بررسی میراث علما و بررسی آن تنها دلیل هوشیاری و آگاهی محققان از چنین میراثی است که فواید زیادی بر دو سطح روحی و علمی دارد. در واقع میراث اهل علم و معرفت به منزله عصاره افکار و تلاش و تجاربشان است که تاثیر زیادی بر رشد و شکوفایی مردم و ترسیم حال و آینده آنها دارد.
به گزارش پایگاه اطلاعرسانی و خبری جماران به نقل از سرویس ترجمه شفقنا، بدون تردید رشد گسترده در علوم اسلامی طرفداران اهل بیت(ع) نتیجه تلاشها و تحقیقاتی است که از تجارب علمای پیشین در مباحث اسلامی استفاده کردهاند. مسئلهای که موجب غنی شدن مکتب شیعه و تفکر شیعه شده است. در این نوشتار به بررسی دیدگاه آیت الله العظمی سید محمد باقر حکیم و نتایج تفکر و تجربه علمی و عملی و فرهنگی و سیاسی ایشان درباره نقش مرجعیت و حوزه علمیه در ساخت جامعه اسلامی پرداخته شده است.
سید محمدباقر حکیم حرکتهای اسلامی را به نبوغ علمی و تجارب دشوار خود غنی ساخت تا این آمیختگی نبوغ علمی و تجارب دشوار تبدیل به مدرسه و شیوهای برای امت اسلامی شود و در جنگ تمدنی که با دشمنان داخلی و خارجی داشت از آن استفاده کند. شهید محراب، ثبات، بیداری و سازندگی را برای امت اسلامی به جا گذاشت و از تجربیات خود به عنوان یک عالم مجتهد و نیز یک رهبر سیاسی استفاده کرد. از نخستین مسایلی که شهید محراب مطرح کرد آثار ساخت اجتماع اسلامی و ارکان آن بود.
بدون شک تعالیم دینی با هدف سازماندهی حیات انسان مطرح شده و آن روابط انسان را با خداوند تنظیم میکند و آن را از طریق عبادات و اصل طاعت و تسلیم پذیری در برابر احکام خداوند و پیروی از پیامبر اکرم(ص) به ما نشان می دهد.
از سوی دیگر رابطه انسانها با یکدیگر را در مواقع اختلاف چه اهل یک دین باشند یا اهل ادیان مختلف و نیز مراتب افراد را بر اساس درجات نزدیکی آنها به خداوند، دین و انسانیت شان تنظیم می کند، اما اصولی که ایجاد یک جامعه اسلامی بر آن مبتنی است خلاصه میشود در آنچه که شهید محراب مطرح کرده است. وی این اصول را شش اصل عنوان کرده اند که به این ترتیبند:
1- عقیده صحیح و مسایل مربوط به آن.
2- اخلاق.
3- نظام گروهی عمل کردن.
4- تاریخ.
5- طبیعت حرکت گروهی و فعالیتهای آن (طرحها و مواضع).
6- روابط گروهها
شهید محراب توضیح موجزی برای این ارکان ارایه کرده است که به این شرح است:
1- عقیده صحیح و مسایل مربوط به آن: وی عقیده را با التزام قلبی و روحی به مجموعهای از حقایق هستی مرتبط دانسته که در نظریه اهل بیت(ع) بر عملکرد و رفتار انسانی در زبان، عمل، دید به آینده و اهداف منعکس میشود و وی بعد از تعریف کلمات عقیده آنچه را که انسان مسلمان باید به آن اعتقاد داشته باشد را مطرح کرده و گفت: مساله بسیار مهم در این زمینه ولایت است.
2- اخلاق: وی در توضیح این اصل بر اهمیت آن در نظریه اسلامی تاکید کرده و گفت: در نظریه اسلامی و احادیث اهل بیت(ع)، اخلاق نقش مهمی دارد و قاعده دوم از حیث اهمیت بعد از عقیده در راستای ایجاد جامعه اسلامی و حرکت اجتماعی است که خود به چهار بخش تقسیم میشود: 1- اخلاق شامل رفتار شخصی و سیرت ذاتی افراد است، 2- اخلاق اجتماعی که اخلاق ارتباط با مردم و نحوه تعامل با آنها و مدارا کردن با آنهاست، 3- اخلاق سیاسی که به عملکرد سیاسی و اجتماعی و اداره عملی تغییر و مواجهه با قدرتهای ظالم و مستکبر و فساد مرتبط است، 4- اخلاق نخبگان.
نظام اجتماعی و گروهی: وی بر حیاتی بودن این رکن تاکید کرده و گفت هر گروهی باید برای این که پیکره صحیحی داشته باشد خودش از سیستمی مشخص برخوردار باشد و موقعیت و نقشها در این اصل یا رکن مشخص شود.
عنصر اول: مرجعیت و ولایت است که وی به دو بعد مرجعیت و ولایت در این عصر اشاره میکند که یکی اعتقادی است و امتداد نبوت و امامت است و دیگری در نظام و چارچوبی نمود پیدا میکند که گروه در راستای آن حرکت میکند.
عنصر دوم نیز نخبگان هستند.
عنصر سوم: موسساتی هستند که گروه از طریق آن حرکت میکند که به موسسات اصیل تقسیم شده که اسلام آغازگر آن بوده و متصف به ثبات است. آنها موسسات مبتکری هستند که انسان آنها را ایجاد و اسلام آن را تایید میکند.
عنصر چهارم: امت اسلامی، نقش، مسوولیتها، وظایف و حقوق آن است.
تاریخ: در بیان این رکن به اهمیت تاریخ در ساخت جامعه اشاره میشود که جامعه از گذشته خود جدا نیست و همان طور که حال از آینده جدا نیست چرا که حرکت انسان حرکت تکاملی است تا به کمال مطلق برسد و عدالت و حق همه جا را پر کند. بدون تردید تاریخ از لحاظ تجربی میتواند برای نسلها حاضر مفید باشد تا از تجربیات نسلهای قبل استفاده کنند و به مسیر خود ادامه دهند و مطابق با طرح درستی رو به جلو حرکت کنند.
ماهیت حرکت اجتماعی و فعالیتهای آن:
این اصل از حیث شیوهها، برنامهها، مواضع و اقداماتی که گروههای اجتماعی انجام میدهند مهم است چراکه که آنها مسایلی هستند که به حرکت هر روزه مربوطند و با اصول و قواعدی که به سوی آینده طی میکنیم هماهنگ هستند.
روابط گروههای جامعه: در این زمینه چه روابط گروه با دیگر گروهها با روابط اعضای یک گروه با یکدیگر مطرح میشودکه باید گروه قاعده اساسی روابط با یکدیگر را بشناسد و خطوط اساسی روابطش را با دیگر گروهها تعیین کند. مسلمانان مانند یک گروه هستند که باید بدانند چگونه با مشرکان، اهل کتاب و کشورهای دیگر رابطه داشته باشند.
بعد از بررسی اصولی که شهید محراب برای ساخت جامعه اسلامی مطرح کرد، روی رکن سوم که نظام گروه است متمرکز میشویم که عناصر آن به سه بخش تقسیم شده است. همانطور که گفتیم مرجعیت اولین اصل آن بود و همینطور حوزه علمی در ضمن عنصر سوم بود که تحت عنوان سازمانها مطرح شد.
وی حوزه علمیه را در چارچوب سازمانهای ثابت و اصیل معرفی کردهاند که اسلام آن را مشروع دانسته است. در واقع از نظر وی حوزه علمیه یکی از موسسات ثابت است و قرآن به آن اشاره کرده و اهل بیت(ع) نیز به آن توجه داشتهاند و آن نقش اصلی و تاثیرگذاری در حرکت اسلامی طی قرنهای گذشته داشته است. روشن است که رکن سوم یعنی مرجعیت و حوزه علمیه نقش زیاد و اساسی در روند ساخت جامعه اسلامی دارد و در واقع مرجعیت و حوزه علمیه ارکان دیگر را تقویت میکنند و این از طریق شناخت جایگاه و نقش مسوولیتهای مرجعیت در جامعه اسلامی مشخص میشود.
جایگاه مرجعیت:
شهید محراب در توضیح جایگاه مرجعیت فرمودهاند مرجعیت از لحاظ جایگاه و اهمیت در یکی از ابعادش در رتبه دوم یعنی بعد از موسسه دولت و موجودیت اسلامی قرار میگیرد و ولایت به معنی حکومت اسلامی است، دولت اسلامی موسسه اول و مرجعیت موسسه دوم است. شهید محراب در این باره گفته است: ائمه نظام مرجعیت دینی یا ولایت فقیه را ایجاد کردند و این نظام در تعیین مجتهد از علمای مذهب اهل بیت نشات میگیرد که آگاه به شریعت است و از عدالت و ویژگیهای والایی برخوردار بوده و یک الگو است و وظایف اصلی امامت که همان اداره امور مسلمانان، صدور فتوا برای بیان مفاهیم رسالت الهی و بیان مسایل دین و قضاوت در موارد نزاع و اختلاف است، انجام میدهد.
وظایف مرجعیت:
از نظر وی جایگاه مرجعیت مسئولیت در طبیعت را نشان میدهد که همان امتداد امامت است و قرآن کریم به مسئولیت انبیا اشاره کرده است و از این رو مسئولیت مرجعیت همان مسئولیت انبیاست که در صدور فتوا، قضاوت و ولایت خلاصه میشود. فتوا از نظر وی ابلاغ شریعت اسلامی، احکام، مفاهیم و عقاید آن درباره زندگی، تاریخ، اخلاق و پیامهای الهی است. اگر به شش رکنی که ذکر کردیم باز گردیم میبینیم که همگی در لیست مسئولیت مرجعیت قرار میگیرد، همان اصولی که مرجعیت را رکن اساسی ساخت جامعه اسلامی قرار میدهد، لذا تمام این ارکان بر ستون مرجعیت تکیه دارد.
موقعیت حوزه علمیه:
اگر به تاریخ حوزه علمیه بازگردیم میبینیم که آن از زمان امام علی(ع) در زمان خلافتش در کوفه شکل گرفت و در زمان امام صادق(ع) تا به امروز توسعه یافت. حوزه علمیه علاوه بر این که مدرسهای بود که مراجع عظام در زمان غیبت از آن فارغ التحصیل میشدند تعداد زیادی علما، محقق، انقلابی، استاد، مبلغ، خطیب و نویسنده و شاعر از آن فارغ التحصیل میشدند.
بر اساس گزارش خبرگزاری براثا در ادامهی نوشتار آمده است: شهید محراب درباره اهمیت حوزه علمیه گفته است: حوزه علمیه بعد از مسئله دولت اسلامی قرار میگیرد و از اهمیت بالایی برخوردار است. وی در اهمیت حوزه علمیه و نقش آن در امت اسلامی به گسترش و تداوم قاعده طرفداران مذهب اهل بیت به رغم عدم وجود دولت ویژه آنها که ویژگیهای آنها را حفظ کند، اشاره کرد. طرفداران اهل بیت(ع) همواره در معرض سرکوب، تعقیب و محاصره بودهاند، اما حوزه علمیه توانست گروه طرفداران اهل بیت را حفظ کند.
باید بگوییم که مسئولیت حوزه علمیه و مرجعیت مسئولیت واحدی است. باید گفت که حوزه علمیه موسسهای است که مرجعیت بر آن نظارت دارد آن هم از جنبه علمی، تدریس، شیوه، مدارس و آموزش، اداره و مرجعیت به منزله رهبری شرعی مسلمانان از جمله حوزه علمیه است و حوزه علمیه موسسه اسلامی است که بسیار به مرجعیت نزدیک است. مرجعیت و حوزه علمیه بیش از 10 قرن از زمان غیبت امام زمان(عج) تا به امروز ثابت کردهاند که در سایه ظلم حاکمان ظالم توانستهاند بایستند و دستاوردهای زیادی را به دست آورند که مهمترین آن به این شرح است:
1- حفظ اسلام اصیل و پاک از نظر عقیده، دانش، مفاهیم، منابع و آن از طریق تکیه بر قرآن کریم و اهل بیت(ع).
2- توانایی مرجعیت در حل و فصل مشکلات در زندگی انسان در سایه احکام شرعی، متون قرآن و سنت نبوی،
3- توانایی مرجعیت در حفظ گروه امت اسلامی و رشد و توسعه و رساندن آن به بالاترین سطح معیشتی و بشری.
4- توانایی مرجعیت در حفظ آثار فرهنگ اسلامی نه تنها در سطح نظری، بلکه در سطح اجرایی، عملی و بقای این فرهنگ در بین امت اسلامی که به فرهنگ اهل بیت(ع) یا فرهنگ شیعه معروف است و حفظ این فرهنگ مهمترین دستاورد مرجعیت است.
5- حفظ فرهنگ اهل بیت(ع) با جزییات عقیدتی، اخلاقی، شرعی و تاریخی است.
از بین این دستاوردهای عظیم که مرجعیت و سازمانهای آن محقق کردهاند نقش آن در ساخت جامعه اسلامی به رغم تمام شرایط دشوار تاریخی است.