غزل حضرتی: ابتدای سال 91، دولت لایحهیی را تحت عنوان لایحه گذرنامه به مجلس فرستاد، لایحهیی که حاوی مادهیی بود که به محدودیت صدور گذرنامه برای زنان متاهل میپرداخت و سخنی از زنان و مردان مجرد نداشت، همچنان که پیش از این در قوانین موجود حرفی از محدودیت و رضایت برای افراد بالای 18 سال (زن و مرد) که عموما رشید و رشیدهاند وجود نداشت. لایحه در کمیسیونهای مختلف مجلس بررسی و دچار دگرگونی شد. تبصرهیی جدید به ماده 15 لایحه اضافه شد مبنی بر ایجاد محدودیت خروج از کشور برای زنان مجرد. در این تبصره ابتدا بحث 40 سالگی زنان مطرح شد که این سن را مبنایی بر رشد عقلی آنان به حساب آوردند که زنان مجرد تا 40 سال نمیتوانند بدون رضایت ولی قهری خود گذرنامه داشته باشند. پس از بحث و بررسیهای کارشناسان و مغایر دانستن این تبصره با موادی از قانون اساسی و مدنی، لایحه برای اصلاح به دولت بازپس فرستاده شد، اصلاح موادی که دولت از ابتدا دستی بر آن نبرده بود و هر چه بود از مجلس بود. دولت با اصرار بر لایحه اولیه خود، آن را دوباره به مجلس فرستاد، اینبار تبصره محدودکننده حاشیهساز دیگر به سن و سال زنان مجرد
اهمیتی نداد و اینبار اعلام شد همه زنان مجرد باید برای خروج از کشور رضایت ولی قهری خود را داشته باشند. حقوقدانان با نگاه حقوقی به این مساله پرداختند و همچنان آن را محکوم کردند، تبصرهیی که اساس قانونی ندارد و به واسطه تشخیص اعضای یک کمیسیون مبنی براینکه زنان مجرد نمیتوانند صلاح خود را تشخیص دهند و باید برای حفظ امنیتشان حتما از ولی خود در هر سن و سالی سوال کنند، جای بسی تاسف دارد. پس از شنیدن سخنان کارشناسان امر اعم از حقوقی و اجتماعی، اینبار سراغ کارشناسی فقهی رفتیم تا نظر فقه و دین اسلام را در این مورد جویا شویم.
آیتالله دکتر سیدمحمد موسوی بجنوردی، مجتهدی که این روزها بیشتر در دانشگاهها به تدریس میپردازد و از شاگردان قدیمی و پای بحث امام خمینی(س) در سالهای تبعید بود به بررسی لایحه جنجالبرانگیز گذرنامه از نگاه فقهی میپردازد.
همانطور که میدانید لایحه گذرنامه که از سوی دولت به مجلس تقدیم شده، دچار مشکلاتی شد از جمله اضافه کردن تبصرهیی که در آن صراحتا تبعیضی بین زنان و مردان مجرد ایجاد میکند. ایجاد محدودیت برای سفر زنان مجرد در هر سن و سالی و شرط رضایت ولی قهری برای خروج آنها از کشور مصوبهیی است که در کمیسیون امنیت ملی مجلس به تصویب اعضا رسیده است. از نگاه فقه اسلامی امکان ایجاد چنین محدودیتی برای زنان مجرد بالای سن بلوغ شرعی و عقلی، از سوی قانونگذار وجود دارد؟
طبق موازین فقهی هر کسی که هنوز به سن بلوغ نرسیده مسوولیتش با ولیاش است، بعد از آنکه بالغ شد، مستقل میشود. نسبت به نفقه هم مادامی که نیاز دارد و هنوز شغلی ندارد ولی، عهده دارش میشود. درباره دختران بالای سن قانونی که میخواهند ازدواج کنند انظار مختلف است، بعضیها میگویند: اگر دختر عاقله رشیده باشد و ازدواج را مقبول دانست، عقد درست است و نیازی به اجازه ولی نیست، که نظر من هم همین است، اما بعضیها میگویند باید رضایت ولی باشد. درباره معاملاتی که دختر وارد آن میشود و انجام میدهد، وقتی بالغ شد خودش مستقل است مخصوصا اگر رشد داشته باشد مسالهیی نیست. درباره خروج از کشور، وقتی گفتیم رشیده و عاقله هست و درباره ازدواج که مسالهیی بسیار مهم است خودش میتواند تصمیم بگیرد و اذن ولی شرط نیست، خروج و صدور گذرنامه به چه دلیلی باید اذن ولی داشته باشد؟ در شرع هر جا دلیل نداریم دلیل بر عدم آن شرطی است که دارند میگذارند. وقتی میگوییم رشیده و عاقله است، معاملاتش درست است قراردادهایش درست است، مساله خروج از کشورش دیگر جای بحث ندارد. اگر برای ما مسجل است و یقین داریم که برای فساد و اینها میخواهد برود، آن بحثش فرق
میکند و عنوان ثانوی میشود، اما کسی میخواهد برای ادامه تحصیلات برود یا فامیلش را ببیند آن وقت دیگر اجازه ولی به چه معناست؟ با چه ملاکی باید این اجازه را بگیریم. چطور درباره پسر بالای 18 سال اجازه نمیگیریم؟ این دید مقدار، دید درستی نیست، همان دیدی که به پسر داریم همان دید را باید به دختر داشته باشیم. موقعی هست که من اطمینان ندارم اگر این اطمینان را به پسرم هم ندارم باید بتوانم جلویش را بگیرم. اما زمانی است که میدانم دختر مشکلی ندارد و صرفا برای اموری چون تحصیلات، صله رحم قصدخروج از کشور را دارد، به چه مناسبت باید گذرنامه برایش صادر نشود و خروج از کشورش را دچار مشکل کنیم. دلیل شرعی نداریم، در اینجا وقتی دلیل شرعی نداریم؛ نمیتوانیم قانون درست کنیم.
برخی از نمایندگان با ایجاد این محدودیت درصدد ایجاد امنیت برای زنان مجرد بودند، و در راستای افزایش قاچاق انسان و جلوگیری از قاچاق زنان به کشورهای دیگر و سوءاستفاده از آنان این تبصره را اضافه کردند، این تبصره به همه زنان با هر هدف سفری اطلاق میشود و همه آنها را برای سفر دچار مشکل میکند.
گیریم که ولی این دختر آدم بیسوادی باشد و از چیزی خبرنداشته باشد این چه تاثیری میتواند داشته باشد. این چه دیدی است که ما این گونه فرق بین دختر و پسر میگذاریم. در دوره 6 ماههیی که در دانشگاه british Columbia در ونکورر کانادا دانشجو بودم، چند دختر ایرانی آنجا دانشجو بودند که به قدری نجابت و عفاف داشتند که پسران ایرانی آنجا به هیچوجه این حجب را نداشتند و هرکاری دلشان میخواست میکردند. زن تکوینا حجابی از حیث انحرافات دارد، مثل مرد نیست که هر کاری دلش میخواهد میکند. اتفاقا اگر روزی نیاز به اجازه ولی بود، باید برای پسر بگیرند که خیلی راحتتر با مسائل مختلف برخورد میکند. در آن دانشگاه من هیچوقت چیزی درباره آن دختران نشنیدم، اما درباره پسران خیلی چیزها میشنیدم. باید دیدمان را نسبت به زن و مرد اصلاح کنیم. ما نباید نسبت به زنانمان تا این حد بدبین باشیم، اسلام شدیدا با این دید مخالفت میکند مگر اینکه یقین داشته باشیم امری درباره خانم یا آقایی صحت دارد. اما وقتی زنی از دانشگاهی پذیرش گرفته یعنی میخواهد برود آنجا و درس بخواند اینکه مشخص است این خانم برای چه امری از کشور خارج میشوند. دیگر اجازه ولی
نیازی نیست.
این بار اولی نیست که به مسائلی از این دست در مجلس پرداخته میشود، مسائلی تبعیضآمیز که در دل خود نوعی وهن به ساحت زنان این سرزمین دارد. این نگاه تبعیضآمیز که گمان میکنند باید دائم کسی بالای سر زنان باشد تا از آنها حمایت کند و مراقبشان باشد که چه میکنند و چه نمیکنند تا به این وسیله شأن نظام حفظ شود را چگونه میبینید؟
متاسفانه این دید وجود دارد که به همه زنها سوءظن داریم و به مردها به هیچوجه نداریم. به همین دلیل است که یک پسر 18 ساله به راحتی میتواند گذرنامه بگیرد و از کشور خارج شود و کارش نداریم. به همان ملاکی که به پسرها سوءظن نداریم به همان ملاک هم باید به زنان سوءظن نداشته باشیم، در ذهن ما هر زنی در معرض خطر است، چرا باید چنین باشد. زنها اتفاقا حجبشان و صیانتشان از انحراف خیلی زیادتر است، چون مرد آزاد است و خیلی کارها را میتواند بکند. زنها خودشان یک حجب تکوینی دارند، هرجایی نمیروند و هر کاری نمیکنند، لذا خیلی مصونتر از خطراتند. مگر اینکه بدانیم کسی وضعش ناجور است و بر ما یقین شود. اما اگر زنی میخواهد برای دیدن اقوامش، برای تحصیل یا گردش از کشور خارج شود، نباید بتوانیم جلویش را بگیریم. چرا الزام بکنیم از ولی اجازه داشته باشد؟ به کدام ملاک شرعی؟ نباید دید تبعیضی بین این دو جنس داشته باشیم. اسلام بر این تاکید دارد که افعال مسلمانان را حمل بر صحت کنیم. وگرنه صرف گمان و احتمال نمیتوانیم به کسی تهمت بزنیم و بگوییم ایشان منحرف است، اینها اصلا خلاف شرع است. اما وقتی یقین نداریم که فردی فاسد است، خلاف شرع
است که بگوییم فرد فاسد است. لذا این قانون باید تبصرهیی داشته باشد مبنی بر اینکه در صورتی که دخترانی که از آنها اطمینانی نیست و در معرض خطر هستند، میتوان جلویشان را گرفت که در این مورد هم باید یقین حاصل کنیم وگرنه مبنا را بر اعتماد میگذاریم. اما اگر کسی در مورد کسی میدانیم برای چه کاری از کشور میخواهد خارج شود و همهچیزش مرتب است چرا باید جلویش را بگیریم؟
این تبصرهها در جهت پیشگیری از وقوع جرمی است که شان نظام را حفظ کند و خیلی از مسائلی که به قاچاق انسان مربوط میشود و نوعی رفع تکلیف در آن دیده میشود که اگر اتفاقی برای فردی در خارج از کشور افتاد به خانوادهاش پاسخگو نباشند و بگویند خودتان اجازه دادید.
آخر اذن ولی چه تاثیری دارد روی اینکه فرد چه کاری در کشورهای دیگر میکند. اگر فرد منحرف است اذن ولی چه تاثیری دارد، او کارش را میکند، اگر هم سالم هم هست بازهم تاثیری ندارد باید ببینیم اوضاع و احوال فرد مورد نظر چگونهیی است، اگر چیزی عیان نیست، هیچ محدودیتی نمیتواند مانع خروج او شود، اما اگر یقین داریم منحرف است باید جلویش را بگیریم و اصلا اجازه ولی هم دیگر مطرح نمیشود. آن درباره پسرها هم مطرح است، وقتی یقین داریم قرار است فسادی اتفاق بیفتد باید جلویشان گرفته شود.
اما این سخن شما درباره پسران هرگز اتفاق نیفتاده و قانونگذار معتقد است مردان خودشان میدانند چه کنند و این زنانند که به حمایت نیاز دارند و خودشان از پس خودشان برنمیآیند. کمااینکه سفرهای مردانه و مجردی ، هنوز اتفاق میافتد و کسی جلودارش نیست.
عقیده من این است که اگر بناست ما جلوی فساد را بگیریم درباره پسرانی که میدانیم انگیزه فساد دارند و میخواهند بروند هم باید جلویشان گرفته شود.
انگیزه آدمها از سفرشان را چگونه میتوان تشخیص داد؟
اول باید حمل بر صحت کنیم سوء ظن در اسلام حرام است مگر اینکه یقین بیابیم فرد منحرف است. چه تضمینی میشود که طرف با اذن ولی برود و چگونه میخواهد سلامت او را تضمین کند.
همه پدران که نسبت به مسائل روز آگاه نیستند، شاید دختری میخواهد ادامه تحصیل دهد و پدر مخالف است و از این موهبتی که به او اعطا شده استفاده سوء میکند و او را از رفتن منع میکند.
این ظلم به دختر است، اگر دختری سالم است رشیده و عاقله است میخواهد در کنفرانس علمی شرکت کند و ادامه تحصیل دهد هیچ منعی برای او وجود ندارد، اگر پدر تعصبات جاهلی دارد و مانع او میشود ظلم محض است. من میخواهم بگویم اذن ولی کاری است عبث و بیهوده. اساس را باید جور دیگری پیش ببریم. اگر اوضاع فرد موردنظر آنقدر فاحش است که میدانیم که میخواهد برای فساد برود اذن ولی هم نباید موجب خروج او از کشور شود.
اگر این قانون تصویب شود و شورای نگهبان هم آن را تایید کند و بخواهد اجرایی شود، چه بازخورد سیاسی خواهد داشت؟ دلخوریای ایجاد میشود از سوی زنانی که دیگر نمیتوانند به راحتی مردان از کشور خارج شوند، این مساله را چگونه میبینید؟
نظر اسلام از همهچیز اینجا مهمتر است. نباید به هرچه دختر است سوءظن داشته باشیم که حتما اینها فاسدند. این نگاه اسلامی نیست، من 32 سال است در دانشگاهها درس میدهم و همه کلاسهای من مختلطاند، اما هرگز اتفاقی نیفتاده که مبنی بر ایجاد فساد از سوی دختران باشد، همه در حال درس خواندنند، اگر کسی فاسد باشد اینجا هم باشد و از کشور خارج هم نشود فاسد است، اما اگر کسی دارد درس میخواند اینجا باشد سالم است و جای دیگر هم باشد سلامت خود را حفظ میکند. من تاثیری از اذن ولی در این قضیه نمیبینم. اذن و عدم اذنش تاثیری در سلامت سفر این دختر نخواهد داشت.
درباره زنان متاهل این را در فقه داریم که سفرشان باید با رضایت همسرشان باشد.
اگر سفر زنان متاهل با مسائل زناشویی منافات داشته باشد و شوهر بخواهد با زنش زندگی کند و نخواهد او به مدتی طولانی از کنارش دور شود، ایجاد مشکل میکند. اگر زن بخواهد مدت طولانی از کشور خارج شود یا سفر کند، مرد حق دارد که نخواهد این اتفاق بیفتد.
این مساله درباره زنان هم وجود دارد، ممکن است همسرشان مدتی طولانی برای سفر کاری یا تفریحی از کشور خارج شود و زن بدون همسرش زندگی کند، اگر بنا به نیازهای زناشویی است که درباره زن هم وجود دارد، اما هرگز به نیازهای زن توجه نشده است و همیشه شرط رضایت از سوی مرد وجود داشته است.
مباحثی در فقه وجود دارد که در قالب مصاحبه نمیتوان مطرح کرد، درباره مساله نزدیکی زن و مرد، مرد میتواند هروقت رغبتش را داشت اقدام به این کار کند، من معتقدم به زور امکان ندارد، اما درباره برعکس هنوز جای بحث دارد و معلوم نیست که اگر زن رغبت داشت و مرد ممانعت کرد چه حکمی دارد. این بحث وجود دارد که اگر مرد رغبت داشت و زن ممانعت کرد با قصد اذیت کردن او، مرد میتواند اول موعظهاش کند، اگر کارگر نیفتاد جایش را جدا میکند و اگر باز هم کارگر نشد میتواند از او به دادگاه شکایت کند و دادگاه میتواند او را تعزیر کند که به جریمه مالی یا کتبی، هرچیزی که مودب شود. اما در آن طرف نیست، این بحث مفصلی است که در این مصاحبه نمیگنجد.
نظر خودتان چیست؟ فکر میکنید خانمها این حق متقابل را دارند یا تنها مردان هستند که میتوانند این حق را داشته باشند؟
من این حق را دوطرفه میدانم، اگر زن واقعا میل دارد باید اشباع غریزه شود، مگر اینکه زنی باشد خلاف متعارف. اما در حالت متعارف همانطور که مرد غریزه دارد و باید برطرف شود، زن هم این نیازها را دارد که اگر اشباع نشود، خطرناک است و سبب انحراف است. باید دوطرفه باشد. ما نباید بگوییم هروقت مرد دلش خواست زن باید خودش را در اختیارش قرار دهد، ممکن است زن به سردرد مبتلاباشد، در حال مطالعه باشد، مصیبتی به او وارد شده یا اصلا رغبت نداشته باشد، نمیتوان او را مجبور کرد. اینطور نیست که مرد اگر خواست باید زن اطاعت کند. این ایذاء است و ایذاء در اسلام حرام است. اگر زن هم رغبت داشت و درصدد آزار مرد برآمد آن هم ایراد دارد.
چرا جای حق قسمت متقابل خالی است؟
متاسفانه در این مورد بحث نشده. جای این مباحث خالی است، همهچیز در زندگی مشترک دوطرفه است. این مشکل از سوی طرف مقابل هم ممکن است ایجاد شود، اگر زنی واقعا رغبت دارد و مرد هم رغبت دارد نباید ممانعت کند و باید درصدد اشباع غرایز او برآید.
این را میتوان به بحث سفر هم مربوط دانست. چون دو نفری که باهم زندگی میکنند در همه مسائل حقوق یکسان دارند، زن و مرد هردو دارای غریزهاند و باید غرایزشان به طور مساوی برطرف شود. بحث مالکیت نسبت به زن که وجود ندارد، اگر رضایت شوهر برای سفر همسرش مطرح است، باید از سوی دیگر رضایت زن هم برای سفر طولانی مدت همسرش وجود داشته باشد.
اگر سفری طولانی از سمت شوهر وجود داشته باشد؛ هیچ شکی نیست که زن هم باید رضایت داشته باشد. باید زن بپذیرد که همسرش مدتی کنارش نباشد، اینها را باید در بحث آکادمی و فقهی جلو برد در قالب یک مصاحبه نمیتوان این بحث را پیش برد.
منبع: روزنامه اعتماد