاد آگاهی درست است. بسیاری از کشورها توانستهاند بین دین و دموکراسی آشتی ایجاد کنند اما هر چقدر ما در مورد رابطه دین و دموکراسی آگاهی غلط تولید کنیم در واقع ذهن جامعه را دچار اغتشاش می کنیم و ایجاد و اطمینان به نهادهای دموکراتیک را به عقب میاندازیم. منطق جامعه نشان می دهد اسلام دین فطرت است و اگر فضا آزاد باشد معمولا مسلمان ها در سطح دموکراتیک قدرت را به دست میگیرند.
متن گفت وگو با حجت الاسلام داود فیرحی، پژوهشگر، نویسنده و استاد اندیشه اسلامی دانشگاه تهران به شرح زیر است:
از آنجا که دموکراسی محصول دنیای مدرن است و از دل مبارزه با اربابان فئودال، کلیسا و ساختارهایی که در غرب وجود داشته، متولد شده است. در این میان تحولات چند دهه اخیر در جوامع اسلامی نیز نشان داده خوانشی برای نیل به دموکراسی در میان مسلمانان وجود دارد. اما در این میان برخی معتقدند دموکراسی با اسلام سازگاری ندارد. در واقع جوهره اسلام، دموکراسی را نقض می کند و هیچ حقی برای همه مردم و اکثریت قائل نیست. تا چه اندازه این نظریه صحیح است و در واقع تا چه اندازه می توان آموزه های اسلام را با دموکراسی سازگار دانست؟
وقتی به مسئله دین و دموکراسی نگاه می کنیم ابتدا دو نکته را باید مورد توجه قرار دهیم. نکته اول اینکه مخالفان دموکراسی چه می گویند و از چه طیف هایی هستند و نکته دوم اینکه موافقان دموکراسی از چه طیفهایی تشکیل میشوند. در میان مخالفان هم دینداران وجود دارند هم غیر مذهبیها، هم مسلمانان هستند هم از مسیحیان، یهودیها و سکولارها. این واقعیت نشان میدهد این طور نیست که آدم مذهبی، مخالف دموکراسی باشد و انسان غیرمذهبی موافق دموکراسی. بسیاری از سکولارها نیز وجود دارند که تا این زمان نیز مخالف دموکراسی هستند، ماتریالیستها نیز مخالفند. لذا این گونه نیست که بگوییم هر کسی که دین دارد، مخالف دموکراسی است و هر کسی غیر مذهبی است موافق دموکراسی. در بین موافقان دموکراسی هم اتفاقا از دینداران وجود دارند تا کسانی که غیر دینی فکر میکنند. به عنوان مثال در همین مقطع کنونی در میان دنیای مسیحی شاهد احزابی هستیم که دموکرات مسیحی اند. یعنی ماتریالیست نیستند، حتی حزبشان لیبرال دموکراسی هم نیست بلکه دموکرات مسیحی است. در جهان اسلام هم می بینیم متفکران بسیاری که از رهبران جریان فکری اسلامی بودند به دموکراسی نگاه مثبتی داشتند. در میدانهای سیاسی نظیرکشورهایی مانند مصر، افرادی که به خیابان آمدند به دنبال دموکراسی بودند و در عین حال در میدان التحریر نماز هم می خواندند. بزرگترین حزب در ترکیه حزب عدالت و توسعه است که مذهبی است. در مالزی، اندونزی، حتی ایران بسیاری از رهبران مذهبی از دموکراسی صحبت کردند، حتی یکی از اسامی قانون اساسی ایران، جمهوری است. این امر در واقع نشان می دهد این گونه نیست که هر کس مسلمان است، پس باید ضد دموکراسی باشد. حداکثر مسئلهای که نشان میدهد این است که برخی از مسلمانان همانند برخی مسیحیان، طرفدار دموکراسی هستند و برخی نیز نیستند و نتیجه این بحث این است که مسئله دموکراسی در جهان اسلام مثل همه تمدن ها و مذاهب یک مساله اختلافی است. یعنی نه اجماع در بطلان آن وجود دارد و نه اجماع در این همانی آن. همچنین این بحث نشان میدهد کسانی که میگویند اسلام با دموکراسی مخالف است، در واقع اسلامی که آنها میفهمند با دموکراسی مخالف است. یعنی اسلام مورد نظر آنها با دموکراسی مورد نظر آنها مخالف است. لذا باید توضیح دهند منظورشان از اسلام و دموکراسی چیست و همچنین چرا معتقدند دموکراسی مخالف اسلام است. کلی صحبت کردن نتیجه مطلوبی را ارائه نمیدهد. تاریخ ما هم نشان داده طی 100 سال گذشته، بزرگترین فقیهان سعی کردهاند از دموکراسی حمایت کنند. شخصیتهای بزرگی مثل مرحوم نایینی، آخوند، مدرس و.... مدرس در جمله ای به این مسئله اشاره داشته که میگوید:«ما بررسی کردیم چه زمانی می توان اختلاف بین مذهب و دولت در جهان اسلام را برطرف کرد که راه حل مان به مشروطه رسید». مرحوم امام(س) نیز در مباحث خود به دموکراسی تکیه میکند، این امر نشان میدهد نسبت اسلام و دموکراسی و به طور کلی عدم تضاد اسلام و دموکراسی ایده گستردهای است.
یعنی مبانی اسلام را با مبانی دموکراسی در تضاد نمیدانید؟
همانگونه که مجتهدان بزرگی که در واقع رهبران دینی هم هستند از دموکراسی دفاع می کنند معنی آن این است که تضادی در این خصوص وجود ندارد. اگر تضاد در مبانی بود کسی نمیتوانست از حرمت ربا یا شرب خمر دست بکشد. در بسیاری از بحثهای دیگر مثل حقوق زنان هم این گونه نیست. زمانی برخی از حضور زنان در انتخابات دفاع میکردند و زمانی نیز برخی مخالف بودند لذا بهترین حالت این است که دو جریان فکری موافق و مخالف سازگاری دموکراسی و اسلام، دیدگاه هایشان را مطرح کرده تا جامعه خود انتخاب کند.
مبنای آزادی انسان در دموکراسی غربی تمایلات انسانی است. در واقع انسان محور همه امور قرار دارد، آزادی نیز یکی از ارکان مهم دموکراسی است. در این میان مبنای آزادی انسان در اسلام چگونه تعریف شده است؟
در ادبیات اسلامی نیز اصل بر آزادی است. هنگامی که یک فقیه میخواهد استنباط فقهی از مسئلهای داشته باشد اصل را بر مبنای آزاد بودن انسان میگذارد. بلافاصله حکم های استثنا نیز صادر میشوند، یعنی خود حکمها استثنا هستند. در تفکر اسلامی از دو جا به آزادی استدلال کردند، یکی اصل اولیه است. یعنی اصل در انسانها این است که آزاد باشند و هر جور که خواستند معامله کنند غیر از ربوی. اصل این است که هر جور گوشت بخورند فقط گوشت خوک نخورند. نکته دیگر اینکه بنا بر تفکر اسلامی، همچنان که خداوند منشا صدور حکم است خود نیز منشا صدور حق برای انسان نیز هست. به عنوان مثال قاعده ای وجود دارد که میگوید» هر چیزی برای شما حلال است مگر اینکه حرمتش روشن شود«این بحث نشان میدهد خداوند بسیاری از حقوق ها را به انسان داده است. اصطلاحا به آن حوزه مباهات می گویند. این حوزه مباهات حوزه آزادیها نیز هست و بخشی از عمده این آزادیها در حوزه اجتماعی عمل می کند. اسلام میگوید:« ازدواج با محارم انجام نشود» ولی ازدواج را منع نمی کند. انواع قراردادها را ببنیدید اما قراردادهایی که بر پایه ربا نباشد درست نیست. شما میوانید با دنیا ارتباط برقرار کنید اما به گونه ای که آنها بر شما مسلط نشوند. وقتی چنین بحثی در ادبیات اسلامی وجود دارد یعنی آزادی از ارکان آن است و این آزادی دقیقا به این معنا است که شما در جاهایی که حکم شرعی ندارید به اختیار خود میتوانید زندگی تان را تنظیم کنید، چون احکام همه زندگی را تعیین نمی کند. بخش زیادی از زندگی انسان ها شامل حقوق است. بخش عمده ای از نظام سیاسی نیز متشکل از همین حقوق هاست. مانند اینکه حق یک شهروند است که چگونه شهردارش را انتخاب کند یا مالیات دهد، نظام آموزشی درستی داشته باشد، بر حاکمان نظارت کند، وکیل انتخاب کند و ... که همه این موارد از جنس حقوق است. به این ترتیب کسی نگفته اسلام مخالف آزادی است اما آنچه که بسیار اهمیت دارد این است که بنای اسلام بر آزادی است و حتی در این میان نگفته که ادیان آزاد نیستند.
دموکراسی غربی تمایلات انسانی را محور آزادی انسان قرار داده اما اسلام علاوه بر بعد جسمانی، بعد معنوی و الاهیاتی را نیز در نظر گرفته است این دو مساله چگونه قابل جمع هستند؟
در غرب هم همینگونه است. بسیاری از اخلاقیات در مفهموم آزادی در غرب هم حضور دارد. یعنی شما نمیتوانید در انتخاباتی کاندیدا شوید در حالی که مشخصا دروغ بگویید. در هیچ کشوری آزادی خالی از محدودیت نیست. منتها در برخی کشورها این محدودیتها اخلاقی- عرفی است و در بعضی این محدودیت شرعی- اخلاقی است. مثلا در یک جا میگویند اخلاقا دروغ بد است حال برخی میگویند، دروغ شرعا حرام است. در واقع آن مرزهایی که آزادی در کشورهای غربی دارد مشابه کشورهای اسلامی نیز هست. نکته دوم این است که وقتی میگوییم انسان آزاد است، آزاد است که خواسته خود را انجام دهد. در واقع میل آدمی در حوزه هایی که آزاد است، آزاد تر عمل میکند. فرض کنیم آزاد هستید غیر شراب هر چه خواستید بنوشید، در واقع هر آنچه دلتان میخواست انتخاب میکنید که این امر نشان می دهد آزادی با میل رابطه دارد. اینکه کجا زندگی کنید، چه کاری انجام دهید، با چه کسانی زندگی یا رفت و آمد کنید، نشان میدهد مفهوم آزادی یعنی میل و اراده انسان. مشکلی که در این میان وجود دارد این است که برخی از نویسندگان و متفکران ما بی بند و باری های جنسی غرب را به آزادی تعبیر میکنند در حالی که بحث آزادی این نیست. در واقع آزادی ابعاد بسیار زیادی دارد. برای کشورهای غربی هم این بحث های بی بند و باری غیر اخلاقی است.
در واقع عرف جامعه آن را نمی پذیرد.
بله. به عنوان مثال فردی در غرب می خواست نخست وزیر شود. رسانه ها جزییات زندگی این شخص را درآورده و متوجه شدند این فرد برای فرار از مالیات یک کارگر غیرقانونی برای مراقبت از فرزندانش استخدام کرده بود. یا کسی که در یک کشور اروپایی می خواست وزیر شود مالیات های عقب افتاده خود را یک جا پرداخت کرده بود که رسانه ها گفتند چون در آستانه کاندیداتوری این مقدار مالیات را داده، عمل غیر اخلاقی انجام داده است، یعنی اینکه اگر به این منصب طمع نداشت آنها را پرداخت نمی کرد و نهایتا این مسئله باعث شد این شخص رای نیاورد. حال در کدام کشور اسلامی چنین چیزی را میتوان سراغ گرفت. لذا مفهوم آزادی را باید از مفهوم بی بند و باری جدا کرد. آزادی بی بندو باری نیست؛ آزادی، آزادی است.
بنا بر اعتقاد شما، مبنای آزادی در برخی کشورها اخلاقی- عرفی و برخی دیگر اخلاقی- شرعی است. ولی به نظر می رسد اصول اخلاقی در کشورهای غربی بر پایه یک اجماع کلی در طول سال ها شکل گرفته است. به عنوان مثال دروغگویی جایز نیست و این عدم دروغ گویی در افراد نهادینه شده و به صورت فرهنگ درآمده است و در واقع این مساله نشات گرفته از دین آنها نبوده بلکه نشات گرفته از تجربه حضور افراد در اجتماع و پذیرش این اصل که «هر چه برای خود میخواهی برای دیگری نیز بخواه»، بوده است. ولی در غالب جوامع اسلامی مبنای اخلاقی شدن از دین نشات گرفته است.
این طور نیست. حتی در کشورهایی مثل اروپا، آمریکا و حتی ژاپن و کشورهای دیگر این گونه نیست که ارزشهای اخلاقی همه از عرف بیاید، بلکه بخش عمده آن از باورهای مذهبی ناشی شده است. یعنی مسیحیت در تحلیل اخلاق انسان غربی نقش مهمی داشته است. در مورد این موضوع بسیاری از متفکرین تحقیق و اثبات نیز کردند که همه چیز از عرف نیامده است. نکته دوم اینکه ارزش، به ذات خود ارزش است و با این موضوع که ارزش باید نهادینه هم شود، دو چیز متفاوت است. اگر استدلال شما را بپذیریم، فوق آن این است که بی اخلاقی ها ربطی به اسلام ندارد با وجودی که توصیه های آن مبتنی بر رعایت اصول اخلاقی است. در نهایت اینکه نظر سیدجمال و شیخ محمد عبده را می توان پذیرفت که در کشورهای اسلامی، مسلمان هست و اسلام نیست و در جای دیگر اسلام هست ولی مسلمان نیست. اما اگر می بینیم در کشورهای اسلامی توانایی استفاده از ارزشهای اخلاقی وجود ندارد بر میگردد به ناتوانی ذاتی این مناطق. یعنی جامعه ای اگر خودش را غربی کند به همان اندازه میتواند از ارزشهایش بهتر استفاده کند. به عنوان مثال نفت یک کشور ضعیف را هم کشور دیگری استفاده میکند، همچنان که ارزشهای خلاقی یک کشور ضعیف را هم دیگر کشورها ممکن است استفاده کنند. یعنی به همان اندازه که زیر پاهای ما نفت بوده اما نمی توانستیم از آن بهره ببریم و به همان اندازه هم که در طاقچه خانههایمان قرآن داریم اما نمیتوانیم از آن استفاده کنیم. در واقع این ضعف ذاتی منابع طبیعی ما نیست که ما فقیریم، این ضعف ماست که قادر به استفاده از آنها نیستیم. همچنان که ضعف منابع دینی ما نیست که دچار بیاخلاقی شدهایم بلکه این ضعف خود ماست. بنابراین نباید بگوییم اسلام با ارزش های دموکراسی سازگاری دارد یا نه، بلکه باید فکر کنیم این ارزش ها را چگونه اجرا کنیم. معتقدم مهم ترین بحث عبور از تضاد دین و دموکراسی و پرداختن به نحوه اجرای آموزههای دین و دموکراسی است.
شاید این تضاد یا سازگاری دین و دموکراسی هنوز در بین مردم مورد پذیرش قرار نگرفته است.
خب نباشد. مردم فواید یک چیزی را می بینند. مگر در قدیم از صدای بلندگو فرار نمی کردند یا از آمپول زدن خوششان میآمد. به تدریج پی به فواید آنها بردند. در ادبیات دوره قاجار آمده یک روز امیرکبیر به شدت گریست. علت گریه او را پرسیدند گفت:«مردم را مجبور کرده بودیم فرزندان خود را به علت جلوگیری از وبا مایه کوبی کنند اما مردم میگفتند با مایه کوبی، شیطان در بدن کودکانمان می رود و لذا از این اقدام مبادرت می کردند.» امیر کبیر برای مجازات فرار از مایه کوبی جریمه سنگینی گذاشته بود. خانواده ای فقیر که دارای یک فرزند بوده برای جلوگریری از مایه کوبی کلی قرض می کند تا جریمه را بپردازد، اما سرانجام کودکش می میرد. امیر کبیر به این علت گریست که میگفت:«کاش به جای اینکه مردم را مجبور به مایه کوبی می کردم برای آنها مدرسه می ساختم تا آگاهی آنان افزایش یابد.»
به این ترتیب دو نکته مهم است یکی ساخت نهادهای درست و دیگری ایجاد آگاهی درست است. آنهایی که همواره بر طبل تضاد دین و دموکراسی می کوبند، به این جامعه خدمت نمی کنند، بلکه خیانت می کنند. در واقع با این کار پیشرفت های مسلمانان را به تاخیر می اندازند و باعث تزریق آگاهی غلط در جامعه می شوند. مثل همین کسی که می گفت پزشکی مدرن خوب نیست. بین دین و دموکراسی تضاد وجود ندارد. بسیاری از کشورها توانستهاند بین دین و دموکراسی آشتی ایجاد کنند مانند مالزی. مگر مسلمانان ترکیه نبودند که برای نجات خود از دولت عقب مانده سکولار به دموکراسی اسلامی پناه برند. این مساله نشان می دهد که این راه، راه موفقی است. هر چقدر ما آگاهی غلط در مورد رابطه دین و دموکراسی تولید کنیم در واقع ذهن جامعه را را دچار اغتشاش میکنیم و ایجاد و اطمینان به نهادهای دموکراتیک را به عقب می اندازیم. لذا دو مسئله باید مورد توجه قرار گیرد یکی انتشار آگاهی صحیح و دیگری نهاد سازی به گونهای که اعتماد بین دموکراسی جلب شود.
ترکیه را مثال زدید. بنا به اعتقاد برخی کارشناسان، حزب عدالت و توسعه در این کشور که اکنون در قدرت قرار گرفته در بستر سکولاریسم رشد کرده است. یعنی مردم در یک شرایط برابر و آزاد، اسلام گرایان را انتخاب کردند. حال در برخی کشورها یک قرائت خاص از اسلام وجود دارد که شاید خیلی با آموزه های دموکراسی همخوانی نداشته باشد.
این مشکل اسلام و دموکراسی نیست، بلکه مشکل مسلمانان با دموکراسی است. مطالعات منطقه نشان میدهد اگر اعتماد به نهادهای دموکراتیک پیدا شود که در اکثر کشورهای این منطقه این امر محقق شده است، وجود دموکراسی در کشورهای خاورمیانه باعث روی کار آمدن مسلمان ها به جای سکولارها میشود. اگر در جایی استثنائا دموکراسی در جوامع اسلامی باعث شود سکولارها به قدرت بیایند، احتمالا در کار مذهبیون خطایی بوده یعنی احتمالا استبدادی دیکتاتوری به نام مذهب بوده است که باعث شده مردم از مذهب زده شوند. منطق جامعه نشان می دهد اسلام دین فطرت است و اگر فضا آزاد باشد معمولا مسلمانها در سطح دموکراتیک قدرت را به دست می گیرند این بحث با تمام مناقشاتش در مصر و ترکیه خودش را نشان می دهد. در تونس، مالزی، اندونزی و افغانستان نیز همینطور. به عنوان مثال در افغانستان وقتی فضا کمی دموکراتیک میشود کسانی از درون آن بیرون آمدند که اکثرا مجاهدین افغانی بودند، این مسئله نشان میدهد اعتماد به دموکراسی، به اسلام گرایی کمک می کند. در کشورهایی که مسلمانان اکثریت هستند، حتی در کشورهایی که در اقلیت هم باشند، دموکراسی پناهگاه آنها می شود. اگر در کشوری مثل افغانستان یک استبداد مذهبی درست شود اولین قربانی آن شیعیان هستند چون اقلیتاند اما اگر نهاد دموکراتیک ایجاد شود، خودشان راهی پیدا می کنند. تجربه نشان داده بحث بی اعتمادی به دموکراسی و فهم غلط از این مقوله باعث تاخیر در اجرای آن شده است در حالی که برخی بحث مهم دموکراسی را به سمت چند مورد بی اخلاقی های اجتماعی جنسیتی بردند به جای آنکه به آن عمل کنند.
دموکراسی محصول 3 قرن پیش است اما اسلام 1400 سال است که آمده و شاید همخوانی این دو مقوله با یکدیگر نیاز به زمان بیشتری دارد. در این میان به نظر می رسد قرائت های مختلفی که در طول سالیان از اسلام وجود داشته نیز این اجازه را نداده است که پایه های دموکراسی در کشورهای اسلامی مستحکم شود.
چند نکته را نباید نادیده گرفت. یکی اینکه این امکان باید وجود داشته باشد که قرائت های مختلف مطرح شود. در واقع وجود این قرائت های مختلف، جامعه را دموکراتیک میکند. گفت وگو ها در فضای آزاد است که کمک میکنند هم تندوری ها خود را اصلاح کنند و هم مردم حق انتخاب داشته باشند. معتقدم قرائت های متفاوت در فضای دموکراتیک درست عمل میکنند، منتها در فضای غیردموکراتیک بلبشو ایجاد می کنند. یعنی اگر قرائت متفاوت باشد و فضا غیردموکراتیک نتیجه آن سرکوب اقلیت توسط اکثریت است. نکته دوم این است که ادبیات غرب نشان میدهد مذهب در توسعه دموکراسی نقش بسیار مهمی داشته است. در همین منقطع کنونی اگر به اتحادیه اروپا نگاه کنیم در مییابیم دو سوم این اتحادیه مذهب رسمی دارند. یعنی یاد گرفته اند تضادهای میان مذهب رسمی و دموکراسی را حذف کنند. مثل نروژ یا بسیاری از کشورهای دیگر.
اسلام سیاسی که در حال حاضر مطرح می شود آیا در مقابل دموکراسی غربی است؟ به خصوص در کشورهای عربی. آیا اسلام سیاسی تعریف خاصی دارد؟
اسلام سیاسی تعریف خاصی ندارد اما تعاریف متعددی از آن شکل گرفته است. یک معنی آن که در ادبیات کشورهای اسلامی از آن صحبت می کنند، این است که اسلام گرایان بعد از اینکه مدتها از حوزه سیاست کنده شده بودند، دوباره به قدرت رو آورده اند. یعنی بعد از یک سری مجموعه دولت های سکولار دوباره به مذهب رو آوردهاند و این معنی عمومی آن است. اما در ادبیات غربی وقتی از اسلام گرایی صحبت میکنیم، دارای پیش فرض است وآن این است که اسلام در کشورهای خاورمیانه، دموکراتیک شدنی نیست و وقتی که اسلام به حوزه سیاست می آید، باعث ترویج رادیکالیزم میشود. بنابراین منظور نویسندگان غربی از اسلام سیاسی، افراط گرایی است و کسانی که در کشورهای اسلامی میگویند، اسلام با دموکراسی سازگاری ندارد در واقع به ستون پنجم همین ادبیات غربی که معتقد است اسلام با دموکراسی نمیسازد، تبدیل میشوند. برخی به قصد دفاع از اسلام میگویند و آنها به قصد حمله، اما هر دو در واقع دو تیغه قیچی هستند که اجازه نمی دهند تمدن خاورمیانه دموکراتیک شود. در واقع هدف و نتیجه کارشان یکی است.
یکی از بحث های مهم دموکراسی این است که آزادی های فردی و اجتماعی افراد در جامعه را می پذیرد منتها برخی قوانین اسلامی این اجازه را نمی دهند. در پروسه دموکراسی، آزادی های فردی و اجتماعی چگونه با قوانین اسلامی می توانند سازگار شوند؟
در اکثر کشورها محدودیت های این گونه وجود دارد، منتها تعابیر متفاوت است. در برخی ایالت های کاتولیک آمریکا مصرف شراب ممنوع است. یعنی این گونه نیست که انسان آزاد باشد که هر آنچه را که می خواهد انجام دهد. هر جامعه ای قواعدی دارد و آن قواعد محدودیت هایی ایجاد می کند. به عنوان مثال در هند آزادی وجود دارد ولی قربانی کردن گاو ممنوع است که این به معنای نفی آزادی نیست. در واقع به معنی قاعده مند کردن آزادی است. در هر کشوری قواعدی پیدا می شود و آن قواعد تعریف می کنند که آزادی چیست. اگر ما بخواهیم آزادی را تعریف کنیم محدودیت هایی در کشورهای اسلامی هست که معتقدم با بقیه کشورها چندان تفاوتی ندارد.
اما در کشورهای دیگر این قوانین متناسب با عرف است نه مذهب.
نه همه آن با عرف نیست. منع شراب در برخی ایالت های آمریکا عرف نیست، بلکه مذهبی است. در ادبیات هند هم کشتار گاو عرف نیست و مذهبی است.
به عنوام مثال اگر در یکی از ایالت های آمریکا چون اکثریت مردم مصرف شراب را نمی پذیرد بنابراین قانونی برای منع آن در نظر می گیرند..
اینکه اکثریت نمی پذیرد به این دلیل که عرف است، نیست. در واقع اکثریت کاتولیک هستند بنابراین مصرف شراب یا ازدواج همجنسگراها را نمیپذیرند. این یک مسئله مذهبی است. ما چون از دور چون نگاه می کنیم فکر میکنیم عرف آنها است، در حالی که مذهب این حکم را میدهد. در ادبیات ما هم همینطور است. مثلا بحث های مهمی در جهان اسلام مثل منع ازدواج های خویشاوندی وجود دارد اما در جاهای دیگر این گونه نبوده است. در بسیاری از کشورها به وسیله مذهب یا عرف قیدهایی به آزادی میزنند که این نشان میدهد در هیچ جای دنیا آزادی مطلق وجود ندارد. چون آزادی مطلق بی بند و باری مطلق است و از آن طرف هم محدودیتهای مطلق میآورد.
اما اگر در یک جامعه ای اکثریت نخواهند به یک قانونی که از دین نشات گرفته پایبند باشند، تکلیف چیست؟
دقیقا خطا در قانون گذاری است. به عنوان مثال فرض کنیم در ادبیات اسلامی آمده که زن مسلمان آزاد شهری حجاب داشته باشد. اما در این میان حجاب غیرمسلمانان را که نخواسته است یا حجاب روستاییان یا کسانی که مسن یا کودک هستند. اما فراتر از آن بسیاری مسائل دیگر را در نظر گرفته، حال می توانیم بگوییم از کجا تشخیص دهیم که این مسیحی است یا مسلمان است. اما قانون گذاران ایرادی گذاشتند و گفتند که چون بی حجابی فساد اجتماعی می آورد ما همه را با حجاب می کنیم. مگر خداوند نمیدانست که همه باید با حجاب باشند پس چرا این مسئله را خود نگفته است. یعنی در واقع خطا در قانون گذاری است. گفتند انسان مسلمان واجب است نماز بخواند همچنان که نمیگویند واجب است غیرمسلمان هم نماز بخواند. بنابراین احکام مسلمانی را به غیر مسلمانان سرایت دادن، وحشتناک است. در واقع این خطا در قانون است و ربطی به اسلام ندارد. مشکل ما این است که جهل و تعصبات خود را تبرئه میکنیم و به گردن اسلام میاندازیم که این هم ظلم بزرگی در حق اسلام است.
رفتار مردم و حاکمان برای پیاده کردن دموکراسی سازگار با جوامع اسلامی با وجود تنوع فرهنگی و قرائت های مختلف نسبت به دیگر جوامع، چگونه باید باشد؟
مهم این است که به انسان مسلمان اعتماد کرد. اعتماد هم این است که انسان موجود خلاقی است و خیلی راحت میتواند خود را با فرهنگ و شرایط جدیدش وفق دهد. یعنی اگر اجازه بدهند این امر تجربه شود، خیلی زود آدم ها خود را با شرایط جدید تطبیق میکنند. ممکن است در آغاز کمی گیج باشند اما همان گونه که یک پرنده برای شروع در پرواز چند بار به زمین میخورد، انسان ها نیز برای شروع احتیاج به تمرین و اعتماد دارند. به خصوص باید مواظب بود کار خلاف شرع انجام نشود که البته جامعه خودش این نظارت را انجام می دهد نه اینکه انسانها قوانینی وضع کنند که تازه خود شریعت را هم لوس کند. هیچ کس باورهایش را نمیفروشد، اگر بنا باشد فردی در دل ایمان به باورش را از دست بدهد ما هر چقدر هم او را مجبور به پذیرش کنیم اتفاقی نمی افتاد، فوقش دچار ریا و دوگانگی میشود.
منبع: شفقنا