در میان باورهای دینی مسلمانان اعتقاد به پوشش دینی زنان در نوع خود از اهمیت به سزایی برخوردار است و در جای جای تاریخ حیات مسلمین میتوان رد پای پوشش دینی را مشاهده نمود. به جرأت میتوان گفت که پوشش دینی زنان مسلمان از مشخصههای آنان بوده که مسلمانان را از غیر مسلمانان متمایز میکرده که تاکنون نیز این چنین بوده است. ضرورت این نوع پوشش درمرحله اول به آیات قرآن کریم [کتاب مقدس و وحیانی مسلمین] و در مرحله بعدی به سنت پیامبرگرامی اسلام و ائمه معصوم مستند میباشد. نگارنده اما در صدد اثبات ضرورت و وجوب چنین اعتقادی نیست که در جای خود از سوی محققین و مفسرین و فقهای مسلمان اعم از شیعه و سنی به اندازه کافی در این زمینه تلاش محققانهای به انجام رسیده است.
در این نوشتار کوتاه سعی بر این است که نشان دهد پوشش دینی که امروزه از آن با عنوان «حجاب» یاد میشود، قابل دفاع معقول و منطقی است.
تذکرچند نکته مهم
پوشش دینی دارای دو حیث وجودی است: یکی حیث ظاهر است که عبارت است از نوعی پوشش به گونه ای که غرض شارع مقدس را از دعوت به پوشش دینی برآورده نماید. وحیث دیگر اما، حکایتگری از حقیقتی عمیق تر و درعین حال درونی تر است و آن همان پاکدامنی و طهارت باطنی است که به واسطه دوری جستن از شهوترانیها و تردامنیها حاصل میآید و مقصود اصلی خداوند از امر به پوشش دینی حفظ و صیانت از همین گوهر گرانبهاست.
نگارنده بدون اینکه ساحت ظاهری پوشش دینی را مورد بی مهری قرار دهد معتقد است ساحت دوم مقصود اصلی و نهایی خداوند متعال از دعوت زنان مؤمنه به پوشش دینی میباشد. به نحوی که بدون در نظر گرفتن این حیث وجودی، پوشش دینی آن هم با حدودی که در فقه برایش تعریف شده به هیچ روی قابل دفاع نخواهد بود. از این روی، صاحب این قلم بر این باور است که پوشش دینی تنها یک نشان و نماد است که از یک حقیقت مهم انسانی حکایت دارد و لذا به خودی خود موضوعیت ندارد. دقت شود که سخن از پوشش دینی است نه اصل پوشش. نوشتار پیش رو با توجه به این نکته، پوشش دینی را قابل دفاع معقول می داند.
دفاع از پوشش دینی زنان، دفاع از آن در تمام جامعه های ممکن انسانی نیست بلکه تنها اختصاص به جامعهای دارد که آگاهی لازم و کافی از اینکه چرا زنان مسلمان چنین پوششی را انتخاب نمودهاند، دارد؛ اعم از اینکه اعضای آن اعتقاد ایمانی به پوشش دینی داشته باشند یا نداشته باشند.
پوشش دینی نسبت به حقیقت غایی یاد شده چنین نیست که تنها علت لازم و کافی تحقق و عدم تحقق باشد. به تعبیر دیگر چنین نیست که اگر کسی با داشتن همه مؤلفههای اصلی ایمان و پاکدامنی، ظاهر خود را نیز با پوشش دینی، بیاراست دیگر از هر نوع گزند و خطر بیرونی در امان است؛ چرا که عوامل دیگر اجتماعی و فرهنگی و اخلاقی نیز در اجتماع بایستی به گونهای قابل قبول به هنجار عمل نماید تا زنان مؤمنه نیز با داشتن پوشش دینی از أمنیت و آرامش لازم در محیط زندگی برخوردار باشند؛ پوشش دینی در حقیقت یک پیش فرض جامعه شناختی را در درون خود دارد و آن عبارت است از جامعهای که اولاً تا حدودی به هنجارهای انسانی و اجتماعی پایبند وثانیاً قوانین حمایت کننده از حقوق انسان و بازدارنده از تعدی و تجاوز به حقوق دیگران در آن جامعه به اندازه لازم از جایگاه فعالی برخوردار باشد. در غیر این صورت، روشن است که در برابر یک مشت حیوانات انسان نما که آلوده به هوس رانی و شهوت طلبی هستند و جامعه را نیز مساعد خودنماییهای شهوترانانه خود میبینند، از دست چند متر پارچه، کاری ساخته نیست. بی جهت نیست که آیه 59 سوره احزاب از واژه «فلاتؤذین» استفاده کرده است یعنی مورد اذیت و آزار قرار نگیرید درصورتی این اثر مترتب خواهد بود که اعضای جامعه انسانی بدانند هنجارها و ناهنجارهای رفتاری کدامند و شکستن حریم احترام و پاکدامنی هزینه سنگینی دارد.
معقولیت پوشش دینی در گرو توجه به چند عنصر از عناصر مهم انسان شناختی و ایمانی و شرایط زیست انسانی است. با توجه به اینکه دامنه این نوشتار چندان فراخ نیست که به همه آنها آن هم به تفصیل پرداخته شود از این روی به ضرورت، از هر کدام چند مورد را به اشارت توضیح می دهم:
مبانی انسان شناختی پوشش دینی
یکی از عناصر بسیار مهم و سازنده انسان، وجود عشق و محبت است. آدمی با داشتن این عنصر وجودی به نحوی کاملاً طبیعی به هر چیزی که شایسته عشق ورزیدن باشد، عاشق میشود و نسبت به آن احساس محبت و علاقه پیدا میکند. بدون شک زن و مرد هر دو این عنصر وجودی را دارند و در مقطعی از حیات خود نسبت به یکدیگر از چنین احساسی برخوردار میشوند. زنان در این میان اما، به عنوان معشوق البته گوی سبقت از مردان ربودهاند. با توجه به این نکته، کافی است تا زنان زیباییهای خاص خویش را که گاهی خیره کننده و حیرت آور نیز میباشد، در هر کوی و برزنی به آفتاب اندازند روشن است که همچون کبریتی خواهد شد بر خرمن عشق مردان که آتش آن به آسانی قابل کنترل نخواهد بود.
از جمله عناصر سازنده و مهم انسان از میان غرایز تکوینی، غریزه شهوت جنسی و لذت جویی است. دراین که وجود چنین غریزهای برای کمال انسان ضرورت دارد هیچ تردیدی نیست. سخن اما، بر سر این است که این غریزه همانند غرایز دیگر انسان در زمان مناسب و با ظهور زمینههای تحریک کننده سر از خاک برآورده و عرصه درون انسان را به جولانگاه اسب تیزرو خویش میسازد. آنگاه که چنین شد، آدمی به طور طبیعی در صدد دست زدن به حرکات و رفتاری است تا از این طریق راهی پیدا کند برای ارضای غریزه شهوت جنسی و لذت جویی خود. زن و مرد هر دو در این مرحله تا حدودی مشابه هم هستند هر چند خیلی از زنان به خاطر مسایل برونی و درونی در بروز و ظهور این غریزه به گونهای پوشیده تر عمل میکنند. در چنین موقعیتی، اولین موردی که توجه مرد را به سوی خود جلب میکند زن است همانگونه که برای زن نیز مرد این گونه است. در این میان اما آن که قدرت جاذبه بیشتری دارد و بیشترین نگاهها را به سوی خود متوجه میسازد، عناصر زنانه به همراه زیباییهای ظاهری زنان است که مردان را شیفته خویش ساخته و به سوی خود فرا میخواند. با توجه به آنچه گفته شد اگر زنان داراییهای زنانه خویش را در معرض نگاههای مردان قرار دهند به ویژه اگر همراه با آرایشهای خیره کننده نیز باشد، روشن است که غریزه شهوت جنسی در آدمی فوران کرده و به آستانه انفجار خواهد رسید. و اگر حریمی بین زن و مرد در میان نباشد شعلههای آتش غریزه جنسی دامن طهارت وپاکدامنی از هر دو را به خاکستری از آلودگی و ناپاکی تبدیل خواهد ساخت.
در این قسمت به همین اندازه بسنده می کنم هرچند سخن در این زمینه بسیار است ولی برای این نوشتار بیش از این ضرورت ندارد.
تأثیرعوامل اجتماعی و شرایط هم زیستی انسانی در پوشش دینی
غرایز انسانی هر چند هرکدام به موقع و در زمان مناسب ظهور و بروز می یابند اما در بستر ارتباطات انسانی بیشترین سائقه های شعله ور شدن غرایز جنسی فراهم می آید. جلوه گری های زنانه در کوچه، بازار و محیط زندگی اجتماعی به همراه در معرض دید قرار گرفتن بخش های زیبا و تحریک کننده غریزه جنسیِ بدن زنان، ضمن اینکه به خودی خود نفس لذت جو و شهوی انسان را اعم از مؤمن و غیر مؤمن، به سوی خود می کشاند، راه را برای تجری و حریم شکنی مردان چشم چران و شهوتران هموار کرده و زنان را در معرض آسیب های بسیاری قرار می دهد. دلیل اش هم روشن است. انگاه که زیبایی های زنانه و اندام های تحریک کننده زنان در معرض دید مردان قرار می گیرد، طبیعی است که چشمان هرزه و شهوتران مردان را به سوی خود می کشانند و چون به ظاهر، هیچ مانعی در لذت جویی از این همه زیبایی زنانه درمیان نیست به خود این جرآت را می دهند که برای لذت جویی و هوسرانی به حریم آنان تعرض کرده و در صورت عدم همراهی، ایشان را درمعرض اذیت و آزار قرار دهند.
با توجه به آنچه گفته شد کاملاً معقول و منطقی است که پوشش دینیِ برآمده از اعتقاد و ایمان درونی در حفظ طهارت و پاکدامنی و ایجاد امنیت روانی و اجتماعی و دور نگه داشتن مردان هوسران از تعرض به حریم عفاف و جرأت پیدا نمودن آنان به شکستن حرمت و حریم ایمانی زنان مؤمنه، تأثیر غیر قابل انکاری داشته باشد. چرا که همانطور که پیش از این گفته شد پوشش دینی نشان و نمادی از عفاف و پاکدامنی و حریم ایمانی است، یعنی اینکه هر کسی را به این حریم راهی نیست. و همین باعث میشود مردان شهوتران و هوسران فکر نزدیک شدن به چنین زنانی را به خود راه ندهند. مفاد آیه 59 سوره احزاب که دربرگیرنده أمر الاهی به داشتن پوشش کامل برای زنان پیامبر گرامی اسلام و زنان مؤمنه است دقیقاً به آنچه گفته شد، اشاره دارد. یا أَیُّهَا النَّبِیُّ قُلْ لِأَزْواجِکَ وَ بَناتِکَ وَ نِساءِ الْمُؤْمِنینَ یُدْنینَ عَلَیْهِنَّ مِنْ جَلاَبِیبِهِنَّ ذلِکَ أَدْنى أَنْ یُعْرَفْنَ فَلا یُؤْذَیْنَ وَ کانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحیماً (59) اى پیامبر! به همسران و دخترانت و زنان مؤمنان بگو: «جلبابها [روسریهاى بلند] خود را بر خویش فروافکنند، این کار براى اینکه شناخته شوند و مورد آزار قرار نگیرند بهتر است (و اگر تا کنون خطا و کوتاهى از آنها سر زده توبه کنند) خداوند همواره آمرزنده رحیم است. هرچند مفسرین در مراد از « أن یعرفن» اختلاف دارند بسیاری از مفسرین گفتهاند که تا از کنیزان بازشناخته شوند و بدانند که آنان زنان آزاد هستند نه کنیز و همین باعث میشود مردان هوسران به خودشان جرأت ندهند به حریم زنان با شخصیت و آزاد تعرض نمایند. گروهی دیگر اما، از قبیل علامه طباطبایی(ره) و برخی مفسرین متأخر از ایشان مراد از «أن یعرفن» را به شناخته شوند به اینکه زنان با عفت و پاکدامنی هستند و چشمان هرزه را بر آنان راهی نیست، گرفتهاند. بنا به هر دو معنا این سخن که پوشش دینی نشان شخصیت و عفاف و پاکدامنی و حریم ایمانی است، سخن درستی است و از این روی است که از توان ایجاد حاشیه أمن و احترام و مصونیت از اذیت و آزار برای زنان مؤمنه برخوردار است.
مبانی ایمانی پوشش دینی
1. شواهد و دلایل متعدد قرآنی حکایت از این دارد که خداوند انسان را با طهارت باطنی و پاکدامن می خواهد. اگر نبود جز آیهای که فرمود: خداوند متعال خوبیها، زیباییها و بدیها و رشتیها را در درون انسان به استعداد نهاده است. یقیناً به سعادت و خوشبختی دست یافت آن که نفس خود را پاک و منزه ساخت و از زشتیها و آلودگیها دورش داشت. و ضرر و زیان دید آنکه نفس خویش را ناپاک ساخت و آن را به انواع آلودگیهای حیوانی و رفتارهای غیر انسانی تباه کرد (سوره شمس/ آیه 10 - 9)؛ کافی بود پذیرفته شود که خداوند انسان را در لباس زیبای طهارت و پاکیزگی میخواهد و دوست ندارد آدمی را آلوده به انواع ناپاکیها و زشتیها ببیند.
2. در نگاه دینی روابط نامشروع زن و مرد یکی از مهم ترین عوامل آلودگی و تاریکی جان الهی انسان به شمار میآید. از این روی خداوند متعال به شدت آن را مورد نهی قرار داده و عشوههای عاشقانه و نیز ارضای غریزه شهوت را در چارچوب شرعی و قانونی پذیرفته است.
نتیجهگیری
براساس بند (1) از «مبانی انسان شناختی»، اولاً، زیباییهای زنانه در بروز و ظهور روابط عاشقانه، این یکی تآثیر غیرقابل انکاری در به وجود آمدن زمینههای روابط نامشروع و تردامنی می تواند داشته باشد، نقش بی بدیلی بازی میکند.
و براساس بند(2) همان، غرایز جنسی آنگاه که شرایط مناسبی برای ظهور و بروزشان فراهم شد از پرده نشینی و مستوری در آمده و به دنبال راهی برای ارضای خود میگردد.
و بر اساس بند(1) از «تأثیر عوامل اجتماعی و شرایط هم زیستی در پوشش دینی»، اولاً بیرون شدن زنان به صورت برهنه همراه با عشوهگری و به تماشا گذاشتن بخشهای تحریک برانگیز و برجسته بدن، شعلههای آتش غرایز جنسی و شهوی را بر میافروزد. ثانیاً و از این روی زمینه را برای تعرض و حرمت شکنی از سوی مردان هوسران و شهوتران فراهم مینماید.
بر اساس بند (1و2) از «مبانی ایمانی پوشش دینی»، اولاً آئین الهی اسلام، در پی انسانِ با طهارت و پاکدامن است. و ثانیاً روابط نامشروع زن و مرد و لذتجوییهای بیرون از چارچوب شرع و قانون را در خدشه دار شدن پاک دامنی مؤثر میداند.
و بر اساس بند(2) از «تأثیرعوامل اجتماعی و شرایط هم زیستی»، پوشش دینی، بدون تردید در کنترل و سالم سازی محیط زندگی از آلوده شدن به گرد و خاک غرایز جنسی و شهوی نقش غیر قابل انکاری دارد.
مقدمات یاد شده آنگاه که در شکل اول قیاس اقترانی منطقی زیر ریخته شود، به روشنی مطلوبیت و معقولیت پوشش دینی را آشکار میسازد:
پوشش دینی، به بیانی که گذشت، در تحقق پاکدامنی زنان مؤمن و پاکی محیط زندگی مؤثر است.
هر امری که در به وجود آمدن پاکی و طهارت و پاکدامنی مؤثر است، مطلوب است و معقول.
بنابراین، پوشش دینی به حکم عقل، مطلوب است و معقول. و از این روی، قابل دفاع عقلانی است.