امام منطقى را ایجاد کرد که نسبت به گذشته تفاوت جدى دارد، یعنى آنچه که بر منطق دینشناسى گذشته حوزههاى شیعى حاکم بود، با آنچه که مثلاً بعد از این دوره اتفاق افتاد، وقتى مقایسه میکنیم به نکات برجسته و قابل توجهى میرسیم.
حجت الاسلام مهدی مهریزی سالهاست که در زمینههای مختلف علوم اسلامی فعالیتهای علمی و اجرایی فراوانی دارد و انصافا در هر جا که بوده کارنامه موفقی از خود بر جای گذاشته است؛ از مدیریت در موسسه تنظیم و نشر آثار در قم و مسئولیت در موسسه دارالحدیث. نیز در برگزاری کنگرههای علمی ید طولایی دارد.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، گفت و گویی را با وی انجام داده است که حول مسائلی درباره شناخت شخصیت اجتماعی امام خمینی، بررسی قرائت صحیح از جایگاه رای مردم در منظر امام و البته جستاری در زمینه مدخلیت زمان و مکان در اجتهاد را شامل می گردد. مشروح این گفتوگو را ذیلا میخوانید:
اگر بخواهیم در یک نگاه کلی شخصیت اجتماعی امام را واکاوی کنیم باید به چه فاکتورهایی توجه کنیم؟
در مواجهه با شخصیت امام، کارهاى امام، و آثار امام، یک دسته بندى دارم؛ وقتی یک شخصیتى را ارزیابى کنیم، تحلیل کنیم، بشناسیم، از چند زاویه میشود آن را مشاهده کرد؛ یکى در کارهاى علمى آثار مکتوبى داشته یا نداشته باشد، به طور مثال چه مقدار کتاب نوشته است؟، چه قدر شاگرد تربیت کرده است، از راه شاگردهایش او را ارزیابى میکنیم، گاهى وقتها ممکن است که یک فعل اجتماعى یا افعال اجتماعى از آن صادر شده باشد، ما بر اساس آن فعل شخصیت او را ارزیابى میکنیم.
امام راحل(س) را از هر کدام از این زاویهها که ارزیابى کنیم، باز هم به یک دستاوردها و نتایجى میرسیم. به تعبیر بنده انقلاب اسلامى، فعل امام است؛ یعنى در واقع از این منظر میشود شخصیت ایشان را تحلیل کرد. از منظر شاگردها، افراد زیادى را در فقه، در اصول، در فلسفه و عرفان تربیت کردهاند که قاعدتاً بخشى از آنها زعامت علمى حوزهها را در اختیار دارند. در بخش آثار و مکتوبات و اندیشهها، چند نکته ذکر میکنم.
به نظر بنده در بحث دینشناسى، که به بحثهاى اجتماعى هم میرسد، امام منطقى را ایجاد کرد که نسبت به گذشته تفاوت جدى دارد، یعنى آنچه که بر منطق دینشناسى گذشته حوزههاى شیعى حاکم بود، با آنچه که مثلاً بعد از این دوره اتفاق افتاد، وقتى مقایسه میکنیم به نکات برجسته و قابل توجهى میرسیم. من پنج نکته را در این قسمت که براى خودم جالب است ذکر میکنم، ممکن است کسى چیزهاى دیگرى برایش جالب باشد، آنچه که به نظر من در منطق دینشناسى جالب بوده و امام در واقع در شکلگیرى این منطق، سهمى داشته، آن پنج تا محور را ذکر میکنم.
به نظر بنده چون امام اهل فلسفه بود و فلسفه تدریس میکرد، عقل و عقلانیت را در حوزههاى دینى و دینشناسى مطرح کرد، یک نمود دیگر آن آدم در آثار فقهى یا اصولى ایشان وجود دارد که در آن قسمتها باز بحثهاى عقلى و عقلانى دیده میشود و تحت تأثیر یک سرى چیزهاى ضعیف یا خرافه و غیره قرار نمیگیرد، به طور مثال، ایشان در آن حاشیههاى کفایه که چاپ شده است، وقتى بحث حجیّت ظواهر قرآن مطرح میشود و سخن میرزا حسین نورى را ذکر میکند، میفرماید که مرحوم میرزا حسین نورى به دلیل عشق و علاقه وافرى که به حدیث داشت، هر چى میدید جمع میکرد؛ کتاب هایش مملوّ از خرافه است، و مستدرکش این طورى است، چه رسد به کتابهاى دیگر، یعنى دیگر «تعریف القرآن» و «فصل الخطاب» ایشان جاى خودش است. این نگاه، نگاه عقلى است یا عقلایى؟ یا فرض کنید به طور مثال وقتى در بحثِ «ربا» مطرح میکند که ما اگر بخواهیم با حیلههاى فقهى ربا را تجـویز کنیم، ظلم که با حیله عدل نمیشود که یعنى تابع یک روایت نمیشود یک معیارى را بالاتر به عنوان اجتهاد عقلایى در نظر میگیرد. از این نمونهها در فقه و اصول فراوان وجود دارد، فلسفه امام اصلاً خودش مبنا و پایه عقلانى است، توجه نکردن به خواب، توجه نکردن به این آدمهایى که حالا اهلِ یک نوع شیادى هستند، که این قصهها و قضایا زیاد نقل شده است خود این منطق یعنى منطق عقلى و عقلانى را در حوزههاى دینى و دینشناسى مطرح کردن با این نمونههایى که ذکر کردم، یعنى ما در دورههاى علمى شیعه داریم مثلاً در حوزه بغداد در قرن چهارم و پنجم یک حوزه عقلانى است. به طور مثال در آنجا شیخ مفید، سید مرتضى در آن جا دیده میشود. وقتى که به حدیث برخورد میکنند، نمیگویند حدیث است، دیگر تمام شد، شیخ مفید ردّى بر اعتقادات صدوق مینویسد به نام «تصحیح الاعتقاد» و خیلى از برداشتهاى شیخ صدوق را که نقل میکند، آن برداشتها مستند به حدیث است، میگوید حدیث است که حدیث است، این حدیث را ارزیابى کنیم؛ عقل را حاکم کنیم، شیخ مفید در آن کتاب میگوید: ما باید دوباره این را به قرآن عرضه بکنیم ؛ یتحاکم الى العقل، حکمیت را به عقل بدهیم ؛ اگر عقل تأیید کرد، میپذیریم اگر نه، نمیپذیریم. سید مرتضى هم همین طور. در دورههاى بعد، در حوزه حلّه، یک مرحله آن حوزه عقلانى است. حتى جبل عامل در دوره شهیدین یک نوع حوزه عقلانى است. متأسفانه از دوره صفویه و با حاکمیت تفکر اخبارى، این حوزه عقلانی کمرنگ شد؛ درست است میگویند وحید بهبهانى آمد در مقابل اخباریها ایستاد و هیمنه آنها را شکست؛ ولى خیلى از چیزهایش ماند، زمینههاى یک نوع اخبارى گرى که یکى از شاخصهاى اصلى آن دورى از عقل و عقلانیت است، باقی ماند. به گمان بنده در این دوره یکى از کارهاى جدى امام در حوزه اندیشه دینى در واقع حاکمیت عقل و عقلانیت است که برخى از این نمونهها را ذکر کردم. مطلب دوم برخورد با تحجر است؛ یعنى با تعبیر و با اصطلاح ایشان میآید مطرح میکند، نگاه متحجرانه یک اصطلاح لغزنده است، هر کس ممکن است رقیب خود را به چیزى متهم کند ، ما باید برایش ملاک و معیار و شاخص داشته باشیم؛ تحجر یعنى چه؟ تحجر یعنى از دین دست برداریم، یا به دین بچسبیم، دست برداشتن از دین که میشود لا ابالى گرى، به دین چسبیدن هم که چیز بدى نیست ؟ پس تحجر چیست؟ آنچه که در این بین غالب میشود و تحجر را درست میکند، این است که ما متون دینى را منتزع از واقعیات زندگى انسان بدانیم؛ دین براى انسان است، انسان براى دین نیست، شرع لکم من الدین؛ خدا براى شما دین را فرستاده است، دین براى انسان است؛ همان طور که میگوید: خلق لکم، جعل لکم، سخر لکم، به همان شکل میگوید شرع لکم، یعنى تکوین و تشریع براى انسان است. وقتى براى انسان است، این انسان یک واقعیتى است، این هستى یک واقعیت است، شما اگر آن دین را از این واقعیت جدا کنید و بخواهید بفهمید، این تحجر است، این خود در واقع همان روى دوم حاکمیت عقل است؛ یعنى شما انسان را نبینید، نیازهاى انسان را نبینید، خواستههاى انسان را نبینید، واقعیتهاى زندگى انسان را نبینید، واقعیتهاى پیشرفتهاى علمى بشر را نبینید، بخواهید دین را بفهمید، معنى این همان است. مثلاً مخالفتهایى که علما در دورههاى مختلف با بعضى از مسائل داشتهاند؛ با قاشق چنگال مخالفت میکردند، با کت و شلوار مخالفت میکردند، با بلندگو مخالفت میکردند و ... ، اگر این نمونهها را جمع کنید، همین اینها واقعیتهاى زندگى بشر است؛ یعنى کسى که این واقعیتها را نبیند و دین را بفهمد گرفتار همین چیزها میشود که نامش در نهایت میشود تحجر. شما روایت، یا آیه را، یک طورى مطرح کنید که در عالم انتزاع است؛ شخصى در خانه خودش نشسته است، و اطلاعات او از کوچه و خانههاى همسایه خودش فراتر نرفته است، بعد بخواهد دین را بفهمد، تفسیر کند، اجتهاد کند، پس مخالفت و مبارزه و ایستادگى در برابر تحجر؛ با این شاخص که گفتم؛ تحجر به معنى این نیست که چنگ زدن به متون دینى نادرست است؛ تحجر این است که شما به متون دینى جداى از واقعیتهاى زندگى که دین براى انسان آمده است، بخواهیم چنگ بزنیم، آن وقت این واقعیتها هم دو گونه است، یکى واقعیت عصر نزول و دیگری واقعیت عصر اجراست. هر دوى آنها براى فهم متن لازم است؛ یعنى شما اگر آن زمان را هم ندانید؛ ناقص میفهمید، این زمان را هم نفهمید متن را ناقص میفهمید؛ چون چیزی که گفته در انتزاع نگفته است، روایات ما به تعبیر امروزیها ضبط در استودیو نیست؛ به این شکل نبوده است که امام صادق(ع) براى ما یک mp3 گذاشته باشند، ضبط کرده باشند، سى دی کرده باشند و فرستاده باشند، در متن زندگى بوده؛ شخصى کاسب بوده، بقال بوده، همیشه در زندگى است، قرآن هم همین است، لذا مىگویند اسباب نزول و شأن نزول آن، براى همین است، اگر کسى جداى از اینها بخواهد بفهمد، تحجر است، آن نامههایى که بین امام و بعضى از شاگردهایشان رد و بدل شد، مصداقهایى از زندگى را مثال زدهاند، بحث سربازى، بحث محیط زیست، بحث جنگلها، که این بحث انفال یا جنگلها، نمیتوانیم با گذشته قیاس کنیم که برای افراد آن موقع مباح بود. آن موقع طرف میرفت صبح تا شب، همه اهل و عیالش را هم که میبرد و همه چیزش را میبرد، ده تا بارِ الاغ نمک میشد، اما شما وقتى امروز بگویید مباح است طرف با صد تا بیل مکانیکى و هزار تا همه را میبرد یعنى باید این را فهمید، لذا آن بحث «اجتهاد مصطلح و مطلوب» را که مطرح کردهاند که ممکن است یک کسى مجتهد به معنى رایج باشد، اما سرش کلاه برود، چون در متن زندگى نیست، در واقعیتهاى زندگى نیست، این هم نکته دومى است که به نظر بنده در عرصه فکر دینى امام مطرح کردهاند.
نکته سومى که به گمان من قابل توجه است و امام بر روى آن انگشت گذاشتهاند و تأکید کردهاند، بحث انسان است، کرامت انسان است؛ این هم باز با آن بحثهاى قبلى مرتبط است، الان دین براى انسان است، دینى که براى انسان است، نمیآید خود آن دین، انسان را تحقیر کند، شما اگر برداشتى از دین داشته باشید که به تحقیر انسان منتهى شود، یک جاى کار عیب دارد، فهمیدن کرامت انسان یک بحثهاى تخصصى و فنى دارد که این کرامت انسان، کرامت ذاتى است، کرامت اکتسابى است. من نمیخواهم وارد آنها شوم، ولى به گمان بنده، آنچه که آیات قرآن مطرح کرده، کرامت ذاتى است، چون در دو آیه که بحث کرامت مطرح شده، یک جا مىگوید: «و لقد کرمنا بنى آدم»، کرامت به انسان داده است، یک جاى دیگر میگوید: همین کرامت میشود «أکرم»؛ «إنّ اکرمکم عند اللّه اتقاکم» آن کرامت اکتسابى است؛ یک چیز همه دارند، با تلاش خودشان آن کرامت ممکن است به اکرم تبدیل شود، لذا نمیتوانیم آن اولى را بگوییم یک کرامت بالقوه است، آن کرامت بالفعل است، و کرامت ذاتى است، منتها این را در واقع فقیه و دین شناس در دینشناسى و در تعامل و رفتارش با انسانها ببیند که نمونههاى آن مختلف و فراوان است. یک زمانى، برایم خیلى سؤال بود؛ امام در خیلى از تعبیرهایشان میگفتند: انسانى ـ الهى؛ میگفتم یعنى چه؟ انسانى ـ الهى؛ الهى دیگر، بعدها که یک مقدارى بیشتر دقت کردیم، دیدیم این تأکید بر همین است؛ این انسانى ـ الهى رقیب هم نیست، هر کار بکند این انسان در طول هم است، ولى این دیدن باعث مىشود که شخص در استنباط خود یا در فهم آن توجه کند و این را ببیند، دین براى انسان است، هر چه هم شما انسان را بزرگ جلوه دهید، دکان و دستگاه خدا بسته نشده، چون در نهایت مخلوق خداست؛ گاهى وقتها این ذهن عوامى و بچگى را که مثال میزنند در کتابهاى منطق و فلسفه که میشود آیا یک جزئى را بزرگتر از کل، تصور کرد؟ مىگفتند، یک آفتابهاى که مثلاً لوله آن بزرگتر از خودش باشد! میگفتند بابا آن لوله هر چقدر هم بزرگ باشد باز لوله آفتابه است! شما براى این انسان هر چقدر هم عقل و توان قائل بشوید، باز این انسان، مخلوق خدا است، یعنى آن خدا این توانایى را به او داده است، یک آدم دیندار وقتى که انسان را مطرح میکند، انسانِ مخلوق خداست، هر مقدار هم بر عقلش توانایى در نظر بگیرید، بستن دکان خدا نیست؛ چون انسان مخلوق خدا، انسانى که خدا آفریده این عقل را به او داده، این توانایى را به او داده است. به گمان من این هم یکى از نکات مهم است، آن وقت در چیزهاى عملى هم میشود پیدا کرد. وقتى که در ملاقاتها، فردى آسیب میدید، کل ملاقاتها تعطیل میشد. این براى همین است که انسان ارزش دارد، جان انسان ارزش دارد؛ قرآن میگوید: «من قتل نفساً فکانما قتل الناس جمیعا»، اگر انسان را بکشند یعنى همه را کشتهانددر صورت ازدحام ملاقاتها تعطیل میشود، چون انسان برایش مهم است. در تنفیذ ریاست جمهورى دوره دوم آیتالله خامنهاى، امام یک تعبیرى دارد که براى من جالب است. اینجا میفرماید: «اینک به پیروى از آراء محترم ملت عظیم الشأن ایران و آشنایى به مقام تعبد و خدمتگزارى، آراء ملت را تنفیذ...»، تعبیر به پیروى از آراء ملت، معنى داراست یعنى برای رأى مردم و رأى انسانها جایگاهى قائل است که تعبیر به پیروى از او را به کار میبرد، که بیانگر همان نگاه امام به انسان و کرامت انسان است و از چیزهاى دیگر که در همین زمینه، مطرح شده است، نامهاى است که در سال 61 به عنوان پیام هشت مادهاى امام مطرح شد، که من چند سال بعدش یک مقاله تحت عنوان «دولت دینى و حریم خصوصى» نوشتم، که چقدر دولت دینى مجاز است در حریم خصوصى انسانها دخالت کند، و آن تعبیرها که امام دارد؛ شما حق ندارید در خانه کسى وارد شوید؛ اگر براى یک کارى وارد شدید، چیز دیگرى دیدید، ولو جرم است، حق ندارید آن را گزارش کنید، بازگو کنید، اینها براى همین است که انسان محترم است. شخصیتاو محترم است و نباید آن شخصیت شکسته شود؛ حتى در بعضى از بحثها آمده است که بعضى از فقها همان زمانها گفته بودند که ولى فقیه میتواند زنِ طرف را طلاق بدهد، میتواند راجع به شغل او اظهار نظر و مداخله کند. امام در «کتاب البیع» دارد که اگر ما بگوییم چنین اختیارى براى معصوم است قطعاً به فقیه منتقل نشده، ولى معصوم را هم با تردید میگوید؛ «لو قلنا بان له هذا» اگر بگوییم این گونه مسائل خصوصى، با دیندارى جور در نمیآید؛ دیگر بگوییم پس آدمها میشوند هیچ، عقلشان میشود هیچ، اختیارشان میشود هیچ، تدبیرشان میشود هیچ، تعهدشان، قراردادشان میشود هیچ، اینها نمونههایى از همان کرامت است.
از چیزهاى دیگری که به نظرم در حوزه اندیشه دینى مهم بود و امام مطرح کرد، بحث زن و جایگاه زن است. یکى از چیزهایى که امام در عمل و در رفتار و تا حد زیادى در فکر و اندیشه به آن پرداخت، مسئله حضور زنها، شخصیت زنها و جایگاهى که زنها در نظام دینى، در دولت اسلامى دارند و در عمل هم در بستگانشان خانوادهشان، پیدا بوده است. خانواده تحصیل کرده، زنهاى دانشگاهى، زنهاى تحصیل کرده، زنهاى اهل فعالیت اجتماعى، ارتباطِ با همان حدود شرعى اما در حوزه زندگى اجتماعى، اینها هم به نظر بنده خیلى مهم است و بابى را باز کرد تا در فقه شیعه مسئله زن مطرح شود، در اندیشه دینى در حوزه مکتب اهل بیت(ع)، جایگاه زنها مطرح شود، خیلى کارها صورت گرفت، منشأ آنها نیز همان نگاه امام بود. صحبتهاى امام از دوره پاریس به بعد یک تفاوت داشته که محل بحث هم بوده، درباره آن حرفهاى قبل و حرفهاى بعد، مقالات و تحلیلهایى نوشته شده، اما از آن زمان به بعد کاملاً این نگاه و رویکرد، مثبت است، تعبیرهایى که براى زنها و جایگاه آنان داشتهاند، حضور زن، رهبرى زن، معراج بودن دامن زن براى انسان، این تعبیرها که شنیدهایم و من نمخواهم آنها را تکرار کنم، یکى دیگر از چیزهایى که نکته آخر صحبت من است، این است که به گمان بنده یک اتفاقى که در این دوره افتاد این بود که فقه امامیه از آن انزواى نگاه فردى بیرون بیاید و به زندگى اجتماعى انسان نگاه کند که به توضیح آن میپردازم. ما وقتى در فقه نگاه میکنیم مثلاً مباحث قبلى فقه فقهاى ما عمدتاً نگاهشان این بود که فقه میخواهد مشکلات مکلفین را حل کند؛ لذا یادمان هست که وقتى بحث «لا ضرر» میرسد، یکى از شبهات لا ضرر این است که جهاد ضررى است، زکات ضررى است؛ علت اینکه زکات و جهاد به عنوان سؤال مطرح شود بعد با کلى تکلف و توجیه حل کنند، این است که این قانون زکات، و قانونِ، یعنى قوانین دینى، یک قوانین فردى است. اینجا با این منافع فرد در تضاد است، مىشود ضررى؛ لذا باید برایش راه حل مناسبى پیدا کنند، خاستگاه این شبهه این است که فقه میخواهد مشکلات فرد را حل کند، لذا یک مقالهاى مرحوم صدر دارد که در یک مجموعهاى چاپ شده بود که درباره یکى از آسیبهاى فقه امامیه میگوید: این نگاه فردى فقه به زندگى است.
امام این را در عمل پاسخ دادند که، نگاه فقه به انسان به عنوان فرد تنها نیست، فرد فردیتش مطرح است، اما این فرد وقتى در جمع قرار میگیرد این جمع هویت پیدا میکند، فقه به هر دو مورد توجه دارد، یعنى مشکل این نیست، همان مثال ربا را که ذکر کردم به همین خاستگاه برمیگردد؛ شما وقتى که ربا را با حیله تجویز میکنید یعنى مشکل این فرد را دارید حل میکنید؛ یک فردى مىخواهد به کسى پول بدهد و یک چیزى بگیرد، شما راه حلى برایش درست میکنید، اما این نظام عمومى جامعه را که به هم مىخورد، همیشه فقرا فقیرتر و فقیرتر میشوند ندیدهاید، اینها همه مصداقهاى این است که فقیه و فقه نگاهش به مکلفین فردى و اشخاص نباشد؛ هر چند اشخاص تکالیفى دارند؛ به عنوان اشخاص اما همین اشخاص به عنوان اجتماع هم با هویت جمعى یک تکلیف پیدا میکنند، آن وقت بخشى از فقه ناظر به افراد است، یک بخشى از آن ناظر به افراد با حیثیت اجتماعی آنها است، اگر شما از اول خاستگاه فقه را این گونه ببینید، اصلاً یک سرى مسائل منتفى میشود، در واقع سؤال درست نیست تا بخواهید آن را حل کنید، شبههاى نیست تا بخواهید حل کنید. زکات براى این است که در این جامعه، افرادى که داراى زندگى جمعیاند، آنان که توان کار ندارند، آنان که استعداد ندارند، مسلماً یک عدهاى فقیر میشوند، این فقرا چه کار باید بکنند؟ آن کس که میتواند باید به فقیر کمک کند پس این یک خاستگاه طبیعى پیدا میکند، این هویت جمعى مورد معارضه قرار میگیرد، به آن حمله میشود، باید بروند از آن دفاع کنند؛ این جهاد است؛ ممکن است به این فرد هیچ چیزى نرسیده باشد، در شرق یا در غرب کشور است مثلاً تعرضى صورت گرفته، اما آن غرب و شرق یک هویت دارند، این هویت مورد آسیب قرار گرفته است؛ فقه را از نگاه فردى بیرون راندن، چیزهایى که امام به خصوص در دوره رهبرىشان و البته قبل از آن هم داشتند، همان سال 48 که بحث ولایت فقیه را مطرح کردند، آنجا در واقع راهى که امام طى کردند و حکومت را جزء دین معرفی کردند و معتقد بودند، این است که ماهیت قوانین دینى ماهیت اجتماعى است. پس به این نتیجه می رسیم که باید حکومتى وجود داشته باشد، حالا شرایطش، فردش، آنها بحثهاى بعدى است، ولى اصل اینکه دین این مجموعه مقررات اجتماعى را دارد، نمیتواند نسبت به شکل اجرای آن ساکت باشد؛ لذا مهمترین دلیل ایشان براى ضرورت حکومت در عصر غیبت ماهیت اجتماعى قوانین دینى است، به گمان من این پنج تا مشخصه که ذکر کردم، نکات مهمى است که یک تحولى را در نوع دینشناسى و دیندارى ایجاد کرده است، البته بستر آن در عرصههایى بوده، و پیشرفت کرده است، در عرصههایى نیز به آن جایگاه خود نرسیده است، ولى خوب طرح شده است و تا جایى هم پیش رفته است. ان شاء اللّه که به آن مراحل مطلوب برسد، اینها صحبتهایى بود که من آماده کرده بودم، حالا دوستان در خدمتتان هستیم اگر مطالبى هست در این زمینه یا چیز دیگر، بفرمایید.
یک نکته اى که به نظر میآید خیلى مهم باشد، این است که به تعبیر شما با فعل امام یک حرکتى در حوزه اتفاق افتاد و حوزه از یک حالت خمودگى که تا یک مقطع زمانى خاص داشت با این حرکت امام گام خیلى بزرگ و رو به جلو برداشت، منتها به نظر میرسد که بعد از حضرت امام آن بیمارى دوباره به سراغ حوره آمده است، به نظر شما علت این چیست؟ آیا در حوزه این فکر کاملاً از بین رفته است؟ اگر بگوییم این فکر کاملاً از بین رفته است، میبینیم شاگردان ایشان هستند و کرسى درس دارند، بعد از آنها شاگردان شاگردان ایشان هستند که الان بیشترین مباحث درسى را آنهایى که در مکتب ایشان درس خواندهاند در اختیار دارند، ولى الان به تعبیر بعضیها مکتب نجف دارد در قم حاکم میشود، به نظر شما این اتفاق افتاده است یا اینکه فکر غلطى است که چنین چیزى هست یا نه؟ واقعاً دارد چنین مشکلى پیش مىآید و علت آن چیست؟
من هم آن نگرانى را دارم، یعنى من هم جزو آن دسته نیستم که بگویم نه، این یک توهم و یک تخیل است، من این نگرانى را حس میکنم که آن فضاى فکرى که ایجاد شد و آن تحرک فکرى، امروز تحرک عملى جاى خود دارد، آن تحرک فکرى که ایجاد شد و آن گستردگى، وسعت فکر، وسعت دید، وسعت نگاه کم رنگ شده است، حالا علل و عوامل آن قابل بحث و گفتگو است ولى اصل این را من هم قبول دارم؛ شرایط کلى این گونه شده است که حالا فرض کنید شاگردان امام بروند به سمت همان بحثهاى خاص ینتى؛ یعنى شاگرد امام است، ولى میرود همان بحثهاى سنتى را مطرح میکند، به جاى اینکه بیاید بحثهاى فکرى را که در دوره جهان معاصر، دنیاى معاصر، در این بیست و چند سال بعد از ارتحال امام یا، خیلى شرایط جهانى و اجتماعى عوض شده است، یک مقدارى جاى این نگرانى است، قسمتهایى از آن، پیش رفته است؛ تولیداتى که در بحثهاى جدید فقهى یا بعضى از بحثهاى جدید کلامى دیده میشود قابل توجه است، قابل انکار نیست، در حوزه کارهاى مطبوعاتى، نرمافزارى، مراکز پژوهشى و آموزشى که صورت گرفته حداقل به صورت کمّى، یک روند رو به جلو محسوس است، به طور مثال در دانشگاهها، مراکز آموزشى، فعالیتهاى کمّى که دیده میشود آن نگرانى را من هم حس میکنم، حالا من نمیگویم مکتب نجف بخواهد بیاید، چون نجف هم در یک دورهاى مظهر روشنفکرى بوده است؛ شما در نجف مرحوم مظفر را میبینید که دانشکده دینى تأسیس میکند. مرحوم شهید صدر را میبینید که به مقابله با مارکسیست برمیخیزد و آن طرح اقتصاد اسلامى را مطرح میکند، آخوند خراسانى را میبینید که شاگردانش اینطورى هستند، کاشف الغطا، بلاغى، نمیتوانید حوزه نجف را هم یک نوع نگاه خاصى بدانید حالا در حوزه نجف شاید در یک برهههایى صورت گرفته است، حساسیت نجف نسبت به سیاست مقدارى در برخی از موضوعات کمتر از دوره امام در ایران بوده باشد، ولى در مجموع حوزه نجف هم یک حوزه بسته حوزهاى که در آن روشنفکرى و نو اندیشى دینى نباشد، چنین چیزى را آدم احساس نمىکند، اما بعد از امام این نگرانى احساس می شود، منتها علل و عوامل آن را باید کارشناسها فکر کنند و پیدا کنند و حرف بزنند، من هم اصلش را میفهمم.
حضرت تعالى نکتهاى را با جهت دهى آن به سمت کرامت فرمودید ، میخواهم آن را از یک منظر دیگر مطرح کنم؛ بحث توجه امام به آراء مردم است.، امروز در فضاى جامعه ما قرائتهاى مختلفى از اندیشه امام ارائه میشود که یکى از این قرائتها حتى به اینجا میرسد که امام از اصل هیچ باورى نسبت به رأى مردم نداشته و صرفاً براى اینکه محافل عمومى و خصوصاً خارجیها را ساکت کند، درباره انقلاب اسلامى، به آراء مردم تن میدهد ولى واقعیت این است که در فکر امام چنین چیزى وجود نداشته است؛ این قرائت را هم ما در سطح جامعه از امام داریم از زبان یک عدهاى میشنویم. سخن اینجاست که آراء مردم چگونه در اندیشه امام و کنار مسئلهاى در همه موارد به نام ولایت فقیه نشسته و با توجه به مسألهاى که براى انسان و کرامت انسان براى فرمایشات امام و اندیشه امام موج میزند، این جایگاه از نگاه امام بر اساس مطالعاتى که حضرت عالى داشتید، چه قدر پررنگتر است؟
به نظر بنده این نکته در اندیشه امام بارز بوده و امام اهل مجامله نبود، یعنى حرف خود را آن طورى که باور داشته، صریح میزده است و اگر نه سکوت میکرده. اینکه بگوییم مثلاً یک مطلبى را براى خوشایند این و آن بگوید با طبع و منش امام سازگار نیست ، من که خیلى سن و سال ندارم ولى همین نوشتهها و در همین ده سال جمهورى اسلامى و رهبرى ایشان میبینیم که امام اهل مجامله نبوده و آن مقدارى که میفهمیده و درک داشته به آن میرسیده و آن را میگفته و باز میکرده است. این طور نبوده که براى خوشایند این و بد آمد آن مجامله کند.
این نکته را هم که من ذکر کردم مربوط به اوائل نیست، بلکه براى دورهاى است که پنج یا شش سال از استقرار نظام جمهورى اسلامى گذشته ، آن هم در یک سخنرانى عمومى نیست که کسى احساساتى بشود بیاید بگوید. بلکه یک سند رسمى جمهورى اسلامى است، لذا اینها تفسیرهاى «بما لا یرضى صاحبه» است، کسی که بیاید به این شکل ذکر بکند، در یک سند رسمى دوره اول نگفته، اگر میخواست مجامله کند، اول میگفت که آن موقع فضاى بیرون این بود که ببیند اینها از خود چه چیزى را ارائه میدهند. اما امام حرف خود این را بعد میگوید، و در یک سند میگوید، به عنوان یک شخصیت رسمى به عنوان عالیترین اسناد، مطرح میکند، یا ببیند حالا غیر از امام، در خود قانون اساسى هم اصل اول مطرح میشود که جمهورى اسلامى نظامى است که اعتقاد به توحید، عدل، معاد و کرامت انسان، که در قانون اساسى در کنار اصول پنج گانه قرار میگیرد، این مجامله نیست، بلکه اسناد بالادستى کشور است، یک مطلبى است که امام آن را قبول داشته و مردم هم به آن رأى دادند، لذا نمیشود گفت که اینها، صورى و ظاهرى بوده است، باید بیاییم آن را با آن بحث حل کنیم، پس این را نمیشود بگوییم صورى است و این ظاهرى است و این مجامله است. خواست دیگران را در نظر گرفته، فضاى بیرونى و اجتماعى را در نظر گرفته، خواسته دانشگاهیها و کشورهاى غربى راضى بشوند، این نیست. این یک واقعیت است که ولایت فقیه در اندیشه امام هم یک واقعیت است. کما اینکه اگر کسى بیاید آن را همین طورى تفسیر کند میشود تفسیر «بما لا یرضى صاحبه». بنابراین هر دو مورد واقعیت است، پس باید ببینیم اینها نسبتشان با یکدیگر چیست؟ مشکل را حل کنیم؛ والا اگر کسى بیاید آراء مردم را به عنوان یک واقعیت در اندیشه امام حذف کند، به همان اندازه است که کسى بیاید ولایت فقیه را براى بحث این تعارض، حل کند. نه آن قابل رفع شدن است نه این قابل رفع شدن، پس باید دید که در اندیشه امام نسبت آنها با یکدیگر چیست؟ جایگاه هر کدام چیست؟ این چه قدر جایگاه دارد، آن یکى چه قدر جایگاه دارد، خود قانون اساسى هم به گونهاى طراحى شده که در واقع این را نشان مىدهد، قانون اساسى آراء مردم از عوامل مشروعیت دهى به حکومت و حاکمیت فقیه است، و من این طورى متوجه میشوم. یعنى تفسیرى که ارائه میدهم این است که در بحث ولایت فقیه، از مجموع حرفهاى امام چنین برمى آید که مشروعیت به دو عامل بستگى دارد؛ یک جنبهاى است که از طرف خداوند است، و جنبه دوم آن مردم هستند، مردم تنها فقط یک مسئله ظاهرى که بیایند بیعت کنند قبول کردیم نیست یعنى اگر کسى هست ما بیاییم قبول کنیم این گونه نیست، نه قانون اساسى این طور است و نه جمع بین این حرف و صحبتهاى امام به این صورت است. دو عامل در مشروعیت دخیل است، سهم هر کدام چه قدر است، نمیتوانیم تعیین کنیم، ولى از مجموع این حرفها برمیآید که هر دو عامل در مشروعیت نقش دارد؛ یعنى هم آن جبنههاى الهى که فقیه منصوب از طرف دین است و پیشوایان دینى او را منصوب کردهاند که آن روایات ناظر به آن است و هم مردم است. ضمن اینکه اگر کسى در خود آن روایات دقت کند، مىبیند امام صادق علیهالسلام میفرماید: «فانظروا الى رجل»، شما بروید پیدا کنید، آن کسى را که شما قبول کردید من به آن حاکمیت را میدهم، یعنى مانند این تعبیر امام است که من به پیروى از آراء ملت شما را تنفیذ میکنم. اگر بخواهیم خود به آن روایت به صورت لفظى نگاه کنیم مفهوم آن این است که شما بروید بگردید کسى را که یافتید و این چنین بود به آن کسى که شما پسندیدید و یافتید و تأیید کردید من هم آن حقى که از طرف خدا به من داده شده در اختیارتان می گذارم؛ یعنى از روایات هم میشود این دو رکن را در مشروعیت استفاده کرد، جمع بین این حرفها را من به این صورت می فهمم.
در تحولاتى که در دین، حوزه و فقه اتفاق افتاده است در صد سال اخیر به خصوص بعد از مشروطه به این طرف که ما میآییم، دین و فقه على الخصوص خیلى تحولات شگرف و عظیمى در خودش دیده است، در اینکه این تحولات بیرونى یا درونى یعنى انفعالى بوده یا فقه فعال خود شرایط را درک کرده و تحول اتفاق افتاده مخصوصاً در فقه سیاسى که ما نگاه مىکنیم یا بعضى از احکام اجتماعى دین را که نگاه میکنیم بعد از مشروطه چنین اتفاقاتى افتاده است بعضیها دلایل این اتفاقات و تحولات را عوامل بیرونى میدانند؛ یعنى اندیشههاى رقیبى که آمدند در ایران و باعث ترویج اندیشه مارکسیستى شدند تا اسلام مجبور باشد نسبت به بعضى از قضایا حرف بزند، صحبت کند، بعضى از فضاهاى نا اندیشیده به اندیشه دربیایند، یا اندیشههاى لیبرالى که وارد شد، بعضى از فضاهاى دیگر اسلام را مجبور کرد تا راجع به اینها حرف بزند، و خیلى وقتها کسانى که از بیرون و انفعالى این تحولات را میبینند میگویند این اسلام، این حکمها حکم اصلى اسلام نیست، بلکه واکنشى به اندیشههاى بیرونى است ، ولى نگاه دومى که ما میکنیم، تحولى است که اتفاق افتاده و اگر به این صورت نگاه کنیم و بگوییم انفعالى نیست ولى یک تحول فعال است و خود دین، ذات دین قابلیت این تحول را دارد که بیشتر در اندیشه حضرت امام میبینیم، این است که آیا این دین میتوانست این تحولات را انجام بدهد؟ حضرت امام میگوید: احکام دین اجتماعى است و اگر ما بخواهیم این احکام اجتماعى را پیاده کنیم، لازمهاش تشکیل حکومت است، یعنى اصلاً این طورى نیست که واکنشى به اندیشه بیرونى و یک انفعال باشد. این که در 14 قرن به این احکام توجه نشده است و بعد در زمان خاصى به آن توجه میشود بیشتر حضرت امام و شهید صدر و بقیه آقایان که در یک مدت زمان خاصى به آن توجه ویژه مىکنند، اما باز هم این توجه افول پیدا مىکند، یعنى اجتماعى دیدن دین و فقه دوباره افول میکند، دلیل اینکه این اتفاق میافتد و تحول اتفاق افتاده و دلیل اینکه باز این تحول کمرنگ میشود، یعنى اثرگذارى زیاد تشکیل حکومت بوده ولى دوباره کمرنگ میشود و این اتفاق ادامه پیدا نمیکند، به نظر شما چیست؟
بنده آن قسمت اول را بگویم، شاید قسمت دوم حل بشود، اصلاً تعبیر انفعال و فعال در این قسمت شاید تعبیر دقیقى نباشد؛ پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم فرمودند: «ربّ حامل فقه الى من هو أفقه منه»، کسى مطلبى را میگوید، نفر دوم بهتر میفهمد، نفر دوم هم در انتزاع بهتر میفهمد، این را برگردانیم به همان حرف اول، این در متن زندگى است؛ چه کسى گفته است اگر که یک بحثى به نام مارکسیست پیدا شد و این باعث شد که وقتى رفتیم منابع دینى خود را با قواعد خودش فهمیدیم، تازه فهمیدیم این انفعالى است؛ مگر آدمها فهم هایشان در انتزاع صورت مىگیرد؟ مگر دنیا نمىگوید ترقى بشر در جنگ هاست، وقتى انسان با مسأله ای مواجه میشود، دنبال راه حل میرود، اصلاً بنده این تقسیم بندى را تقسیم بندى درستى نمىدانم تا بعد گرفتار جواب دادن آن بشوم؛ چه کسى گفته است که این انفعال به معنى مذموم آن است؟ کجا مسألهها، نوآوریها در خلأ صورت میگیرد؟ شما ببینید یک فقیهى از دنیا میرود، بحث اعلمیت را مطرح میکنند، حالا چون فقیه فوت کرده راجع به اعلمیت صحبت مىکنند، این بد است؟ شما ببینید تابستانى مىشود دخترهاى نه ساله مىخواهند روزه بگیرند مىبینند سخت است، بحث سن بلوغ مورد بحث قرار مىگیرد و مىگویند نه سال دلیل نداریم، این انفعال از چیست؟ انفعال از واقعیت است، مگر کجا غیر از این است؟ شما باید نشان بدهید کجا غیر از این است تا بعد بگوییم این انفعال و آن فعال است. مگر رشد علم و دانش و اندیشه بشرى در خلأ است؟ دین منفعل نیست، اما فهم ما با عالم واقع رابطه متقابل دارد؛ ما در خلأ نمىتوانیم بفهمیم؛ شما ببینید علامه حلى، محقق حلى مىگویند: که آب چاه کُر است، این روایت را شیخ طوسى هم نقل کرده بود که «ماء البئر واصل، لا یفسده شى»، که آنها هم نقل کردهاند، آنها نفهمیدهاند، من خیلى دوست داشتم یک بار کسى بیاید یک فکرى بکند که این چه اتفاقاتى بوده است، چیز بدى نیست که به طور مثال فقها در دوره صفویه بحث «جزیه» را مطرح کردند، بحث امر به معروف و نهى از منکر، درباره امر به معروف چقدر رساله نوشته شد ، چقدر رساله راجع به نماز جمعه نوشته شده است؛ زیرا پیش از آن نبوده است، این انفعال از چیست؟ بگوییم از سیستم پادشاهى بوده، همه تحولات و کارهاىِ فقهى آن زمان مذموم است؟ نه چون مسأله نیست، بر عکس اگر بخواهید فقه زنده باشد، باید با مسألهها نزدیک شود، هر چه فاصله بگیرد آن فقه، به مرگ نزدیک تر مىشود. مسائلی را بیان کنید که مورد نیاز مردم نباشد. یکی از اساتید ما رحمهالله میگفت: در «عروه» راجع به «مستبصر لحیه» آمده است؛ کسى که ریش طولانى دارد و از حد متعارف بیشتر است، تابستان هوا گرم است، آب دست هایش خشک شده، میخواهد مسح کند، آیا از آن مقدار زائد ریش خود میتواند آب بگیرد؟ حالا اگر به این صورت باشد، بحث ما فعال است؟ اگر این طور بحث کنیم، یعنى چه؟، چون ما هفتصد نفر طلبه درس خارج خوان یک روز بحث کردیم، این مثلاً میشود فقه فعال؟ بعد آن سویش میشود منفعل؟ این چه حرفى است، با مسئله و با واقعیت درگیر شدن و ایده را گرفتن، منتها ما در مقام فهمیدن از آن چارچوبها خارج نشویم، این مهم است، یعنى در واقع، واقعیت نباید خود را بر ما تحمیل کند، اما باید واقعیت را دید و با دیدن واقعیت سراغ فهم دین رفت. امام على علیهالسلام میفرماید: قرآن ساکت است؛ فاستنطقوه؛ با او مصاحبه کنید. مصاحبه یعنى چه؟ یعنى مسئله به آن بدهید جواب بگیرید ؛ شما اگر به قرآن مسئله ندهید فقط دارید آن را تلاوت میکنید ثواب دارد، آدم گاهى وقتها سرش هم درد مىگیرد، ولى وقتى میخواهیم به قرآن مسئله بدهیم، شما راجع به آزادى چه مىگویى، آن وقت آیات را مىآورند یکى یکى، شما راجع به زن چه مىگویى، این مىشود مسأله، این مسأله را ما از کجا میگیریم؟ از زندگى اجتماعى خود، لذا این تقسیم بندى را که ما بگوییم در این قضایا منفعلانه رفتار کردیم، نه این طور نیست، اولاً مارکسیست یک واقعیت بوده است و تا هفتاد سال بخش وسیعى از جهان را تحت سیطره خود درآورده است. یک عالم دین که این را نشناسد و با آن مقابله فکرى نکند، عالم حاضر در زمان نیست، على اى حال واقعیت غرب یک واقعیت است. ترقى غرب یک واقعیت است. دانش غرب یک واقعیت است، سیستمهاى حکومتى غرب یک واقعیت است، ما که در خلأ نیستیم؛ مگر همینهایى که ما داریم از آنها نیست؟ از سادهترین چیزها؛ قوانین راهنمایى و رانندگى، نظام آموزشى، ابتدایى و متوسطه و ...، نظام دانشگاهى، بیایید جلو، نوع قوانین و مقررات، چیست؟ آدمها که نمیخواهند بروند در جنگل و در را روى خودشان ببندند. دین که نمیآید طرفدارهاى خودش را به جنگل بفرستد، ما همه با هم مرتبط هستیم، یک عالم دینى هم باید اینها را ببیند، بشناسد، نظر دین را هم در این زمینهها بیاید ابراز کند، یک تعبیرى مرحوم صدر دارد، خیلى زیبا و دلنشین است، در آن کتاب «المدرسة القرآنیة» میگوید که ما امروزه باید نظامهاى دینى را استخراج کنیم، نظام اقتصادى، نظام تربیتى، و خیلى نظامهاى دیگر را و بعد خودش سؤال مطرح میکند و میگوید: این چه کارى است؟ چرا خود پیامبر نکرد، اگر پیامبر انجام میداد، خیلى زیباتر بود، میفرماید: آن زمان مبتلا به نبود، آن زمان نظام اقتصادى کفر مشخص نبود، ولى الان کفر نظام اقتصادى مشخص است، نظام تربیتیاش مشخص است، وقتى نظام تربیتیاش مشخص است، ما باید از منابع دینى لازم نظام اقتصادى خود را عرضه کنیم، نظام تربیتى خود را عرضه کنیم، لذا من این تقسیم را نمیدانم و نمیپذیرم. منتها به سؤال قبلى ایشان برمیگردد، که مثلاً ممکن است امام تا یک جا بردند، چرا یک نوع رجعت است، جاى بحث دارد، علل و عوالم آن که گفتم، حالا باید بحث شود.
بنده تکمیل کنم، آخر اتفاقى که میافتد، مخصوصاً انقلاب که اتفاق میافتد بعضى از فقیهان بزرگ دین، عالمان دین و بعضى از صاحب نظران حوزه دین میآیند قائل به این میشوند که اصلاً مالکیت خصوصى وجود ندارد و انفعالهایى آدم میبیند، اگر ما سیستمى نگاه کنیم که ورودى چیست و سیستم خروجى چه میدهد، یعنى سؤال مکلفان میآید در بخش فقه و بخش دین و خروجى اش از بخش فقه مىآید، این قبول است، من مىگویم که حضرت امام بابت این نظرى که احکام اسلام را احکام اجتماعى میداند اگر هم این اندیشهها نمیآمد طبق دیدگاه امام و طبق سیستمى که امام دارد، ورودى که میآید این احکام که میآید، خروجى اش تکلیف آن روشن است، من میگویم این انفعالى که اتفاق میافتد، بعضیها قائل به مالکیت خصوصى نیستند، بعضیها نسبت به بعضى مسائل اجتماعى که از آن بیرون میآید واقعاً انفعالى برخورد میکنند، من میگویم که تحولها اگر انفعالى نباشد، خوب است، و فعال باشد، و اتفاق هم افتاده است که بعضى از آقایان بعضى از صاحب نظران دینى اگر نگوییم فقیهان دینى نسبت به بعضى قضایاواقعاً انفعالى برخورد کردهاند. اینکه انفعالى نباشد و اگر انفعالى بود دینى نیست قبول است، ولى اینکه بعضى از دوستان و بعضى از علما، بعضى از آقایان، این را پذیرفتهاند و انفعالى برخورد کردهاند، قابل چشم پوشى نیست.
ببینید این انفعال مثل همان اعتدال است، از آن واژههاى لغزنده است، هر کسى خودش را مظهر اعتدال میداند. شما مثلاً میگویید آقا اینها معتدل نیستند، چه معیاری داریم، آن خطکشتان چیست، آن مرجع تشخیص دهنده تان چیست؟ این هم از همان است، مرجع این انفعال و غیر انفعال چیست؟ یک شخص نیست که ما یک امیرالمؤمنین داشتیم که آن «على مع الحق والحق مع على» بقیه همه غیر معصوم اند، چون در واقع، تراز معصوم است که هر طرف برود حق آنجاست، غیر معصوم تراز نیست، غیر معصوم باید در چارچوب قرار بگیرد، لذا من گفتم فقیه باید واقعیتها را ببیند، اگر نبیند فهمش ناقص است، ما چارچوبهاى مسلّّمى داریم؛ کتاب، سنت، رجال، اصول، نحوه تفسیر متن، نحوه ارزیابى سند، صدور سند، اینها در این چهار چوب اگر قرار بگیرد با آن واقعیت این در چارچوب است، درستى یا نادرستى اش را من نمیگویم، چون در همینها میبینى اشتباه است، اگر بنا بود همه اینها درست باشد که این همه تعدد مراجع نداشتیم، کثرت فتاوى نداشتیم، میتوانیم بگوییم اینها منفعل است؟ از چه چیزى منفعل است؟ تنها شما مواردى را میتوانید بگویید که با این تفکر جمعى نشان داده شود که آن میزانهاى رسمى رعایت نشده است، هر جا میزانهاى رسمى اجتهاد در دین و فهم دین رعایت نشد، آنجا میگوییم تحت تأثیر است، یعنى در واقع آن واقعیت خودش را تحمیل کرده، چون واقعیت لازم نیست مالِ غرب باشد، ممکن است مالِ همینجا باشد، این تحمیل واقعیت بر دین بد است، چه از درون جامعه دینى و چه از بیرون آن باشد، این میشود انفعال، اما اگر نه در واقع طرف آمده تلاش خودش را کرده است موازین را در نظر گرفته است واقعیتها را دیده است حالا یک جا ممکن است اشتباه کرده باشد این را ما منفعل به معنى مذموم آن در نظر نمیگیریم؛ بله در ارزیابى اگر ما نگاه درجه دوم داشته باشیم، همه اینها را مطالعه کنیم، ممکن است طبق شاخصها بیاییم به این برسیم که بعضیها انفعال است، میخواهم بگویم آن هیمنه بحثى که ابتدا مطرح شد که آقا به طور مثال لیبرالیسم و کمونیسم آمد و...، اینها همه مسئله است، مسئله انسان است، زن و محیط زیست مسئله است. چرا قبل از این نبود؟ اگر دین ما این ظرفیت را داشت، چرا قبل از آن هم این حرفها را نگفتهاند؟ چون مسئله نبود، این مسئله شدن است که فقیه را وامیدارد تا بیاید در این زمینه حرف بزند، ولى پنجاه سال قبل نبود با اینکه همین آیات بود، همین روایات بود، چرا اینها را زودتر نگفتهاند؟ اینکه بگوییم ما فعالیم چرا ما قبلاً راجع به زن حرف نزدهایم؟ چرا وقتى غرب گفت و سیصد سال در غرب تحولات جنبشهاى زنانهنگرى یا فمنیستى صورت گرفت، بعد ما داریم حرف میزنیم؟ این معنایش همین است، این تأثر بد هم نیست، این آموختن آگاهى نسبت به واقعیتها است و اینکه على اى حال انسان این است، زن این است، ما تا دیروز فکر میکردیم زن نمیتواند بفهمد و تدبیر کند. الان دیدیم در دنیا نشان دادند که زن میتواند بفهمد، زن میتواند تدبیر کند، وقتى با این نگاه سراغ آیات قرآن میرویم ، بعد قصه بلقیس خودش را برایمان نشان میدهد، قبل هم این قصه بلقیس بوده اما قبلش توجه ما را جلب نمیکرد، بعد قصه دختران شعیب خودش را نشان میدهد که چوپانى میکنند، مردانهترین شعل اجتماعى را دختران پیغمبر دارند، قرآن چرا نقل میکند؟ آیا رمان است؟ داستان است؟ میخواهد دهان زنها را آب بیندازند؟! که اینها را نقل کرده است؟ چرا نقل کرده است؟ میآید میگوید بلقیس یک زنى است که حکومت کرده، خوب هم حکومت کرده است، همهاش هم لسان قرآن تجلیل است؛ «اوتیت من کل شىءٍ» ؛ کشور مرفهى داشت، بعد هم یک آدم دورنگرى بود، وقتى که آن نامه سلیمان آمد، مردها گفتند: «نحن اولى قوة و بأس شدید» ما بازوی نیرومند داریم، گفت نه؛ «إنَّ الملوک اذا دخلوا قریةً افسدوها» ؛ قدرتهاى بزرگ وقتى بیایند، حساب کتاب ندارد! همین طورى حرف نزنید، ما فلان میکنیم بهمان میکنیم؛ این تدبیر است، براى چه قرآن این را نقل کرده است؟ قصه دختران شعیب را چرا ذکر کرده است؟ یک نگاه کرده موسى را شناخته است: «إنَّ خیر من استاجرت القوى الامین»؛ این هم آدم درستکار و هم توانمند است؛ معلوم میشود زن میفهمد، اینها چه وقت براى شما خودش را نشان میدهد، وقتى که واقعیتهاى زندگى را ببینید. ولى وقتى که نبینیم، در همان، زندگى سنت و فضاى سنتى و ده و روستا و... اینها باشد براى آدم معنى دار نمیشود، فقط میشود یک داستان، ولى بعد میبینیم خود این داستان دارد حرف میزند، مصدر تشریع میشود، منظور من این است که این تقسیم فعال و غیر فعال را باید دقیق به کار ببریم، مسئله وارد شدن از خارج هیچ چیز بدى نیست، برعکس هرچه ما مسئلهها را زیادتر کنیم به بسط و گسترش حوزه استنباط کمک کردهایم، منتها باید در مرحله استنباط آن چهارچوبها، معیارها و موازین درست رعایت شود.
یک نکته که خیلى مهم است به عنوان سؤال آخر مطرح کنیم، این است کهدر اندیشه امام بحث تأثیر زمان و مکان در اجتهاد بسیار پررنگ است و خیلى معنى دارد، به نظر میرسد که تا قبل از این هم اصلاً مطرح نشده است، اگر اشتباه نکنم، میخواستم ببینم اصلاً این معناى اجتهاد در زمان و مکان چیست؟ اینکه همه فقها از قبل میگفتند که وقتى موضوع عوض بشود حکم هم عوض میشود، پس این به ظاهر حرف جدیدى نبوده است، این چیست و اصلاً تعریفش چیست؟ دوم اینکه آیا میشود برایش یک مؤلفه هایى هم در نظر گرفت؟
آن قسمت اول که فرمودید، درست است، اگر شما با این نرم افزارها جواهر را جستجو کنید به طور مثال «هذا الى الازمان والامکنة والاحوال»، اصلاً این کلمه یعنى به زمان و مکان و احوالات وابسته است، میگوید این مسئله به زمان و مکان و... بستگى دارد یعنى این تعبیر را اگر شما در کتابهاى فقهى به خصوص در جواهر جستجو کنید، فراوان میبینید که حکم نهایى را منوط میکند به اینکه زمان و مکان و حالات آن موجود چیست؟ لذا بعضیها که تعبیر امام را همان زمان محدودش کردند به اینکه موضوع عوض شود و موضوع تغییر کند. این سؤال خودش را نشان میداد پس آن نوآورى که همه آمدند به به و چه چه کردند، گفتند در فقه تحولى ایجاد شده، این کجاى قصه است؟ لذا این سؤال همان زمانها مطرح بود که اگر ما بحث نقش زمان و مکان در اجتهاد را بخواهیم این طورى معنى بکنیم تأثیر مکان و زمان در تحولات و موضوعات احکام، اگر این باشد، این چیز خاصى نبوده، من در یک مقالهاى که آن زمان نوشته بودم یک بخشى از این معانى را فهرست کرده بودم، لیست کرده بودم، اما آنچه که خود من تا یک حدى به آن رسیدم، چون از خود امام هیچ توضیحى نبود، از طرف آنهایى که نزدیک بودند هم که
بگوییم آنها تفسیر بکنند، آنها هم یک چیز روشنى ارائه نشد، شد اجتهاد در این کلمه، یعنى استنباطها و برداشتهایی از این کلمه، من خودم دو سه تا نکته را میفهمیدم؛ یعنى اینکه موضوع را از این شکل فردى قصه خارج کردن، که قبلش سابقه نداشته؛ امام در بعضى از مثالها که ذکر میکند و میگوید، مثلاً امروز شرایط حاکم بر جهان، روابط پیچیده نظام سرمایهدارى، اینها را خیلیها موضوع تلقى نمیکنند، یعنى یک مقدار خود موضوع دنیاى جدید را از موضوع گذشته که فقط «سگ در نمکزار نمک شود» بیرون آمدن، یعنى آن مثالهاى بسیط و خیلى ساده و جزئى، یک بخشش این است، بخش دیگر آن آگاهیهایى است که در ذهن مجتهد ایجاد میشود و نوع نگاه و فهم او از متن، این هم به نظر من مهم است، یعنى میشود به عنوان یک احتمال، تفسیر آن حرف امام را مطرح کرد؛ یعنى در واقع فقیهى که نظام سرمایهدارى را خوب بشناسد، بعد وقتى میخواهد استنباط کند، خروجى اش به تعبیر آقا خروجیهاى فقه بازار و فقه سرمایه دارى نیست؛ آنجا درونش هویت جمعى هم لحاظ شد، فقط این نیست که حالا فرد مثلاً، ما میخواهیم مشکل فرد را حل بکنیم؛ اگر کسى این سیستم سرمایهدارى را فهمیده باشد
اگر کسى سیستم سوسیالیستى را خوب فهمیده باشد، پیچیدگى هایش را درک کرده باشد، خروجى فتاوایش در مسائلِ اجتماعى و سیاسى، آن نخواهد بود، این درک خود فقیه از اوضاع و احوال در نحوه استنباط و فهم او اثر مىگذارد؛ و الا «حکم اللّه که عوض نمیشود، این هم یک احتمال است، احتمال سومى که البته بعیدتر است؛ و آن این است که ما اگر زمان و مکان عصر صدور را به دست بیاوریم، گاهى فقیه به این برداشت میرسد که اصلاً خود آن حکم موقت بوده این دیگر مربوط به زمان صدور است، در روایت هم این است، در آیات نیست یا خیلى کم است؛ مثلاً همه روایاتى که از ائمه علیهمالسلام صادر شده یک کلمه جاودانه را بیان نمیکند، بحثش مربوط به همان موقعیت است، مربوط به همان شرایط است، درک آن زمان و شناخت آن زمان ما را به اینجا مىرساند که این روایت، روایت خاص آن زمان است، یک تعبیرى شهید صدر دارد؛ روایت را به «روایت تبلیغى» و «روایت ولایى»و میگوید:
ائمه ما دو شأن داشتند، یکى شأنشان حکم الله را بیان میکردند، این روایت حکم جاودانه دین است، اما در یک بخش دیگر به عنوان حاکم دارند حرف میزنند، خب این روایت ما منگوله که ندارد که این روایت تبلیغى است، این را چگونه بفهمیم؟ یک بخشى از آن این است که شرایط صدور را بفهمیم، این هم یک احتمال است به نظر من، که این سه را از یکدیگر متفاوت میکند از بحثهاى دیگر، یعنى تأثیر زمان و مکان در اجتهاد، یکى اینکه توجه به موضوعات پیچیده دنیاى معاصر، نه موضوعات سطحى جزئى، دو آگاهیهایى که در فهم مجتهد اثر میگذارد، سوم آگاهیهاى تاریخى مجتهد از زمان صدور روایات که خود آن موقت بودن یا جاودانه بودن روایت را نشان میدهد، به نظر من اگر اینگونه بگوییم، از آن حالت خارجش میکند و تمامش هم تأثیر گذار است.
از سیستم حوزوى ما، امام، شهید صدر و شهید مطهرى، بیرون میآید؟ آیا شهید صدر، امام، مطهرى، علامه و هر آدم بزرگى که در این یکصد سال بودهاند، محصول این سیستم بودند یا ذوقهاى فردى؟
نه، فردى، به نظر من، سیستم اگر بود خروجیاش بیش از این بود.
اگر سى سال از انقلاب بگذرد، از تحول عظیم در حوزه بگذرد و ما نتوانیم آقاى جوادى، مطهرى، علامه، امام و کسان دیگر، که خروجى سیستم هستند را ببینیم، یعنى ما الان بدیلى براى آقاى مصباح و آقاى جوادى در نسل جدید ممکن است داشته باشیم، ما شناختمان کم باشد، ولى اینکه نسل جدید آن ابهت قبلى را ندارد، این دید اولاً درست است؟ یا ما واقعاً آقایان را بزرگ میبینیم، و حداقل جوانترها و فضلا را کم میبینیم؟
نه، ببینید، یک بخشى از آن درست است ما آنها را بزرگ میبینیم اینها را یک مرتبه ما فکر میکنیم بزرگها بزرگ میشوند؛ بزرگها به تدریج بزرگ میشوند و ما نمیبینیم، مثل پدر و مادرى که رشد بچه خود را نمیبینند، یعنى این بچه کسى که مثلاً عمهاش که ده سال نبوده میآید میگوید ماشاء اللّه، چقدر بزرگ شده! یک بخش آن این طور است، ولى من از این زاویه میگویم که سیستم نیست که باید با این همه امکانات و شرایط بیش از این باشد، نه اینکه الان ندارد، اولاً به همان تعداد داریم؛ یعنى افراد خوش فکر فهمیده پر مطالعه، ولى افرادند، ولى کم است، به جهت اینکه اینها در آن شرایط این گونه شدهاند که یک کمک به عنوان حکومت نداشتند، شرایط و ابزار پیشرفت علم و تکنولوژى و رسانه و اینترنت و اینها را نداشتند، در این شرایط این تعداد شدند، وقتى که ما این شرایط و بستر فراهم است باید خیلى بیش از این باشد؛ لذا من نمیگویم نداریم، از آنها کمتر داریم؛ این را نمیگویم داریم، ولى به تناسب آن امکانات و ظرفیت همان نیست، لذا میگویند سیستم راکد است، یعنى سیستمهاى مدارس، حوزهها و درسهاى ما واقعاً به آن سمت و سوق نمیدهد.
به نظر میرسد آن اثرگذارى را هم ندارند، شما ببینید امثال مطهرى، بهشتى، باهنر، اینها على رغم اینکه حالا به لحاظ تعداد در فضاى جامعه کم بودند ولى حوزه اثرگذارى خوبى دارند، فکر مىکنم که در آن حوزه اثر گذارى هم حضور ندارند، شاید به خاطر پر رنگ شدن حاکمیت است، نمیدانم چه دلیلى دارد؟ خدمتتان عرض کنم چون در خصوص زنان هم مطالعات خاصى داشتهاید، این براى ما دغدغه شده است که به این طرف آن طرف که مىبینیم، در رابطه با آن صحبت میکنیم، مسئله حجاب امروز خیلى جدى است، واقعیتش این است که ما برایمان دغدغه شد که آیا مسئله حجاب به عنوان یک واجب است، مثل نماز که واجب است، ولى جنبههاى اجتماعى ندارد، یا رعایت نکردن حجاب به عنوان یک حکم اجتماعى، قانون واجب اجتماعى مطرح شده است، اگر فرض کنیم که حجاب یک واجب فردى نیست، یک واجب جمعى است، یا لااقل یک جنبه اجتماعى دارد که میشود به آن نگاه کرد، آیا آن وقت نوع برخورد با مسئله حجاب، به عنوان یک امر به معروف و نهى از منکر از دل جامعه باید شکل بگیرد، تازه آن وقت باید ببینیم در چه مراتبى، یا نه، واقعاً امرى است که حاکمیت میتواند به عنوان متولى امر سلامت جامعه دخالت کند و بگوید آقا این کار را میکنیم، کما اینکه تا امروز کرده است، واقعیت موجود این است که ظاهراً این نحوه برخوردها از بالا به پایین هیچ تأثیرى در سلامت جامعه نگذاشته بلکه موجب شکلگیرى یک جنبه لج بازى و مبارزه منفى هم شده است. این واقعاً به لحاظ فقهى، حالا اصلاً سواى بحثهاى اجتماعى ـ سیاسى است، به لحاظ فقهى حجاب کجاست؟
من چند تا مطلب را بگویم، شاید برداشت خودم باشد و جواب شما هم درونش باشد. مطلب اول این است که اصل حجاب یک واجب و از واجبات ضرورى دین است، دوم اینکه مقدار حجاب یک بحث اجتهادى است، دیدگاهها و اختلاف نظرهایی وجود دارد ، پس مقدار حجاب مثل اصل حجاب جزو ضروریات نیست، لذا یک دیدگاه داریم که زن باید دست و صورتش را بپوشاند، یک عده میگویند: نپوشاند، یک عده میگویند: کفّین، یکى میگوید قدمین، یک عده مثلاً حتى میگویند تا ساقین، نمیدانم، راجع به آرایش، پس مقدار جزو ضروریات نیست. یک بحث اجتهادى است، دیدگاههاى مختلفى در آن وجود دارد، به نظر من در این زمینه جاى اجتهاد جدیتر وجود دارد و متأسفانه صورت نگرفته است. نکته سوم اینکه آیا این امر که یک امر ضرورى دین است، تکلیف فردى است یا اجتماعى، یا حکومت شخصى است، شخصى به این معنى که ما دلیلى از ناحیه دین نمیتوانیم واقعاً مسلم اقامه بکنیم که حکومت مجاز است، اجبار کند، مقدارى که خواندم، ندیدهام؛ در زمان پیامبر، در زمان ائمه علیهمالسلام، در سیره پیشوایان هم چنین چیزى را نمیبینیم. مجموعهاى را به نام «نواندیشى حجاب»، دفتر تبلیغات چاپ کرد مجموعه مقالات است، دو سه تا مقاله خیلى جدى در این باره که در واقع ما دلیلى نداریم که حکومت حق مداخله و اجبار دارد چاپ شد، نویسنده یک از مقالهها پسر آقاى مفتح است، مقاله خیلى خوبى است، یک نفر دیگر هم نوشته است، البته دو تا مقاله هم بر خلاف آن است، ولى من خودم چون ادلههایش را اینها را دیدم، دلیل محکمى برای دخالت حکومت ارائه نمیدهد، بلکه به یک سرى عموماتى استناد میکنند که از آن عمومات چنین چیزى استفاده نمیشود. مطلب چهارم این است که حالا حجاب که ضرورى دین است، مقدارش اجتهادى است، دلیل نداریم که حکومت میتواند اجبار کند، جایگاهش در ارزشهاى دینى کجاست؟ این هم یک بحث جداست، به طور مثال وقتى شخصى میخواهد به دانشگاه برود، براى درسها ضریب تعیین میکنند، کسى که میخواهد بیاید رشته مهندسى بخواند، باید بداند که ضریب درسهاى ریاضیات چهار است، ضریب ادبیات فارسى یک است، همه اینها یک ضریب ندارند، این نشان میدهد که جایگاهش کجاست. ما در ارزشهاى دینى هم واجبات داریم، اما این واجبات همه در یک سطح نیستند، دیدید واجبات نماز را به رکن و غیر رکن تقسیم میکنند؛ رکن یک جایگاه دارد، سهوى یا عمدیاش مخلّ است، اما غیر رکن نه، فقط عمدیاش مخل است، گناه را به صغیره و کبیره تقسیم میکنند، کبیرهاش باید توبه کنى، صغیرهاش با عدم انجام کبیره خود به خود مرتفع میشود، پس ارزشهاى دینى یک سطح نیستند، ضریبشان در دیندارى یکى نیست، ضریب حجاب هم در دیندارى به اندازهاى نیست که ما فکر میکنیم، یعنى از منابع دینى که استفاده میشود جزء واجبات است اما واجبِ در چه سطحى؟ شما فرض کنید مثلاً ضریب بى حجابى را با دروغ، بى حجابى را با غیبت، بى حجابى را با ریختن آبروى مردم، بى حجابى را با حقوق مردم را رعایت نکردن، بى حجابى را با خلاف تعهدات و قراردادها عمل کردن، آیا میتوانیم بگوییم این بالاتر است؟ نمىتوانیم بگوییم، پس این هم یک بحث چهارم است، بحث پنجم یک بحث اجتماعى است، که آیا این روشها مؤثر است یا خیر؟ خیر، این پنج تا مطلب را، در واقع راه این است، شما ببینید، من جاهایى که خودم به عیان دیدم، سوریه و لبنان را در سالهاى مختلف دیدم، اینها رو به افزایش است، حکومت کار ندارد، ما رو به کاهش است، معکوس است، چرا؟ ترکیه رو به افزایش است ما رو به کاهش هستیم؟ پس معلوم میشود یک جاى کار در اجرا خراب است، مردم که بد ذات نیستند، فطرتى مشکلى ندارند، یک جاى کار عیب دارد، تلقى مردم این است که نگاه به این مسئله نگاه سیاسى است نه نگاه دینى، ببینید اگر مردم احساس کنند، کمربند ایمنی را، در جادههاى بیرون شهر میبندند، در شهر نمیبندند، میگویند این مأمور چرا آنجا نمیآید چنین کند، چون مردم فهمیدهاند به نفعشان است خودشان رعایت کنند، اما اینجا میگوید افسر میخواهد قبض جریمه بنویسد، انسان وقتى یک چیزى را به سود خود میداند، خودش انجام میدهد، ولى کسى که میخواهد براى قبض نوشتن میگوید کمربندت را ببند، نمیبندد، لج میکند، لذا تا او را میبیند میبندد، او را نمیبیند رها میکند، ولى چرا همه در جاده میبندند؟ آنجا نه پلیس است، نه کسى که به او میگوید، چون خود فهمیده است که به سودش است، اینجا نمیفهمد که پشت چراغ قرمز ایستاده است، میخواهد بیاید بگوید آقا چرا کمربند نبستهاى؟ جریمه کند، تو اگر دلت به حال این سوخته اینجا که ماشین ایستاده، توجه میکنید، اینجا هم همین است، یعنى تلقى جامعه ما این نیست که اینها در واقع یک کار فرهنگى است، یک کار دینى است، احساس میکنند یک فضاى سیاسى، یک چیزى صورت میگیرد، میخواهند دامن بزنند.