یک استاد حوزه علمیه قم و کارشناس تاریخ اسلام معتقد است: یکی از دلایلی که خداوند در آیهای از سوره آل عمران، پیامبر را به مشورت امر میکند، مسئله اقتدای امت به او است و اینکه سایر مسلمانان در هر جایی صاحب فرماندهی یا آمریت میشوند، وظیفه خود بدانند که مستبد به رای و نظر خود نشوند.
آیتالله محمد هادی یوسفی غروی با اشاره به آیه 159سوره آل عمران؛«فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ الله لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَ شاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَى الله إِنَّ الله یُحِبُّ الْمُتَوَکِّلینَ»، گفت: «این آیه که پس از جنگ احد نازل شده است به این معناست که «پس به رحمت الهى با آنان نرم خو شدى و اگر تندخو و سختدل بودى قطعا از پیرامون تو پراکنده میشدند، پس از آنان درگذر و برایشان آمرزش بخواه و در کار با آنان مشورت کن و چون تصمیم گرفتى بر خدا توکل کن زیرا خداوند توکلکنندگان را دوست میدارد.»
او با بیان اینکه «شاورهم» به معنای گرفتن آراء و نظرات مردم تفسیر میشود، اظهار کرد: اصل کلمه «شور» از شور عسل گرفته شده است. کیفیت بیرون آوردن عسل از کندوی زنبور عسل را «شور» گویند. به دلیل این که بیرون آوردن عسل از کندو روش خاصی میخواهد که افراد دارای سابقه چنین کاری را میتوانند انجام دهند، بنابراین بیرون کشیدن آرا و نظرات مردم به این عمل تشبیه شده است؛ گویی نظرات مردم مسئلهای مطلوب و مرغوب نظیر عسل است اما برای بیرون آوردن آن باید روشهای متناسب به کار برد.
یوسفی غروی آیه اشاره شده را دفع اشکالی که در این زمینه از نظر تاریخی بر پیغمبر اکرم(ص) وارد شده است، خواند و افزود: با رسیدن خبر روی آوری مشرکین مکه به سوی مدینه به پیغمبر(ص)، ایشان برای تصمیم گیری در مورد چگونگی رویارویی با آنها در مسجد با اصحاب به مشورت نشست. در این بین نظرات متفاوتی وجود داشت، عدهای معتقد بودند در مدینه بمانند تا آنها وارد شهر شوند و مبارزه در آنجا صورت بگیرد؛ دلیل آنها این بود که مردم به شهر خود آشناتر هستند، میتوانند بر پشت بامها و در خانههای خود پناه بگیرند، در این صورت دفاع محصون یعنی دفاع از پشت سپرها و دفاعی دقیقتر و بهتر خواهند داشت.
او با بیان اینکه نظر طرف دیگر مشورت، رفتن به بیرون از شهر و رخ دادن جنگ در آنجا بود، تصریح کرد: اغلب جوانان این نظر و رویارویی با دشمن در بیرون از شهر را ترجیح میدادند زیرا در انتظار ورود آنها به شهر و بروز جنگ در داخل مدینه را نقطه ضعفی میدانستند. با توجه به اینکه افرادی که بر ماندن در شهر اصرار میکردند اغلب از منافقان مدینه و افراد سست ایمان بودند و جوانان از ایمان و اخلاص بیشتری بهره میبردند؛ علاوه بر آن به طور طبیعی اکثر فعالان در جنگ را جوانان تشکیل میدهند و تکیه فرد اداره کننده جنگ بر جوانان بیش از دیگران خواهد بود پیغمبراکرم(ص) نظر جوانان را ترجیح داد. در فاصلهای که ایشان وارد خانه شدند تا لباس جنگ بپوشند، عدهای از جوانان خود را سرزنش کردند که نکند ما رای خود را بر پیامبر تحمیل کرده باشیم و تصمیم گرفتند از نظر خود بازگردند. این مسئله را با پیامبر که زره بر تن داشتند مطرح کردند اما ایشان نپذیرفت و بازگشت خود را پس از تصمیم بر آن و پوشیدن لباس جنگ مناسب ندانست.
این استاد حوزه علمیه قم ادامه داد: در جنگ پیشین بدر، مسلمانان با 313 نفر بر مشرکان 1000نفره غلبه کردند، اموال مشرکین قریش به غنیمت مسلمانان رسید و شهدای مسلمانان بسیار اندک در حالی که کشته شدگان کفار هفتاد نفر از نام آوران آنها بود. علاوه بر آن هفتاد نفر دیگر از نام آوران آنها به اسارت در آمدند و هر کدام که نوشتن میدانست، برای آزاد شدن باید آن را به تعدادی از مسلمانان آموزش میداد؛ این گونه منشا تعلیم فرزندان مسلمانان مدینه و انتشار سواد خواندن و نوشتن در این شهر شدند. برای آزادی هر کدام به تناسب شخصیت اجتماعی آنها، فدیههای بسیاری پرداخت شد که غنیمت دیگری برای مسلمانان مدینه شد که همین مشرکان مکه در زمان هجرت ایشان، اموال آنها را مصادره کرده بودند. جنگ احد به این کیفیت نشد و برعکس جنگ بدر تمام شد.
او افزود: با اینکه در اوایل جنگ، مسلمانان بر آنها چیره شدند اما متاسفانه چهل نفر از پنجاه نفری که ماموریت حفظ نقطه ضعف مسلمانان در کوه پشت سر مسلمانان را داشتند تا یکباره توسط مشرکان غافلگیر نشوند برای شریک شدن در غنایم، نافرمانی و تمرد کردند و به پایین آمدند. مشرکان که متوجه این مسئله شدند، سیصد نفر همراه خالد بن ولید، 300 نفر دیگر همراه اکرمه ابن ابی جهل در پشت مسلمانان در آمدند و آنها را در میان خود گرفتند؛ اکثر مسلمانان رو به فرار نهادند و جز اندک معدودی مانند علی بن ابی طالب(ع) که در هر حالی جان را فدای پیغمبر(ص) قرار داده بود، همراه ایشان باقی نماندند. در نهایت مسلمانان در این جنگ، مغلوب شدند.
یوسفی غروی با بیان اینکه پس از جنگ، عدهای به مشورت کردن پیامبر معترض شدند، گفت: آنها معتقد بودند که پیامبر نباید مشورت میکرد، اگر مشورت کرد از رای جوانان پیروی نمیکرد و این سوال را مطرح میکردند که بعد از اینها چرا هنگامی که جوانان اظهار پشیمانی کردند و اراده را به ایشان بازگرداندند از نتیجه مشورت بازنگشت؟ آیه 159 آل عمران در حقیقت پاسخ آنها و در دفاع از موضع گیری پیامبر بوده است.
او با طرح این سوال که چگونه پیغمبر خدا که کامل ترین آفریدههای خداوند و از نیکوترین افراد از نظر عقل است، از سوی پروردگار خود به مشورت با مردم مامور میشود، توضیح داد: یکی از القاب پیامبر نزد مسلمانان، «عقل کل» است، بنابراین او که عقل کل بوده و از نظر تدبیر، حکیمانه ترین تدبیر را داشته و از طریق نزول ملائکه با وحی به خداوند متصل و با او در ارتباط بوده است، چه طور به مشورت فرمان داده میشود؟ این دستور یافتن به چند دلیل است که چهار وجه آن در این صحبت شمرده میشود. اول برای جلب نظر، تألیف دل و دوم بالاتر رفتن جایگاه اجتماعی آنها از دید خودشان به ویژه آنها که از اصحاب و یاران پیغمبر و در اطراف او هستند، خواهدشد. در حقیقت نوعی شخصیت دادن به این افراد است که خود را کوچک نبینند بلکه اعتماد به نفس پیدا کنند.
این استاد حوزه علمیه در توضیح دلیل سوم این ماموریت پیامبر(ص)، بیان کرد: هنگامی پیامبر اسلام که عقل کل، هادی سبل و ختم رسل و الگویی برای مسلمانان است، از سوی پروردگار مامور به مشورت با مردم خود می شود و از آن تبعیت میکند، سایر مسلمانان که در هر جایی صاحب فرماندهی یا آمریت میشوند، وظیفه خود بدانند که مستبد به رای و نظر خود نشوند. بنابراین جهت سوم برای اقتدای امت به اوست و این که این مشورت را یک نقیصه و موجب کسر شأن خود ندانند. در قرآن دو آیه در رابطه با مشورت وجود دارد، آیه گفته شده که دستور خاص به پیغمبر اکرم است و آیه دیگر در سوره «شوری» که نام آن از همین آیه گرفته شده، برای خود مسلمانان است که گفته میشود «و امرهم شوری بینهم». در این سوره هفت وصف برای مسلمانان و مومنان آورده شده است که یکی از آنها مشورت در امور بین آنهاست.
او وجه چهارم این ماموریت پیغمبر(ص) به مشورت را نوعی امتحان برای جدا کردن افراد مخلص از منافق دانست و افزود:
«خوش بود گر محک تجربه آید به میان
تا سیه روی شود هر که در او غش باشد »،
در ضمن مشورت، میزان اخلاص افراد هویدا میشود. عبارت معروف دیگری از سعدی شیرازی در این موضوع یافت میشود که
تا مرد، سخن نگفته باشد
عیب و هنرش نهفته باشد
در موقعیتهایی که موضوعی توسط پیامبر به مشورت گذاشته میشد، خود اصحاب یکدیگر را از نظر ایمان و اخلاص بهتر میشناختند و در حقیقت این مسئله مزید بینش، بصیرت و آگاهی خواهد بود. بنابراین این دستور خداوند به مشورت برای بینش یافتن پیامبر نبوده است بلکه برای چهار جهتی است که نام برده شدند.
یوسفی غروی ادامه داد: در مشورت به دست آمدن رای و نظر بهتر، هدف اصلی است، اما این مسئله در مورد پیامبر صدق نمیکند. در مورد ایشان چهار مورد یاد شده که اهداف فرعی و حاشیهای به شمار میروند، همان هدف اصلی هستند. آخر همین آیه(159آل عمران) شاهد این معناست، چرا که در پایان آیه به پیامبر(ص) به این مضمون گفته میشود که «هر گاه عزمت را جزم کردی و اراده ات به عمل آمد(یعنی همه حرف خود را زدند و مشاهده کردی هیچ کدام رای درستتری نداشتند) بر رای خود بر خدا توکل کن و کار را انجام بده»؛ بنابراین وقوع کار در این آیه منوط به عزم پیغمبر شده است نه به رای و مشورت اصحاب و نظر اکثریت آنها.
بین مشورت در اسلام و دموکراسی تا حدود بسیاری مشابهت وجود دارد
او با بیان اینکه بین مشورت و دموکراسی تا حدود بسیاری مشابهت وجود دارد، تصریح کرد: علما و فقهای اسلام و همچنین مفسرین در تفسیر این آیه به این مسئله و اینکه چه تفاوتها و تشابهاتی میان این دو مفهوم وجود دارد، پرداختهاند. در ایامی که حوزه علمیه قم یک سال تحصیلی در اعتصاب و تحصن بود و در حقیقت درس رسمی انجام نمیگرفت، درسهای حاشیهای، در خفا و در خانهها تدریس میشد از جمله اینکه برخی فقها و علما درسهای متناسب با وضعیت روز یعنی موضوعات حکومت اسلامی، ولایت فقیه و احیانا عناوین دیگر در حکومت نظیر شورا، دموکراسی و... را به بحث گذاشتند.
این استاد حوزه علمیه و کارشناس تاریخ اسلام افزود: آیتالله العظمی سید محمدکاظم حسینی حائری معروف به آیتالله حائری از افرادی بودند که به این موضوع پرداختند و نتیجه آن به زبان عربی به عنوان «اساس الحکومة فی الاسلام» نوشته شد. این کتاب به سه بخش شورا، ولایت فقیه و دموکراسی تقسیم میشد، مقایسه این مباحث با یکدیگر و بررسی نقاط قوت و ضعف هر کدام نیز در این کتاب مورد توجه قرار گرفته بود. به دلیل اینکه این کتاب بحث علمی دقیق و عمیقی را شامل می شد، به فارسی برگردانده شد و به عنوان «پایههای حکومت اسلامی» از آیتالله سید کاظم حسینی حائری منتشر شد.
او با اشاره به مجمع البیان، کتاب تفسیری از مفسر معروف، مرحوم شیخ طبرسی، اظهار کرد: ایشان در تفسیر خود از این آیه، این آیه را دلالت بر تخلیق پیغمبر اکرم به مکارم اخلاق دارد. یکی از عجایب امور پیغمبر(ص) این است که با وجود داشتن بیشترین رفعت منزلت در عین حال متواضع ترین شخص بودند. در حقیقت این دستور مشورتی در آیه 159 آل عمران، ضمن اینکه دفاعی از آن حضرت در برابر افرادی که به بهانه منتهی نشدن جنگ احد به فرجامی خوب برای این عمل به ایشان خرده میگرفتند، بوده است، دستوری تواضعی نیز برای ایشان به شمار میرود. در این زمینه علمایی چون مرحوم شیخ مفید و مرحوم سید مرتضی علم الهدی برادر مرحوم شیخ رضی، صاحب نهج البلاغه بحثها و بیاناتی دارند.
یوسفی غروی در توضیح اینکه آیا این آیه که پیامبر(ص) را امر به مشورت میکند، برای امرای اسلام پس از ایشان نیز الزامی و فریضه خواهد بود یا خیر، بیان کرد: اینکه آیا عمل به مشورت، یکی از شروط مشروعیت حکومت از نظر اسلام و در فقه و مذهب اهل بیت(ع) است، موضوعی است که عدهای از فقها به بحث در رابطه با آن پرداختهاند. فقیهانی وجود دارند که پاسخ آنها در این زمینه مثبت است. در زمانی که هنوز امام(س) بحث «ولایت فقیه» را در مسجد شیخ انصاری در نجف اشرف مطرح نکرده بودند، مرحوم شهید سید محمد باقر صدر، فقیه حزب اسلامی دعوه که در حال حاضر -البته با تغییراتی که در وضعیت آن به وجود آمده است- در عراق در حال حکومت است، بودند و حزب ملتزم به آراء و فتاوای ایشان بودند.
او با بیان اینکه هر حزبی به دلیل اینکه یک تشکل سیاسی است، ایده اصلی اش در مورد کیفیت حکومت است، گفت: نظر سیاسی این حزب اسلامی-دعوه- که در نجف اشرف عراق پایهگذاری شده بود در مورد چگونگی حکومت بر پایه شورا بود. نظر سایر حزبهای اسلامی غیر شیعی که بر حزب دعوه اسلامی شیعی نجفی متقدم بودند نیز بر این پایه بود. بسیاری از سنی ها برای هر حکومت اسلامی بعد از پیغمبر اکرم(ص)، این معنا را ادعا میکنند، بر همین اساس به عنوان مثال مبنای نظریه سیاسی حزب اخوان المسلمین در مصر نیز بر اساس شورا بود.
این استاد حوزه علمیه ادامه داد: مرحوم شهید سید محمد باقر حکیم و در کنار ایشان سید محمود هاشمی، به عنوان شاگردان آن دوره مرحوم سید باقر صدر، این نکته را نقل میکنند که مرحوم امام با مطرح کردن بحث ولایت فقیه، فقهایی مانند شهید صدر را به این موضوع متوجه کرد و نظر شهید صدر از اینکه پایه حکومت اسلامی بر مبنای شورا باشد به ولایت فقیه معطوف شد اما پس از آن مرحوم سید باقر حکیم تا اندازهای این قضیه را با استاد خود شهید صدر دنبال کرد و اشکالاتی که به نظرش میرسید مطرح کرد تا در نهایت موجب تجدید نظر شهید صدر شد و ایشان نظر سومی که در حقیقت جمع بین ولایت فقیه و شورا بود را انتخاب کردند و به آن ملتزم شدند.
او با طرح سوالی که آیا بنا بر آیه 159 آل عمران، مشورت از احکام واجب بر پیامبر(ص) بوده است یا خیر، توضیح داد: احکام هر دینی و بخصوص اسلام به دو نوع تقسیم می شود؛ بعضی از احکام، الزامی هستند که از آنها به «واجب» یا «فریضه» تعبیر میشود. بعضیها حتی بین واجب و فریضه نیز تفاوت قایل میشوند که فریضه آن واجب قرآنی است، واجب ممکن است واجب باشد اما در قرآن ذکر نشده باشد. در نهایت اینکه برخی از احکام اسلام واجبات و فرایض و برخی دیگر مستحبات و ...است. بسیاری از فقها به ویژه فقها و مفسرین شیعه قایل به این امر نیستند؛ فقیهانی هستند که مشورت را یکی از خصایص احکام پیغمبر شمردهاند.
یوسفی غروی با بیان اینکه پیغمبر اکرم(ص) احکام ویژهای داشتند، اظهار کرد: به عنوان مثال در حالی که نماز شب بر دیگران مستحب است، بر ایشان واجب بوده است. بعضی از فقها معتقدند مشورت نیز از قبیل احکام ویژه پیامبر است. اکثر قریب به اتفاق فقهای شیعه معتقدند «وشاورهم فیالامر»ی که در آیه 159 سوره آل عمران خطاب به پیغمبر(ص) آمده است، یک حکم الزامی واجب و فریضه نبوده بلکه حکمی استحبابی است؛ دلیلی که برای آن ذکر میکنند نیز همان پایان آیه است که پیش از این گفته شد. اگر مشورت، حکمی الزامی، واجب و فریضه بود، جا داشت در انتهای این آیه امر به عمل به نتیجه مشورت شود نه این که به اراده خودتان عمل کنید. از این جمله که «به اراده خودتان عمل کنید» این معنا استنباط میشود که این مشورت برای شما تعیین تکلیف نمیکند بلکه برای حکمت های دیگری است که پیش از این اشاره شد.
مرحوم شهید صدر معتقد بودند در زمان غیبت، نتایج مشورت جایگزین عصمت است
او با اشاره به سخن شهید صدر که عصمت معصومین را جایگزین هر مشورتی میدانست، گفت: اما ایشان معتقد بودند این در رابطه با معصومین است و پس از معصومین، فقها هستند که عادل هستند اما معصوم نه و عدالت غیر از عصمت است. یکی از شرایط اصلی فقیه برای ولایت این است که عادل باشد اما عدالت که کار عصمت را انجام نمیدهد. معنایی از تقوا و عدالت که از مرحوم شهیدصدر نقل میکنند این است که فرد تا چه اندازه بتواند خود را در مقابل وسوسهها و انگیزههای مختلف حفظ کند. ممکن است در جایی به هر جهتی این تحمل تمام شود و بشکند بنابراین باید مفهوم دیگری را جایگزین عصمت کرد. مرحوم شهید صدر معتقد بودند که در زمان غیبت، نتایج مشورت جایگزین عصمت است. نتایج مشورت به این معناست که هر چه مشورت قوی تر باشد و دقیق تر اجرا شود، شخص تصمیم گیرنده را به حق و آنچه که صلاح و مصلحت هست نزدیک می کند و به این صورت یا به حد عصمت یا به حد نزدیک به عصمت میرسد.
این استاد حوزه علمیه افزود: البته مخفی نباشد حتی کسانی مانند مرحوم امام خمینی که از لحاظ نظری و فقهی بر ولی فقیه واجب نمیدانست که حتما مشورت کند اما خود ایشان عملا به این مسئله ملتزم شد و این التزام را به صورت قانونی و دستوری در آورد. وجود مجلس شورای اسلامی و مجلس تشخیص مصلحت نظام نشان می دهد که ولی فقیه بر خود لازم دانسته است مجلس شورا و مجلس تشخیص مصلحت نظامی در کنار ولایت فقیه باشد.
او با اعتقاد بر اینکه بهتر این است که بر اساس همین رویه فقهای شیعه در عصر حاضر عمل شود، تصریح کرد: یعنی افرادی که مانند مرحوم شهید صدر از لحاظ نظری قایل به لزوم مشورت هستند و نیز آنهایی که مانند مرحوم امام از نظر عملی قایل به لزوم مشورت شدند، هر کس در هر بقعه اسلامی بخواهد به حق، حقیقت و صواب نزدیک شود چارهای جز این ندارد که از همین قانون اساسی اسلامی- ایرانی اقتباس کند.
لازم به یادآوری است که هنگام تشکیل مجلس خبرگان اولیه صورت قانون اساسی پیشنهادی که مرحوم دکتر حسن حبیبی در پاریس زیر نظر مرحوم امام خمینی و مرحوم شهید بهشتی تنظیم شده بود، در ایران منتشر و همه افرادی که خود را صاحب رای و نظر میدانستند، فراخوان شدند که نظر خود را در مورد این قانون اساسی پیشنهادی یا هر مادهای از مواد آن، به مجلس خبرگان بفرستند. نظرات بسیاری فرستاده شد که از میان آنها سیصد نظر برای شور و مشورت در مجلس خبرگان اولیه گزینش شد.
یوسفی غروی با بیان اینکه مرحوم شهید صدر از افرادی بودند که یک قانون اساسی پیشنهادی نوشته و فرستادند، گفت: به نقل از جناب آیتالله تسخیری که از زبان مرحوم دکتر شهید بهشتی گفتند پیشنویس مرحوم شهید صدر، یکی از بهترین پیش نویسهای پیشنهادی قانون اساسی بود که به مجلس خبرگان رسید و حداکثر تاثیرگذاری و ارشاد را برای نمایندگان مجلس قانونگذاری اولیه داشت.
منبع: شفقنا