با ورود انقلاب اسلامی به سی و پنجمین سال عمر خود، اکنون دو نکته مهم درباره جایگاه روحانیت در جامعه انقلابی ایران قابل توجه و تأمل است. اول آنکه حضور گسترده مردم در صحنهها با پشتوانه اعتقادات مذهبی ملت ایران ارتباط تنگاتنگ دارد و دوم اینکه وظیفه روحانیت برای تداوم انقلاب و حفاظت از آرمانها و ارزشهایی که نظام جمهوری اسلامی بر آنها متکی است بسیار مهم، حساس و سرنوشت ساز است.
درباره نکته اول، شاید اشاره به این واقعیت کافی باشد که ایران در طول دو قرن اخیر شاهد مبارزات ضداستبدادی و ضداستعماری متعددی بود که در اکثر آنها روحانیت نقش عمدهای داشت ولی هیچکدام از آنها به تغییر نظام حکومتی منجر نشدند. بعضی از نهضتها موفقیتهایی کسب کردند ولی به سرانجام و هدف نهایی نرسیدند. تجربیات آن نهضتها و عبرتهایی که از شکستها برجای ماند، به رهبران انقلاب اسلامی کمک کرد تا مانع نافرجام ماندن این انقلاب شوند و بر موانع غلبه کنند و این انقلاب را به پیروزی نهائی برسانند.
هیچکس در این واقعیت تردید ندارد که رهبری امام خمینی و حضور روحانیون انقلابی در صف مقدم نهضت، عامل اصلی ورود مردم به صحنه مبارزات ضد رژیم شاهنشاهی بود و این دو عامل توانستند رژیم منحط پهلوی را ساقط کنند و نفوذ استعمار را از ایران قطع نمایند. امروز اگر مردم ایران بعد از گذشت ۳۴ سال از پیروزی انقلاب اسلامی همچنان به این انقلاب و نظام برآمده از آن وفادارند و در راه پیمایی ۲۲ بهمن حضوری چشمگیر دارند، به این دلیل است که این انقلاب را متعلق به خود و این نظام را منطبقترین نظام حکومتی بر اعتقادات خود میدانند. همین ریشه اعتقادی است که اجازه نمیدهد فشارهای دشمنان خارجی و مشکلات ناشی از بیتدبیریهای داخلی مانع حضور مردم در صحنههایی از قبیل راه پیمایی ۲۲ بهمن شود. قطعاً مردم با همین انگیزه اعتقادی هر جا که احساس کنند حضورشان برای دفاع از انقلاب و نظام جمهوری اسلامی لازم است، با تمام وجود حاضر خواهند شد.
همین حضور اعتقادی مردمی که در 34 سال گذشته و در سالهای قبل از پیروزی انقلاب اسلامی همواره بار اصلی انقلاب را بر دوش داشته و دارند، وظیفه روحانیت را که مرزبانان اعتقادی هستند سنگینتر میکند و باید آنها را برای درک روشنتر سنگینی رسالتی که برای عبور انقلاب و نظام از گردنههای صعب العبور آینده بردوش دارند هوشیارتر کند.
روحانیت باید متوجه این واقعیت باشد که برای ادامه راه، دامها و موانعی بر سر راه دارد. این دامها و موانع، در سالهای سه دهه گذشته و چند سالی که از دهه چهارم عمر انقلاب و نظام جمهوری اسلامی گذشته، به روشنی چهره خود را آشکار کردند و اکنون برای همگان شناخته شده هستند. از این پس روحانیت نیاز به صرف وقت و کسب تجربه برای شناختن و کشف موانع راه ندارد بلکه فقط باید با این موانع مبارزه نماید و به آنها مجال خودنمایی ندهد. این دامها و موانع را امام خمینی با تیزبینی ویژهای که داشتند پیشاپیش شناسایی کردند و درباره آنها هشدارهای لازم را دادهاند:
یکی از این دامها وابسته شدن روحانیت به بودجههای دولتی و تشریفات است که امام خمینی در سالهای اول بعد از پیروزی انقلاب بارها درباره آن هشدار دادند و سرانجام در تاریخ 13 خرداد 1366 در پاسخ به نامه حجت الاسلام سید احمد خمینی که پیام کمک خواهی شورای مدیریت حوزه علمیه قم را در نامهای به خط خود به امام تسلیم کرده بود تا نادرست بودن برخی گمانهای منفی درباره خود را نیز روشن کند، مرقوم فرمودند: «نظر من همان است که قبلاً کراراً گفتهام؛ من با این تشریفات مخالفم و برای حوزه علمیه مضر میدانم».
«اساس، اسلام و تحصیل است که با این نحو زیادهرویها منافی است و من از بعض آقایان تعجب میکنم که تو را زیر سؤال بردند...» (صحیفه امام، ج 20، ص 277)
دام یا مانع دیگر، اختلاف و تفرقه است که روحانیین را به دستههای متفرق تقسیم میکند و راه را برای سوء استفاده عناصر قدرت طلبی که نه به روحانیت اعتقادی دارند و نه دل در گرو انقلاب و نظام اسلامی دارند هموار مینماید. امام خمینی در پیام سوم اسفند 1367 معروف به منشور روحانیت، بعد از آنکه به تفصیل درباره اختلاف در حوزه و روحانیت هشدار میدهند، این سؤال بسیار مهم را مطرح میکنند که: «راستی شکست هر جناحی از علما و طلاب انقلابی و روحانیون و روحانیت مبارز و جامعه مدرسین، پیروزی چه جناحی و چه جریانی را تضمین میکند؟ جناحی که پیروز شود یقیناً روحانیت نیست و اگر آن جناح الزاماً به روحانیت رو آورد، راستی به سراغ کدام قشر و تفکر از روحانیت میرود؟» (صحیفه امام، ج 21، ص 287)
امروز به روشنی مشاهده میکنیم در اثر اختلاف میان روحانیین، کسانی میداندار شدهاند و یکه تازی میکنند که از ارتکاب اقدامات خلاف قانون و خلاف شرع و خلاف اخلاق ابایی ندارند و در عین حال خود را از همه طلبکار میدانند. برای پی بردن به خطرهایی که از این طریق در کمین است و برای آشنا شدن با عمق اندیشه روشن امام خمینی و
آیندهنگری ژرف ایشان، بازخوانی پیام سوم اسفند 1367 امام خمینی (منشور روحانیت) را به همه به ویژه علمای دین و بالأخص به طلاب جوان توصیه میکنیم.
دام سوم، خطر روحانیون متحجر و مقدس نمایان است که امام خمینی بارها درباره آنها هشدار دادهاند. امام خمینی، این آفت را از آغاز نهضت تشخیص داده بودند و بعد از پیروزی انقلاب نیز بارها این خطر را گوشزد کردند. این جمله از پیام منشور روحانیت، عمق تأثر امام از این خطر را نشان میدهد: «در 15 خرداد 42 مقابله با گلوله تفنگ و مسلسل شاه نبود که اگر تنها این بود، مقابله با آن آسان مینمود. بلکه علاوه بر آن، از داخل جبهه خودی گلوله حیله و مقدسمآبی و تحجر بود؛ گلوله زخم زبانها و نفاق و دوروئی بود که هزار بار بیشتر از باروت و سرب، جگر و جان را میسوخت و میدرید...» (صحیفه امام، ج 21، صفحات 279 و 280)
نکته مهم این است که خطری که از افتادن در این دام متوجه انقلاب میشود این است که لبه تیز حملات به سوی روحانیین انقلابی نشانه میرود. این، درست همان چیزی است که خواست استعمار و دشمنان انقلاب است. امام خمینی در این زمینه جملهای بسیار هوشمندانه و واقع بینانه دارند. ایشان در پیام منشور روحانیت آوردهاند: «امروز نیز همچون گذشته شکارچیان استعمار در سرتاسر جهان از مصر و پاکستان و افغانستان و لبنان و عراق و حجاز و ایران و اراضی اشغالی به سراغ شیردلان روحانیت مخالف شرق و غرب و متکی به اصول اسلام ناب محمدی صلیالله علیه و آله و سلم رفتهاند و از این پس نیز جهان اسلام هر از چندگاه شاهد انفجار خشم جهانخواران علیه یک روحانی پاکباخته است.» (صحیفه امام، ج 21، ص 276)
تیزبینی امام خمینی را از کینه توزیهایی که در سالهای گذشته تا امروز علیه روحانیین صورت گرفته است میتوان به روشنی فهمید. حتی یکنفر از کسانی که مورد حمله کینه توزانه قدرت طلبان داخلی و دشمنان خارجی قرار گرفتهاند از روحانیین غیرانقلابی نبودند و همواره شاخصترین یاران انقلابی امام، آماج این حملات بوده و هستند.
آنچه در این میان اسفناکتر است این که در مواردی این کینه توزیها مورد حمایت عناصر روحانی قرار داشته و دارند، واقعه تلخی که یادآور سوءاستفاده مهرههای غرب از غفلت بعضی افراد روحانی در نهضت مشروطیت است.
و چهارمین دام و مانع - که البته آخرین آنها نیست - فریبکاری عناصری است که با استفاده از ضعف بینش بعضی عناصر روحانی، خود را به آنها نزدیک میکنند و مناصب کلیدی را در اختیار میگیرند و انقلاب و نظام را از مسیر واقعی و صحیح منحرف مینمایند. این خطر را امام خمینی با تعبیر «هشدار میدهم» به ویژه به طلاب گوشزد کردند و البته چون برای بازخوانی پیامها و هشدارهای امام، کاری اساسی در رسانهها صورت نمیگیرد، این فریبکاری صورت میپذیرد و متأسفانه رنگ و لعاب انقلابی و حق به جانب هم به خود میدهد. هشدار امام اینست: «من به طلاب عزیز هشدار میدهم که علاوه بر اینکه باید مواظب القائات روحانی نماها و مقدسمآبها باشند، از تجربه تلخ روی کار آمدن انقلابی نماها و به ظاهر عقلای قوم که هرگز با اصول و اهداف روحانیت آشتی نکردهاند عبرت بگیرند که مبادا گذشته تفکر و خیانت آنان فراموش و دل
سوزیهای بیمورد و ساده اندیشیها سبب مراجعت آنان به پستهای کلیدی و سرنوشت ساز نظام شود.» (صحیفه امام، ج 21، ص 285)
اگر از وضعیت امروز روحانیت و هوشیاری این نهاد نسبت به دامها و موانع و خطرهای راه ارزیابی واقع بینانهای داشته باشیم، متأسفانه نمیتوانیم نتیجه این ارزیابی را چندان مثبت بدانیم. رویش جریانهای افراطی در حوزه علمیه و رشد بیمهار آن که در اقدامات و موضعگیریهای خود به آداب اخلاقی و موازین شرعی و قانونی پای بندی نشان نمیدهند، یکی از نشانههای این وضعیت غیرمثبت است. کوتاهی در برخورد سریع و قاطع با این انحراف و عقب ماندن نهادهای رسمی حوزه در محکوم کردن اقدامات این جریانها نشانه دیگری از این وضعیت غیرمثبت است. این، خطری نیست که فقط دامن گیر چند روحانی انقلابی و چند مسئول کشوری شود، نگرانی مهمتر این است که اگر این جریانهای افراطی ریشه کن نشوند به سراغ همان نهادهای حوزوی خواهند رفت که امروز به وظایف خود در مقابله با آنها عمل نمیکنند. نتیجه آنکه روحانیت اگر امروز درصدد پاکسازی بدنه خود از این جریانهای خطرناک و جهیدن از دامهایی که امام درباره آنها هشدارهای لازم را دادهاند بر نیاید، نخواهد توانست به وظیفه خود در حفاظت از آرمانهای انقلابی و تضمین تداوم انقلاب اسلامی عمل کند و چنین مباد.
منبع: جمهوری اسلامی