جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

بررسی دیدگاه های اجتماعی امام خمینی(س) در گفت وگو با حجت الاسلام مهریزی؛

امام(س) عقلانیت را وارد حوزه های دین شناسی کرد

کد خبر: ۲۳۹۴۲
امام(س) عقلانیت را وارد حوزه های دین شناسی کرد

امام منطقى را ایجاد کرد که نسبت به گذشته تفاوت جدى دارد، یعنى آنچه که بر منطق دین‌شناسى گذشته حوزه‌‏هاى شیعى حاکم بود، با آنچه که مثلاً بعد از این دوره اتفاق افتاد، وقتى مقایسه می‌‏کنیم به نکات برجسته و قابل توجهى می‌‏رسیم.

حجت الاسلام مهدی مهریزی سال‌هاست که در زمینه‌های مختلف علوم اسلامی فعالیت‌های علمی و اجرایی فراوانی دارد و انصافا در هر جا که بوده کارنامه موفقی از خود بر جای گذاشته است؛ از مدیریت در موسسه تنظیم و نشر آثار در قم و مسئولیت در موسسه دارالحدیث. نیز در برگزاری کنگره‌های علمی ید طولایی دارد.

به گزارش پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، گفت و گویی را با وی انجام داده است که حول مسائلی درباره شناخت شخصیت اجتماعی امام خمینی، بررسی قرائت صحیح از جایگاه رای مردم در منظر امام و البته جستاری در زمینه مدخلیت زمان و مکان در اجتهاد را شامل می گردد. مشروح این گفت‌وگو را ذیلا می‌خوانید:

اگر بخواهیم در یک نگاه کلی شخصیت اجتماعی امام را واکاوی کنیم باید به چه فاکتورهایی توجه کنیم؟

در مواجهه با شخصیت امام، کارهاى امام، و آثار امام، یک دسته بندى دارم؛ وقتی یک شخصیتى را ارزیابى کنیم، تحلیل کنیم، بشناسیم، از چند زاویه می‌‏شود آن را مشاهده کرد؛ یکى در کارهاى علمى آثار مکتوبى داشته یا نداشته باشد، به طور مثال چه مقدار کتاب نوشته است؟، چه قدر شاگرد تربیت کرده است، از راه شاگردهایش او را ارزیابى می‌‏کنیم، گاهى وقت‏‌ها ممکن است که یک فعل اجتماعى یا افعال اجتماعى از آن صادر شده باشد، ما بر اساس آن فعل شخصیت او را ارزیابى می‌‏کنیم.

امام راحل(س) را از هر کدام از این زاویه‏‌ها که ارزیابى کنیم، باز هم به یک دستاوردها و نتایجى می‌‏رسیم. به تعبیر بنده انقلاب اسلامى، فعل امام است؛ یعنى در واقع از این منظر می‌‏شود شخصیت ایشان را تحلیل کرد. از منظر شاگردها، افراد زیادى را در فقه، در اصول، در فلسفه و عرفان تربیت کرده‏‌اند که قاعدتاً بخشى از آن‌ها زعامت علمى حوزه‌‏ها را در اختیار دارند. در بخش آثار و مکتوبات و اندیشه‌‏ها، چند نکته ذکر می‌کنم.

به نظر بنده در بحث دین‏‌شناسى، که به بحث‏‌هاى اجتماعى هم می‌‏رسد، امام منطقى را ایجاد کرد که نسبت به گذشته تفاوت جدى دارد، یعنى آنچه که بر منطق دین‏‌شناسى گذشته حوزه‌‏هاى شیعى حاکم بود، با آنچه که مثلاً بعد از این دوره اتفاق افتاد، وقتى مقایسه می‌‏کنیم به نکات برجسته و قابل توجهى می‌‏رسیم. من پنج نکته را در این قسمت که براى خودم جالب است ذکر می‌‏کنم، ممکن است کسى چیزهاى دیگرى برایش جالب باشد، آنچه که به نظر من در منطق دین‏‌شناسى جالب بوده و امام در واقع در شکل‌‏گیرى این منطق، سهمى داشته‌، آن پنج تا محور را ذکر می‌‏کنم.

به نظر بنده چون امام اهل فلسفه بود و فلسفه تدریس می‌‏کرد، عقل و عقلانیت را در حوزه‌‏هاى دینى و دین‌‏شناسى مطرح کرد، یک نمود دیگر آن آدم در آثار فقهى یا اصولى ایشان وجود دارد که در آن قسمت‏‌ها باز بحث‌‏هاى عقلى و عقلانى دیده می‌‏شود و تحت تأثیر یک سرى چیزهاى ضعیف یا خرافه و غیره قرار نمی‌‏گیرد، به طور مثال، ایشان در آن حاشیه‏‌هاى کفایه که چاپ شده است، وقتى بحث حجیّت ظواهر قرآن مطرح می‌‏شود و سخن میرزا حسین نورى را ذکر می‌‏کند، می‌‏فرماید که مرحوم میرزا حسین نورى به دلیل عشق و علاقه وافرى که به حدیث داشت، هر چى می‌‏دید جمع می‌‏کرد؛ کتاب هایش مملوّ از خرافه است، و مستدرکش این طورى است، چه رسد به کتاب‏‌هاى دیگر، یعنى دیگر «تعریف القرآن» و «فصل الخطاب» ایشان جاى خودش است. این نگاه، نگاه عقلى است یا عقلایى؟ یا فرض کنید به طور مثال وقتى در بحثِ «ربا» مطرح می‌‏کند که ما اگر بخواهیم با حیله‏‌هاى فقهى ربا را تجـویز کنیم، ظلم که با حیله عدل نمی‌‏شود که یعنى تابع یک روایت نمی‌‏شود یک معیارى را بالاتر به عنوان اجتهاد عقلایى در نظر می‌‏گیرد. از این نمونه‏‌ها در فقه و اصول فراوان وجود دارد، فلسفه امام اصلاً خودش مبنا و پایه عقلانى است، توجه نکردن به خواب، توجه نکردن به این آدم‏هایى که حالا اهلِ یک نوع شیادى هستند، که این قصه‏‌ها و قضایا زیاد نقل شده است خود این منطق یعنى منطق عقلى و عقلانى را در حوزه‏هاى دینى و دین‏شناسى مطرح کردن با این نمونه‏هایى که ذکر کردم، یعنى ما در دوره‏‌هاى علمى شیعه داریم مثلاً در حوزه بغداد در قرن چهارم و پنجم یک حوزه عقلانى است. به طور مثال در آنجا شیخ مفید، سید مرتضى در آن جا دیده می‌شود. وقتى که به حدیث برخورد می‌‏کنند، نمی‌‏گویند حدیث است، دیگر تمام شد، شیخ مفید ردّى بر اعتقادات صدوق می‌‏نویسد به نام «تصحیح الاعتقاد» و خیلى از برداشت‌‏هاى شیخ صدوق را که نقل می‌‏کند، آن برداشت‏‌ها مستند به حدیث است، می‌‏گوید حدیث است که حدیث است، این حدیث را ارزیابى کنیم؛ عقل را حاکم کنیم، شیخ مفید در آن کتاب می‌‏گوید: ما باید دوباره این را به قرآن عرضه بکنیم ؛ یتحاکم الى العقل، حکمیت را به عقل بدهیم ؛ اگر عقل تأیید کرد، می‌‏پذیریم اگر نه، نمی‌‏پذیریم. سید مرتضى هم همین طور. در دوره‌‏هاى بعد، در حوزه حلّه، یک مرحله‏ آن حوزه عقلانى است. حتى جبل عامل در دوره شهیدین یک نوع حوزه عقلانى است. متأسفانه از دوره صفویه و با حاکمیت تفکر اخبارى، این حوزه عقلانی کم‌رنگ شد؛ درست است می‌‏گویند وحید بهبهانى آمد در مقابل اخباری‌‏ها ایستاد و هیمنه‏ آنها را شکست؛ ولى خیلى از چیزهایش ماند، زمینه‏‌هاى یک نوع اخبارى گرى که یکى از شاخص‏‌هاى اصلى آن دورى از عقل و عقلانیت است، باقی ماند. به گمان بنده در این دوره یکى از کارهاى جدى امام در حوزه اندیشه دینى در واقع حاکمیت عقل و عقلانیت است که برخى از این نمونه‏‌ها را ذکر کردم. مطلب دوم برخورد با تحجر است؛ یعنى با تعبیر و با اصطلاح ایشان می‌‏آید مطرح می‌‏کند، نگاه متحجرانه یک اصطلاح لغزنده است، هر کس ممکن است رقیب خود را به چیزى متهم کند ، ما باید برایش ملاک و معیار و شاخص داشته باشیم؛ تحجر یعنى چه؟ تحجر یعنى از دین دست برداریم، یا به دین بچسبیم، دست برداشتن از دین که می‌‏شود لا ابالى گرى، به دین چسبیدن هم که چیز بدى نیست ؟ پس تحجر چیست؟ آنچه که در این بین غالب می‌‏شود و تحجر را درست می‌‏کند، این است که ما متون دینى را منتزع از واقعیات زندگى انسان بدانیم؛ دین براى انسان است، انسان براى دین نیست، شرع لکم من الدین؛ خدا براى شما دین را فرستاده است، دین براى انسان است؛ همان طور که می‌‏گوید: خلق لکم، جعل لکم، سخر لکم، به همان شکل می‌‏گوید شرع لکم، یعنى تکوین و تشریع براى انسان است. وقتى براى انسان است، این انسان یک واقعیتى است، این هستى یک واقعیت است، شما اگر آن دین را از این واقعیت جدا کنید و بخواهید بفهمید، این تحجر است، این خود در واقع همان روى دوم حاکمیت عقل است؛ یعنى شما انسان را نبینید، نیازهاى انسان را نبینید، خواسته‏‌هاى انسان را نبینید، واقعیت‏‌هاى زندگى انسان را نبینید، واقعیت‏‌هاى پیشرفت‏‌هاى علمى بشر را نبینید، بخواهید دین را بفهمید، معنى‏ این همان است. مثلاً مخالفت‏هایى که علما در دوره‏‌هاى مختلف با بعضى از مسائل داشته‏‌اند؛ با قاشق چنگال مخالفت می‌‏کردند، با کت و شلوار مخالفت می‌‏کردند، با بلندگو مخالفت می‌‏کردند و ... ، اگر این نمونه‏‌ها را جمع کنید، همین اینها واقعیت‏‌هاى زندگى بشر است؛ یعنى کسى که این واقعیت‏‌ها را نبیند و دین را بفهمد گرفتار همین چیزها می‌‏شود که نامش در نهایت می‌‏شود تحجر. شما روایت، یا آیه را، یک طورى مطرح کنید که در عالم انتزاع است؛ شخصى در خانه خودش نشسته است، و اطلاعات او از کوچه و خانه‏‌هاى همسایه خودش فراتر نرفته است، بعد بخواهد دین را بفهمد، تفسیر کند، اجتهاد کند، پس مخالفت و مبارزه و ایستادگى در برابر تحجر؛ با این شاخص که گفتم؛ تحجر به معنى این نیست که چنگ زدن به متون دینى نادرست است؛ تحجر این است که شما به متون دینى جداى از واقعیت‏‌هاى زندگى که دین براى انسان آمده است، بخواهیم چنگ بزنیم، آن وقت این واقعیت‏‌ها هم دو گونه است، یکى واقعیت عصر نزول و دیگری واقعیت عصر اجراست. هر دوى آنها براى فهم متن لازم است؛ یعنى شما اگر آن زمان را هم ندانید؛ ناقص می‌‏فهمید، این زمان را هم نفهمید متن را ناقص می‌‏فهمید؛ چون چیزی که گفته در انتزاع نگفته است، روایات ما به تعبیر امروزی‌‏ها ضبط در استودیو نیست؛ به این شکل نبوده است که امام صادق‌(ع) براى ما یک mp3 گذاشته باشند، ضبط کرده باشند، سى دی کرده باشند و فرستاده باشند، در متن زندگى بوده؛ شخصى کاسب بوده، بقال بوده، همیشه در زندگى است، قرآن هم همین است، لذا مى‏گویند اسباب نزول‏ و شأن نزول‏ آن، براى همین است، اگر کسى جداى از این‌ها بخواهد بفهمد، تحجر است، آن نامه‌‏هایى که بین امام و بعضى از شاگردهایشان رد و بدل شد، مصداق‏هایى از زندگى را مثال زده‌‏اند، بحث سربازى، بحث محیط زیست، بحث جنگل‌‏ها، که این بحث انفال یا جنگل‏‌ها، نمی‌‏توانیم با گذشته قیاس کنیم که برای افراد آن موقع مباح بود. آن موقع طرف می‌‏رفت صبح تا شب، همه اهل و عیالش را هم که می‌‏برد و همه چیزش را می‌‏برد، ده تا بارِ الاغ نمک می‌‏شد، اما شما وقتى امروز بگویید مباح است طرف با صد تا بیل مکانیکى و هزار تا همه را می‌‏برد یعنى باید این را فهمید، لذا آن بحث «اجتهاد مصطلح و مطلوب» را که مطرح کرده‌‏اند که ممکن است یک کسى مجتهد به معنى رایج باشد، اما سرش کلاه برود، چون در متن زندگى نیست، در واقعیت‏‌هاى زندگى نیست، این هم نکته دومى است که به نظر بنده در عرصه فکر دینى امام مطرح کرده‏‌اند.

نکته سومى که به گمان من قابل توجه است و امام بر روى آن انگشت گذاشته‌‏اند و تأکید کرده‌‏اند، بحث انسان است، کرامت انسان است؛ این هم باز با آن بحث‏‌هاى قبلى مرتبط است، الان دین براى انسان است، دینى که براى انسان است، نمی‌‏آید خود آن دین، انسان را تحقیر کند، شما اگر برداشتى از دین داشته باشید که به تحقیر انسان منتهى شود، یک جاى کار عیب دارد، فهمیدن کرامت انسان یک بحث‏هاى تخصصى و فنى دارد که این کرامت انسان، کرامت ذاتى است، کرامت اکتسابى است. من نمی‌‏خواهم وارد آنها شوم، ولى به گمان بنده، آنچه که آیات قرآن مطرح کرده، کرامت ذاتى است، چون در دو آیه که بحث کرامت مطرح شده، یک جا مى‏گوید: «و لقد کرمنا بنى آدم»، کرامت به انسان داده است، یک جاى دیگر می‌‏گوید: همین کرامت می‌‏شود «أکرم»؛ «إنّ اکرمکم عند اللّه‏ اتقاکم» آن کرامت اکتسابى است؛ یک چیز همه دارند، با تلاش خودشان آن کرامت ممکن است به اکرم تبدیل شود، لذا نمی‌‏توانیم آن اولى را بگوییم یک کرامت بالقوه است، آن کرامت بالفعل است، و کرامت ذاتى است، منتها این را در واقع فقیه و دین شناس در دین‌‏شناسى‏ و در تعامل و رفتارش با انسان‌ها ببیند که نمونه‏‌هاى آن مختلف و فراوان است. یک زمانى، برایم خیلى سؤال بود؛ امام در خیلى از تعبیرهایشان می‌‏گفتند: انسانى ـ الهى‌؛ می‌‏گفتم یعنى چه؟ انسانى ـ الهى؛ الهى دیگر، بعدها که یک مقدارى بیشتر دقت کردیم، دیدیم این تأکید بر همین است؛ این انسانى ـ الهى رقیب هم نیست، هر کار بکند این انسان در طول هم است، ولى این دیدن‏ باعث مى‏شود که شخص در استنباط‏ خود یا در فهم آن توجه کند و این را ببیند، دین براى انسان است، هر چه هم شما انسان را بزرگ جلوه دهید، دکان و دستگاه خدا بسته نشده، چون در نهایت مخلوق خداست؛ گاهى وقت‌‏ها این ذهن عوامى و بچگى را که مثال می‌‏زنند در کتاب‏‌هاى منطق و فلسفه که می‌‏شود آیا یک جزئى را بزرگتر از کل، تصور کرد؟ مى‏گفتند، یک آفتابه‏‌اى که مثلاً لوله ‏آن بزرگتر از خودش باشد! می‌‏گفتند بابا آن لوله هر چقدر هم بزرگ باشد باز لوله آفتابه است! شما براى این انسان هر چقدر هم عقل و توان قائل بشوید، باز این انسان، مخلوق خدا است، یعنى آن خدا این توانایى را به او داده است، یک آدم دیندار وقتى که انسان را مطرح می‌‏کند، انسانِ مخلوق خداست، هر مقدار هم بر عقلش توانایى در نظر بگیرید، بستن دکان خدا نیست؛ چون انسان مخلوق خدا، انسانى که خدا آفریده این عقل را به او داده، این توانایى را به او داده است. به گمان من این هم یکى از نکات مهم است، آن وقت در چیزهاى عملى هم می‌‏شود پیدا کرد. وقتى که در ملاقات‌ها، فردى آسیب می‌دید، کل ملاقات‏‌ها تعطیل می‌‏شد. این براى همین است که انسان ارزش دارد، جان انسان ارزش دارد؛ قرآن می‌‏گوید: «من قتل نفساً فکانما قتل الناس جمیعا»، اگر انسان را بکشند یعنى همه را کشته‏‌انددر صورت ازدحام ملاقات‌‏ها تعطیل می‌‏شود، چون انسان برایش مهم است. در تنفیذ ریاست جمهورى دوره دوم آیت‌الله خامنه‌‏اى، امام یک تعبیرى دارد که براى من جالب است. اینجا می‌‏فرماید: «اینک به پیروى از آراء محترم ملت عظیم الشأن ایران و آشنایى به مقام تعبد و خدمتگزارى، آراء ملت را تنفیذ...»، تعبیر به پیروى از آراء ملت، معنى داراست یعنى برای رأى مردم و رأى انسان‏‌ها جایگاهى ‏قائل است که تعبیر به پیروى از او را به کار می‌‏برد، که بیانگر همان نگاه امام به انسان و کرامت انسان است و از چیزهاى دیگر که در همین زمینه، مطرح شده است، نامه‌‏اى است که در سال 61 به عنوان پیام هشت ماده‌‏اى امام مطرح شد، که من چند سال بعدش یک مقاله‏ تحت عنوان «دولت دینى و حریم خصوصى» نوشتم، که چقدر دولت دینى مجاز است در حریم خصوصى انسان‏ها دخالت کند، و آن تعبیرها که امام دارد؛ شما حق ندارید در خانه کسى وارد شوید؛ اگر براى یک کارى وارد شدید، چیز دیگرى دیدید، ولو جرم است، حق ندارید آن را گزارش کنید، بازگو کنید، اینها براى همین است که انسان محترم است. شخصیت‏او محترم است و نباید آن شخصیت شکسته شود؛ حتى در بعضى از بحث‏‌ها آمده است که بعضى از فقها همان زمان‏‌ها گفته بودند که ولى فقیه می‌‏تواند زنِ طرف را طلاق بدهد، می‌‏تواند راجع به شغل او اظهار نظر و مداخله کند. امام در «کتاب البیع» دارد که اگر ما بگوییم چنین اختیارى براى معصوم است قطعاً به فقیه منتقل نشده، ولى معصوم را هم با تردید می‌‏گوید؛ «لو قلنا بان له هذا» اگر بگوییم این گونه مسائل خصوصى، با دیندارى جور در نمی‌‏آید؛ دیگر بگوییم پس آدم‏ها می‌‏شوند هیچ، عقل‌شان می‌‏شود هیچ، اختیارشان می‌‏شود هیچ، تدبیرشان می‌‏شود هیچ، تعهدشان، قراردادشان می‌‏شود هیچ، این‏ها نمونه‏‌هایى از همان کرامت است.

از چیزهاى دیگری که به نظرم در حوزه اندیشه دینى مهم بود و امام مطرح کرد، بحث زن و جایگاه زن است. یکى از چیزهایى که امام در عمل و در رفتار و تا حد زیادى در فکر و اندیشه به آن پرداخت، مسئله حضور زن‏‌ها، شخصیت زن‌‏ها و جایگاهى که زن‏‌ها در نظام دینى، در دولت اسلامى دارند و در عمل هم در بستگان‌شان خانواده‌‏شان، پیدا بوده است. خانواده تحصیل کرده، زن‌هاى دانشگاهى، زن‏‌هاى تحصیل کرده، زن‏‌هاى اهل فعالیت اجتماعى، ارتباطِ با همان حدود شرعى اما در حوزه زندگى اجتماعى، اینها هم به نظر بنده خیلى مهم است و بابى را باز کرد تا در فقه شیعه مسئله زن مطرح شود، در اندیشه دینى در حوزه مکتب اهل بیت‌(ع)‌، جایگاه زن‏‌ها مطرح شود، خیلى کارها صورت گرفت، منشأ آن‌ها نیز همان نگاه امام بود. صحبت‏‌هاى امام از دوره پاریس به بعد یک تفاوت داشته که محل بحث هم بوده، درباره آن حرف‏هاى قبل و حرف‏هاى بعد، مقالات و تحلیل‏هایى نوشته شده، اما از آن زمان به بعد کاملاً این نگاه و رویکرد، مثبت است، تعبیرهایى که براى زن‏‌ها و جایگاه آنان داشته‌‏اند، حضور زن، رهبرى زن، معراج بودن دامن زن براى انسان، این تعبیرها که شنیده‌‏ایم و من نم‌‏خواهم آنها را تکرار کنم، یکى دیگر از چیزهایى که نکته آخر صحبت من است، این است که به گمان بنده یک اتفاقى که در این دوره افتاد این بود که فقه امامیه از آن انزواى نگاه فردى بیرون بیاید و به زندگى اجتماعى انسان نگاه کند که به توضیح آن می‌‏پردازم. ما وقتى در فقه نگاه می‌‏کنیم مثلاً مباحث قبلى فقه فقهاى ما عمدتاً نگاه‌شان این بود که فقه می‌‏خواهد مشکلات مکلفین را حل کند؛ لذا یادمان هست که وقتى بحث «لا ضرر» می‌‏رسد، یکى از شبهات لا ضرر این است که جهاد ضررى است، زکات ضررى است؛ علت اینکه زکات و جهاد به عنوان سؤال مطرح شود بعد با کلى تکلف و توجیه حل کنند، این است که این قانون زکات، و قانونِ، یعنى قوانین دینى، یک قوانین فردى است. اینجا با این منافع فرد در تضاد است، مى‏شود ضررى؛ لذا باید برایش راه حل مناسبى پیدا کنند، خاستگاه این شبهه این است که فقه می‌‏خواهد مشکلات فرد را حل کند، لذا یک مقاله‌‏اى مرحوم صدر دارد که در یک مجموعه‏‌اى چاپ شده بود که درباره یکى از آسیب‏‌هاى فقه امامیه می‌‏گوید: این نگاه فردى فقه به زندگى است.

امام این را در عمل پاسخ دادند که، نگاه فقه به انسان به عنوان فرد تنها نیست، فرد فردیتش مطرح است، اما این فرد وقتى در جمع قرار می‌‏گیرد این جمع هویت پیدا می‌‏کند، فقه به هر دو مورد توجه دارد، یعنى مشکل این نیست، همان مثال ربا را که ذکر کردم به همین خاستگاه برمی‌‏گردد؛ شما وقتى که ربا را با حیله تجویز می‌‏کنید یعنى مشکل این فرد را دارید حل می‌‏کنید؛ یک فردى مى‏خواهد به کسى پول بدهد و یک چیزى بگیرد، شما راه حلى برایش درست می‌‏کنید، اما این نظام عمومى جامعه را که به هم مى‏خورد، همیشه فقرا فقیرتر و فقیرتر می‌‏شوند ندیده‏‌اید، اینها همه مصداق‌‏هاى این است که فقیه و فقه نگاهش به مکلفین فردى و اشخاص نباشد؛ هر چند اشخاص تکالیفى دارند؛ به عنوان اشخاص اما همین اشخاص به عنوان اجتماع هم با هویت جمعى یک تکلیف پیدا می‌‏کنند، آن وقت بخشى از فقه ناظر به افراد است، یک بخشى از آن ناظر به افراد با حیثیت اجتماعی ‏آن‌ها است، اگر شما از اول خاستگاه فقه را این گونه ببینید، اصلاً یک سرى مسائل منتفى می‌‏شود، در واقع سؤال درست نیست تا بخواهید آن را حل کنید، شبه‌ه‏اى نیست تا بخواهید حل کنید. زکات براى این است که در این جامعه، افرادى که داراى زندگى جمعی‌‏اند، آنان که توان کار ندارند، آنان که استعداد ندارند، مسلماً یک عده‏اى فقیر می‌‏شوند، این فقرا چه کار باید بکنند؟ آن کس که می‌‏تواند باید به فقیر کمک کند پس این یک خاستگاه طبیعى پیدا می‌‏کند، این هویت جمعى مورد معارضه قرار می‌‏گیرد، به آن حمله می‌‏شود، باید بروند از آن دفاع کنند؛ این جهاد است؛ ممکن است به این فرد هیچ چیزى نرسیده باشد، در شرق یا در غرب کشور است مثلاً تعرضى صورت گرفته، اما آن غرب و شرق یک هویت دارند، این هویت مورد آسیب قرار گرفته است؛ فقه را از نگاه فردى بیرون راندن، چیزهایى که امام به خصوص در دوره رهبرى‏شان و البته قبل از آن هم داشتند، همان سال 48 که بحث ولایت فقیه را مطرح کردند، آنجا در واقع راهى که امام طى کردند و حکومت را جز‏ء دین معرفی کردند و معتقد بودند، این است که ماهیت قوانین دینى ماهیت اجتماعى است. پس به این نتیجه می رسیم که باید حکومتى وجود داشته باشد، حالا شرایطش، فردش، آنها بحث‏‌هاى بعدى است، ولى اصل اینکه دین این مجموعه مقررات اجتماعى را دارد، نمی‌‏تواند نسبت به شکل اجرای آن ساکت باشد؛ لذا مهم‌ترین دلیل ایشان براى ضرورت حکومت در عصر غیبت ماهیت اجتماعى قوانین دینى است، به گمان من این پنج تا مشخصه که ذکر کردم، نکات مهمى است که یک تحولى را در نوع دین‌‏شناسى و دیندارى ایجاد کرده است، البته بستر آن در عرصه‌‏هایى بوده، و پیشرفت کرده است، در عرصه‏‌هایى نیز به آن جایگاه خود نرسیده است، ولى خوب طرح شده است و تا جایى هم پیش رفته است. ان شاء اللّه‏ که به آن مراحل مطلوب برسد، اینها صحبت‏‌هایى بود که من آماده کرده بودم، حالا دوستان در خدمت‌تان هستیم اگر مطالبى هست در این زمینه یا چیز دیگر، بفرمایید.

یک نکته‏ اى که به نظر می‌‏آید خیلى مهم باشد، این است که به تعبیر شما با فعل امام یک حرکتى در حوزه اتفاق افتاد و حوزه از یک حالت خمودگى که تا یک مقطع زمانى خاص داشت با این حرکت امام گام خیلى بزرگ و رو به جلو برداشت، منتها به نظر می‌‏رسد که بعد از حضرت امام آن بیمارى دوباره به سراغ حوره آمده است، به نظر شما علت این چیست؟ آیا در حوزه این فکر کاملاً از بین رفته است؟ اگر بگوییم این فکر کاملاً از بین رفته است، می‌‏بینیم شاگردان ایشان هستند و کرسى درس دارند، بعد از آنها شاگردان شاگردان ایشان هستند که الان بیشترین مباحث درسى را آنهایى که در مکتب ایشان درس خوانده‌‏اند در اختیار دارند، ولى الان به تعبیر بعضی‌‏ها مکتب نجف دارد در قم حاکم می‌‏شود، به نظر شما این اتفاق افتاده است یا اینکه فکر غلطى است که چنین چیزى هست یا نه؟ واقعاً دارد چنین مشکلى پیش مى‏آید و علت آن چیست؟

من هم آن نگرانى را دارم، یعنى من هم جزو آن دسته نیستم که بگویم نه، این یک توهم و یک تخیل است، من این نگرانى را حس می‌‏کنم که آن فضاى فکرى که ایجاد شد و آن تحرک فکرى، امروز تحرک عملى جاى خود دارد، آن تحرک فکرى که ایجاد شد و آن گستردگى، وسعت فکر، وسعت دید، وسعت نگاه کم رنگ شده است، حالا علل و عوامل آن قابل بحث و گفتگو است ولى اصل این را من هم قبول دارم؛ شرایط کلى این گونه شده است که حالا فرض کنید شاگردان امام بروند به سمت همان بحث‏‌هاى خاص ینتى؛ یعنى شاگرد امام است، ولى می‌‏رود همان بحث‏‌هاى سنتى را مطرح می‌‏کند، به جاى اینکه بیاید بحث‏هاى فکرى را که در دوره جهان معاصر، دنیاى معاصر، در این بیست و چند سال بعد از ارتحال امام یا‌، خیلى شرایط جهانى و اجتماعى عوض شده است، یک مقدارى جاى این نگرانى است، قسمت‏هایى‏ از آن، پیش رفته است‌؛ تولیداتى که در بحث‏‌هاى جدید فقهى یا بعضى از بحث‏هاى جدید کلامى دیده می‌‏شود قابل توجه است، قابل انکار نیست، در حوزه کارهاى مطبوعاتى، نرم‏افزارى، مراکز پژوهشى و آموزشى که صورت گرفته حداقل به صورت کمّى‌، یک روند رو به جلو محسوس است‌، به طور مثال در دانشگاه‏‌ها، مراکز آموزشى، فعالیت‏هاى کمّى که دیده می‌‏شود آن نگرانى را من هم حس می‌‏کنم، حالا من نمی‌‏گویم مکتب نجف بخواهد بیاید، چون نجف هم در یک دوره‌‏اى مظهر روشنفکرى بوده است؛ شما در نجف مرحوم مظفر را می‌‏بینید که دانشکده دینى تأسیس می‌‏کند. مرحوم شهید صدر را می‌‏بینید که به مقابله با مارکسیست برمی‌‏خیزد و آن طرح اقتصاد اسلامى را مطرح می‌‏کند، آخوند خراسانى را می‌‏بینید که شاگردانش این‏طورى هستند، کاشف الغطا، بلاغى، نمی‌‏توانید حوزه نجف را هم یک نوع نگاه خاصى بدانید حالا در حوزه نجف شاید در یک برهه‏‌هایى صورت گرفته است، حساسیت نجف نسبت به سیاست مقدارى در برخی از موضوعات کمتر از دوره امام در ایران بوده باشد، ولى در مجموع حوزه نجف هم یک حوزه بسته حوزه‏اى که در آن روشنفکرى و نو اندیشى دینى نباشد، چنین چیزى را آدم احساس نمى‏کند، اما بعد از امام این نگرانى احساس می شود، منتها علل و عوامل آن را باید کارشناس‏‌ها فکر کنند و پیدا کنند و حرف بزنند، من هم اصلش را می‌‏فهمم.

حضرت تعالى نکته‌‏اى را با جهت دهى آن به سمت کرامت فرمودید ، می‌‏خواهم آن را از یک منظر دیگر مطرح کنم؛ بحث توجه امام به آراء مردم است.، امروز در فضاى جامعه ما قرائت‏هاى مختلفى از اندیشه امام ارائه می‌‏شود که یکى از این قرائت‏‌ها حتى به اینجا می‌‏رسد که امام از اصل هیچ باورى نسبت به رأى مردم نداشته و صرفاً براى اینکه محافل عمومى و خصوصاً خارجی‌‏ها را ساکت کند، درباره انقلاب اسلامى، به آراء مردم تن می‌‏دهد ولى واقعیت این است که در فکر امام چنین چیزى وجود نداشته است؛ این قرائت را هم ما در سطح جامعه از امام داریم از زبان یک عده‌‏اى می‌‏شنویم. سخن اینجاست که آراء مردم چگونه در اندیشه امام و کنار مسئله‌‏اى در همه موارد به نام ولایت فقیه نشسته و با توجه به مسأله‏‌اى که براى انسان و کرامت انسان براى فرمایشات امام و اندیشه امام موج می‌‏زند، این جایگاه از نگاه امام بر اساس مطالعاتى که حضرت عالى داشتید، چه قدر پررنگ‏تر است؟

به نظر بنده این نکته در اندیشه امام بارز بوده و امام اهل مجامله نبود، یعنى حرف خود را آن طورى که باور داشته، صریح می‌‏زده است و اگر نه سکوت می‌‏کرده. اینکه بگوییم مثلاً یک مطلبى را براى خوشایند این و آن بگوید با طبع و منش امام سازگار نیست ، من که خیلى سن و سال ندارم ولى همین نوشته‏‌ها و در همین ده سال جمهورى اسلامى و رهبرى ایشان می‌‏بینیم که امام اهل مجامله نبوده و آن مقدارى که می‌‏فهمیده و درک داشته به آن می‌‏رسیده و آن را می‌‏گفته و باز می‌‏کرده است. این طور نبوده که براى خوشایند این و بد آمد آن مجامله کند.

این نکته را هم که من ذکر کردم مربوط به اوائل نیست، بلکه براى دوره‌‏اى است که پنج یا شش سال از استقرار نظام جمهورى اسلامى گذشته ، آن هم در یک سخنرانى عمومى نیست که کسى احساساتى بشود بیاید بگوید. بلکه یک سند رسمى جمهورى اسلامى است، لذا اینها تفسیرهاى «بما لا یرضى صاحبه» است، کسی که بیاید به این شکل ذکر بکند، در یک سند رسمى دوره اول نگفته، اگر می‌‏خواست مجامله کند، اول می‌‏گفت که آن موقع فضاى بیرون این بود که ببیند اینها از خود چه چیزى را ارائه می‌‏دهند. اما امام حرف خود این را بعد می‌‏گوید، و در یک سند می‌‏گوید، به عنوان یک شخصیت رسمى به عنوان عالی‌‏ترین اسناد، مطرح می‌‏کند، یا ببیند حالا غیر از امام، در خود قانون اساسى هم اصل اول مطرح می‌‏شود که جمهورى اسلامى نظامى است که اعتقاد به توحید، عدل، معاد و کرامت انسان، که در قانون اساسى در کنار اصول پنج گانه قرار می‌‏گیرد، این مجامله نیست، بلکه اسناد بالادستى کشور است، یک مطلبى است که امام آن را قبول داشته و مردم هم به آن رأى دادند، لذا نمی‌شود گفت که اینها، صورى و ظاهرى بوده است، باید بیاییم آن را با آن بحث حل کنیم، پس این را نمی‌‏شود بگوییم صورى است و این ظاهرى است و این مجامله است. خواست دیگران را در نظر گرفته، فضاى بیرونى و اجتماعى را در نظر گرفته، خواسته دانشگاهی‌‏ها و کشورهاى غربى راضى بشوند، این نیست. این یک واقعیت است که ولایت فقیه در اندیشه امام هم یک واقعیت است. کما اینکه اگر کسى بیاید آن را همین طورى تفسیر کند می‌‏شود تفسیر «بما لا یرضى صاحبه». بنابراین هر دو مورد واقعیت است، پس باید ببینیم اینها نسبت‌شان با یک‏دیگر چیست؟ مشکل را حل کنیم؛ والا اگر کسى بیاید آراء مردم را به عنوان یک واقعیت در اندیشه امام حذف کند، به همان اندازه است که کسى بیاید ولایت فقیه را براى بحث این تعارض، حل کند. نه آن قابل رفع شدن است نه این قابل رفع شدن، پس باید دید که در اندیشه امام نسبت آنها با یک‏دیگر چیست؟ جایگاه هر کدام چیست؟ این چه قدر جایگاه دارد، آن یکى چه قدر جایگاه دارد، خود قانون اساسى هم به گونه‏اى طراحى شده که در واقع این را نشان مى‏دهد، قانون اساسى آراء مردم از عوامل مشروعیت دهى به حکومت و حاکمیت فقیه است، و من این طورى متوجه می‌‏شوم. یعنى تفسیرى که ارائه می‌‏دهم این است که در بحث ولایت فقیه، از مجموع حرف‏‌هاى امام چنین برمى آید که مشروعیت به دو عامل بستگى دارد؛ یک جنبه‌‏اى است که از طرف خداوند است، و جنبه دوم آن مردم هستند، مردم تنها فقط یک مسئله ظاهرى که بیایند بیعت کنند قبول کردیم نیست یعنى اگر کسى هست ما بیاییم قبول کنیم این گونه نیست، نه قانون اساسى این طور است و نه جمع بین این حرف و صحبت‏‌هاى امام به این صورت ‏است. دو عامل در مشروعیت دخیل است، سهم هر کدام چه قدر است، نمی‌‏توانیم تعیین کنیم، ولى از مجموع این حرف‏‌ها برمی‌‏آید که هر دو عامل در مشروعیت نقش دارد؛ یعنى هم آن جبنه‏هاى الهى که فقیه منصوب از طرف دین است و پیشوایان دینى او را منصوب کرده‌‏اند که آن روایات ناظر به آن است و هم مردم است. ضمن اینکه اگر کسى در خود آن روایات دقت کند، مى‏بیند امام صادق علیه‏السلام می‌‏فرماید: «فانظروا الى رجل»، شما بروید پیدا کنید، آن کسى را که شما قبول کردید من به آن حاکمیت را می‌‏دهم، یعنى مانند این تعبیر امام است که من به پیروى از آراء ملت شما را تنفیذ می‌‏کنم. اگر بخواهیم خود به آن روایت به صورت لفظى نگاه کنیم مفهوم آن این است که شما بروید بگردید کسى را که یافتید و این چنین بود به آن کسى که شما پسندیدید و یافتید و تأیید کردید من هم آن حقى که از طرف خدا به من داده شده در اختیارتان می ‏گذارم؛ یعنى از روایات هم می‌‏شود این دو رکن را در مشروعیت استفاده کرد، جمع بین این حرف‌‏ها را من به این صورت می ‏فهمم.

در تحولاتى که در دین، حوزه و فقه اتفاق افتاده است در صد سال اخیر به خصوص بعد از مشروطه به این طرف که ما می‌‏آییم، دین و فقه على الخصوص خیلى تحولات شگرف و عظیمى در خودش دیده است، در اینکه این تحولات بیرونى یا درونى یعنى انفعالى بوده یا فقه فعال خود شرایط را درک کرده و تحول اتفاق افتاده مخصوصاً در فقه سیاسى که ما نگاه مى‏کنیم یا بعضى از احکام اجتماعى دین را که نگاه می‌‏کنیم بعد از مشروطه چنین اتفاقاتى افتاده است بعضی‌‏ها دلایل این اتفاقات و تحولات را عوامل بیرونى می‌‏دانند؛ یعنى اندیشه‌‏هاى رقیبى که آمدند در ایران و باعث ترویج اندیشه مارکسیستى شدند تا اسلام مجبور باشد نسبت به بعضى از قضایا حرف بزند، صحبت کند، بعضى از فضاهاى نا اندیشیده به اندیشه دربیایند، یا اندیشه‌‏هاى لیبرالى که وارد شد، بعضى از فضاهاى دیگر اسلام را مجبور کرد تا راجع به اینها حرف بزند، و خیلى وقت‏‌ها کسانى که از بیرون و انفعالى این تحولات را می‌‏بینند می‌‏گویند این اسلام، این حکم‌‏ها حکم اصلى اسلام نیست، بلکه واکنشى به اندیشه‏‌هاى بیرونى است ، ولى نگاه دومى که ما می‌‏کنیم، تحولى است که اتفاق افتاده و اگر به این صورت نگاه کنیم و بگوییم انفعالى نیست ولى یک تحول فعال است و خود دین، ذات دین قابلیت این تحول را دارد که بیشتر در اندیشه حضرت امام می‌‏بینیم، این است که آیا این دین می‌‏توانست این تحولات را انجام بدهد؟ حضرت امام می‌‏گوید: احکام دین اجتماعى است و اگر ما بخواهیم این احکام اجتماعى را پیاده کنیم، لازمه‌‏اش تشکیل حکومت است، یعنى اصلاً این طورى نیست که واکنشى به اندیشه بیرونى و یک انفعال باشد. این که در 14 قرن به این احکام توجه نشده است و بعد در زمان خاصى به آن توجه می‌‏شود بیشتر حضرت امام و شهید صدر و بقیه آقایان که در یک مدت زمان خاصى به آن توجه ویژه مى‏کنند، اما باز هم این توجه افول پیدا مى‏کند، یعنى اجتماعى دیدن دین و فقه دوباره افول می‌‏کند، دلیل اینکه این اتفاق می‌‏افتد و تحول اتفاق افتاده و دلیل اینکه باز این تحول کمرنگ می‌‏شود، یعنى اثرگذارى زیاد تشکیل حکومت بوده ولى دوباره کمرنگ می‌‏شود و این اتفاق ادامه پیدا نمی‌‏کند، به نظر شما چیست؟

بنده آن قسمت اول را بگویم، شاید قسمت دوم حل بشود، اصلاً تعبیر انفعال و فعال در این قسمت شاید تعبیر دقیقى نباشد؛ پیامبر اسلام صلی ‏الله ‏علیه ‏و ‏آله ‏و سلم فرمودند: «ربّ حامل فقه الى من هو أفقه منه»، کسى مطلبى را می‌‏گوید، نفر دوم بهتر می‌‏فهمد، نفر دوم هم در انتزاع بهتر می‌‏فهمد، این را برگردانیم به همان حرف اول، این در متن زندگى است؛ چه کسى گفته است اگر که یک بحثى به نام مارکسیست پیدا شد و این باعث شد که وقتى رفتیم منابع دینى خود را با قواعد خودش فهمیدیم، تازه فهمیدیم این انفعالى است؛ مگر آدمها فهم هایشان در انتزاع صورت مى‏گیرد؟ مگر دنیا نمى‏گوید ترقى بشر در جنگ هاست، وقتى انسان با مسأله ای مواجه می‌‏شود، دنبال راه حل می‌‏رود، اصلاً بنده این تقسیم بندى را تقسیم بندى درستى نمى‏دانم تا بعد گرفتار جواب دادن آن بشوم؛ چه کسى گفته است که این انفعال به معنى مذموم آن است؟ کجا مسأله‌‏ها، نوآوری‌‏ها در خلأ صورت می‌‏گیرد؟ شما ببینید یک فقیهى از دنیا می‌‏رود، بحث اعلمیت را مطرح می‌‏کنند، حالا چون فقیه فوت کرده راجع به اعلمیت صحبت مى‏کنند، این بد است؟ شما ببینید تابستانى مى‏شود دخترهاى نه ساله مى‏خواهند روزه بگیرند مى‏بینند سخت است، بحث سن بلوغ مورد بحث قرار مى‏گیرد و مى‏گویند نه سال دلیل نداریم، این انفعال از چیست؟ انفعال از واقعیت است، مگر کجا غیر از این است؟ شما باید نشان بدهید کجا غیر از این است تا بعد بگوییم این انفعال و آن فعال است. مگر رشد علم و دانش و اندیشه بشرى در خلأ است؟ دین منفعل نیست، اما فهم ما با عالم واقع رابطه متقابل دارد؛ ما در خلأ نمى‏توانیم بفهمیم؛ شما ببینید علامه حلى، محقق حلى مى‏گویند: که آب چاه کُر است، این روایت را شیخ طوسى هم نقل کرده بود که «ماء البئر واصل، لا یفسده شى»، که آنها هم نقل کرده‏اند، آنها نفهمیده‏اند، من خیلى دوست داشتم یک بار کسى بیاید یک فکرى بکند که این چه اتفاقاتى بوده است، چیز بدى نیست که به طور مثال فقها در دوره صفویه بحث «جزیه» را مطرح کردند، بحث امر به معروف و نهى از منکر، درباره امر به معروف چقدر رساله نوشته شد ، چقدر رساله راجع به نماز جمعه نوشته شده است؛ زیرا پیش از آن نبوده است، این انفعال از چیست؟ بگوییم از سیستم پادشاهى بوده، همه تحولات و کارهاىِ فقهى آن زمان مذموم است؟ نه چون مسأله نیست، بر عکس اگر بخواهید فقه زنده باشد، باید با مسأله‏ها نزدیک شود، هر چه فاصله بگیرد آن فقه، به مرگ نزدیک تر مى‏شود. مسائلی را بیان کنید که مورد نیاز مردم نباشد. یکی از اساتید ما رحمه‌الله می‌گفت: در «عروه» راجع به «مستبصر لحیه» آمده است؛ کسى که ریش طولانى دارد و از حد متعارف بیشتر است، تابستان هوا گرم است، آب دست هایش خشک شده، می‌‏خواهد مسح کند، آیا از آن مقدار زائد ریش خود می‌‏تواند آب بگیرد؟ حالا اگر به این صورت ‏باشد، بحث ما فعال است؟ اگر این طور بحث کنیم، یعنى چه؟، چون ما هفتصد نفر طلبه درس خارج خوان یک روز بحث کردیم، این مثلاً می‌‏شود فقه فعال؟ بعد آن سویش می‌‏شود منفعل؟ این چه حرفى است، با مسئله و با واقعیت درگیر شدن و ایده را گرفتن، منتها ما در مقام فهمیدن از آن چارچوب‌ها خارج نشویم، این مهم است، یعنى در واقع، واقعیت نباید خود را بر ما تحمیل کند، اما باید واقعیت را دید و با دیدن واقعیت سراغ فهم دین رفت. امام على علیه‏السلام می‌‏فرماید: قرآن ساکت است؛ فاستنطقوه؛ با او مصاحبه کنید. مصاحبه یعنى چه؟ یعنى مسئله به آن بدهید جواب بگیرید ؛ شما اگر به قرآن مسئله ندهید فقط دارید آن را تلاوت می‌‏کنید ثواب دارد، آدم گاهى وقت‏‌ها سرش هم درد مى‏گیرد، ولى وقتى می‌‏خواهیم به قرآن مسئله بدهیم، شما راجع به آزادى چه مى‏گویى، آن وقت آیات را مى‏آورند یکى یکى، شما راجع به زن چه مى‏گویى، این مى‏شود مسأله، این مسأله را ما از کجا می‌‏گیریم؟ از زندگى اجتماعى خود، لذا این تقسیم بندى را که ما بگوییم در این قضایا منفعلانه رفتار کردیم، نه این طور نیست، اولاً مارکسیست یک واقعیت بوده است و تا هفتاد سال بخش وسیعى از جهان را تحت سیطره خود درآورده است. یک عالم دین که این را نشناسد و با آن مقابله فکرى نکند، عالم حاضر در زمان نیست، على اى حال واقعیت غرب یک واقعیت است. ترقى غرب یک واقعیت است. دانش غرب یک واقعیت است، سیستم‌‏هاى حکومتى غرب یک واقعیت است، ما که در خلأ نیستیم؛ مگر همین‏‌هایى که ما داریم از آنها نیست؟ از ساده‌‏ترین چیزها؛ قوانین راهنمایى و رانندگى، نظام آموزشى، ابتدایى و متوسطه و ...، نظام دانشگاهى، بیایید جلو، نوع قوانین و مقررات، چیست؟ آدم‌‏ها که نمی‌‏خواهند بروند در جنگل و در را روى خودشان ببندند. دین که نمی‌‏آید طرفدارهاى خودش را به جنگل بفرستد، ما همه با هم مرتبط هستیم، یک عالم دینى هم باید اینها را ببیند، بشناسد، نظر دین را هم در این زمینه‌‏ها بیاید ابراز کند، یک تعبیرى مرحوم صدر دارد، خیلى زیبا و دل‌نشین است، در آن کتاب «المدرسة القرآنیة» می‌‏گوید که ما امروزه باید نظام‌‏هاى دینى را استخراج کنیم، نظام اقتصادى، نظام تربیتى، و خیلى نظام‌‏هاى دیگر را و بعد خودش سؤال مطرح می‌‏کند و می‌‏گوید: این چه کارى است؟ چرا خود پیامبر نکرد، اگر پیامبر انجام می‌‏داد، خیلى زیباتر بود، می‌‏فرماید: آن زمان مبتلا به نبود، آن زمان نظام اقتصادى کفر مشخص نبود، ولى الان کفر نظام اقتصادى‏ مشخص است، نظام تربیتی‌‏اش مشخص است، وقتى نظام تربیتی‌‏اش مشخص است، ما باید از منابع دینى لازم نظام اقتصادى خود را عرضه کنیم، نظام تربیتى خود را عرضه کنیم، لذا من این تقسیم را نمی‌‏دانم و نمی‌‏پذیرم. منتها به سؤال قبلى ایشان برمی‌‏گردد، که مثلاً ممکن است امام تا یک جا بردند، چرا یک نوع رجعت است، جاى بحث دارد، علل و عوالم آن که گفتم، حالا باید بحث شود.

بنده تکمیل کنم، آخر اتفاقى که می‌‏افتد، مخصوصاً انقلاب که اتفاق می‌‏افتد بعضى از فقیهان بزرگ دین، عالمان دین و بعضى از صاحب نظران حوزه دین می‌‏آیند قائل به این می‌‏شوند که اصلاً مالکیت خصوصى وجود ندارد و انفعال‏‌هایى آدم می‌‏بیند، اگر ما سیستمى نگاه کنیم که ورودى چیست و سیستم خروجى چه می‌‏دهد، یعنى سؤال مکلفان می‌‏آید در بخش فقه و بخش دین و خروجى اش از بخش فقه مى‏آید، این قبول است، من مى‏گویم که حضرت امام بابت این نظرى که احکام اسلام را احکام اجتماعى می‌‏داند اگر هم این اندیشه‏‌ها نمی‌‏آمد طبق دیدگاه امام و طبق سیستمى که امام دارد، ورودى که می‌‏آید این احکام که می‌‏آید، خروجى اش تکلیف آن روشن است، من می‌‏گویم این انفعالى که اتفاق می‌‏افتد، بعضی‌‏ها قائل به مالکیت خصوصى نیستند، بعضی‌‏ها نسبت به بعضى مسائل اجتماعى که از آن بیرون می‌‏آید واقعاً انفعالى برخورد می‌‏کنند، من می‌‏گویم که تحول‏‌ها اگر انفعالى نباشد، خوب است، و فعال باشد، و اتفاق هم افتاده است که بعضى از آقایان بعضى از صاحب نظران دینى اگر نگوییم فقیهان دینى نسبت به بعضى قضایاواقعاً انفعالى برخورد کرده‌‏اند. اینکه انفعالى نباشد و اگر انفعالى بود دینى نیست قبول است، ولى اینکه بعضى از دوستان و بعضى از علما، بعضى از آقایان، این را پذیرفته‌‏اند و انفعالى برخورد کرده‏‌اند، قابل چشم پوشى نیست.

ببینید این انفعال مثل همان اعتدال است، از آن واژه‌‏هاى لغزنده است، هر کسى خودش را مظهر اعتدال می‌‏داند. شما مثلاً می‌‏گویید آقا اینها معتدل نیستند، چه معیاری داریم، آن خط‏‌کش‏تان چیست، آن مرجع تشخیص دهنده تان چیست؟ این هم از همان است، مرجع این انفعال و غیر انفعال چیست؟ یک شخص نیست که ما یک امیرالمؤمنین داشتیم که آن «على مع الحق والحق مع على» بقیه همه غیر معصوم اند، چون در واقع، تراز معصوم است که هر طرف برود حق آنجاست، غیر معصوم تراز نیست، غیر معصوم باید در چارچوب قرار بگیرد، لذا من گفتم فقیه باید واقعیت‏‌ها را ببیند، اگر نبیند فهمش ناقص است، ما چارچوب‌‏هاى مسلّّمى داریم؛ کتاب، سنت، رجال، اصول، نحوه تفسیر متن، نحوه ارزیابى سند، صدور سند، این‌ها در این چهار چوب اگر قرار بگیرد با آن واقعیت این در چارچوب است، درستى یا نادرستى اش را من نمی‌‏گویم، چون در همین‏‌ها می‌‏بینى اشتباه است، اگر بنا بود همه اینها درست باشد که این همه تعدد مراجع نداشتیم، کثرت فتاوى نداشتیم، می‌‏توانیم بگوییم اینها منفعل است؟ از چه چیزى منفعل است؟ تنها شما مواردى را می‌‏توانید بگویید که با این تفکر جمعى نشان داده شود که آن میزان‌هاى رسمى رعایت نشده است، هر جا میزان‏‌هاى رسمى اجتهاد در دین و فهم دین رعایت نشد، آنجا می‌‏گوییم تحت تأثیر است، یعنى در واقع آن واقعیت خودش را تحمیل کرده، چون واقعیت لازم نیست مالِ غرب باشد، ممکن است مالِ همین‌جا باشد، این تحمیل واقعیت بر دین بد است، چه از درون جامعه دینى و چه از بیرون آن باشد، این می‌‏شود انفعال، اما اگر نه در واقع طرف آمده تلاش خودش را کرده است موازین را در نظر گرفته است واقعیت‏‌ها را دیده است حالا یک جا ممکن است اشتباه کرده باشد این را ما منفعل به معنى مذموم آن در نظر نمی‌‏گیریم؛ بله در ارزیابى اگر ما نگاه درجه دوم داشته باشیم، همه اینها را مطالعه کنیم، ممکن است طبق شاخص‏‌ها بیاییم به این برسیم که بعضی‌‏ها انفعال است، می‌‏خواهم بگویم آن هیمنه بحثى که ابتدا مطرح شد که آقا به طور مثال لیبرالیسم و کمونیسم آمد و...، اینها همه مسئله است، مسئله انسان است، زن و محیط زیست مسئله است. چرا قبل از این نبود؟ اگر دین ما این ظرفیت را داشت، چرا قبل از آن هم این حرف‏ها را نگفته‏‌اند؟ چون مسئله نبود، این مسئله شدن است که فقیه را وامی‌‏دارد تا بیاید در این زمینه حرف بزند، ولى پنجاه سال قبل نبود با اینکه همین آیات بود، همین روایات بود، چرا اینها را زودتر نگفته‏‌اند؟ اینکه بگوییم ما فعالیم چرا ما قبلاً راجع به زن حرف نزده‏ایم؟ چرا وقتى غرب گفت و سیصد سال در غرب تحولات جنبش‏‌هاى زنانه‌‏نگرى یا فمنیستى صورت گرفت، بعد ما داریم حرف می‌‏زنیم؟ این معنایش همین است، این تأثر بد هم نیست، این آموختن آگاهى نسبت به واقعیت‏‌ها است و اینکه على اى حال انسان این است، زن این است، ما تا دیروز فکر می‌‏کردیم زن نمی‌‏تواند بفهمد و تدبیر کند. الان دیدیم در دنیا نشان دادند که زن می‌‏تواند بفهمد، زن می‌‏تواند تدبیر کند، وقتى با این نگاه سراغ آیات قرآن می‌‏رویم ، بعد قصه بلقیس خودش را برایمان نشان می‌‏دهد، قبل هم این قصه بلقیس بوده اما قبلش توجه ما را جلب نمی‌‏کرد، بعد قصه دختران شعیب خودش را نشان می‌‏دهد که چوپانى می‌‏کنند، مردانه‏‌ترین شعل اجتماعى را دختران پیغمبر دارند، قرآن چرا نقل می‌‏کند؟ آیا رمان است؟ داستان است؟ می‌‏خواهد دهان زن‏‌ها را آب بیندازند؟! که اینها را نقل کرده است؟ چرا نقل کرده است؟ می‌‏آید می‌‏گوید بلقیس یک زنى است که حکومت کرده، خوب هم حکومت کرده است، همه‌‏اش هم لسان قرآن تجلیل است؛ «اوتیت من کل شى‏ءٍ» ؛ کشور مرفهى داشت، بعد هم یک آدم دورنگرى بود، وقتى که آن نامه سلیمان آمد، مردها گفتند: «نحن اولى قوة و بأس شدید» ما بازوی نیرومند داریم، گفت نه؛ «إنَّ الملوک اذا دخلوا قریةً افسدوها» ؛ قدرت‏‌هاى بزرگ وقتى بیایند، حساب کتاب ندارد! همین طورى حرف نزنید، ما فلان می‌‏کنیم بهمان می‌‏کنیم؛ این تدبیر است، براى چه قرآن این را نقل کرده است؟ قصه دختران شعیب را چرا ذکر کرده است؟ یک نگاه کرده موسى را شناخته است: «إنَّ خیر من استاجرت القوى الامین»؛ این هم آدم درستکار و هم توان‌مند است؛ معلوم می‌‏شود زن می‌‏فهمد، اینها چه وقت براى شما خودش را نشان می‌‏دهد، وقتى که واقعیت‏‌هاى زندگى را ببینید. ولى وقتى که نبینیم، در همان، زندگى سنت و فضاى سنتى و ده و روستا و... اینها باشد براى آدم معنى دار نمی‌‏شود، فقط می‌‏شود یک داستان، ولى بعد می‌‏بینیم خود این داستان دارد حرف می‌‏زند، مصدر تشریع می‌‏شود، منظور من این است که این تقسیم فعال و غیر فعال را باید دقیق به کار ببریم، مسئله وارد شدن از خارج هیچ چیز بدى نیست، برعکس هرچه ما مسئله‏‌ها را زیادتر کنیم به بسط و گسترش حوزه استنباط کمک کرده‌‏ایم، منتها باید در مرحله استنباط آن چهارچوب‏‌ها، معیارها و موازین درست رعایت شود.

یک نکته که خیلى مهم است به عنوان سؤال آخر مطرح کنیم، این است که‌در اندیشه امام بحث تأثیر زمان و مکان در اجتهاد بسیار پررنگ است و خیلى معنى دارد، به نظر می‌‏رسد که تا قبل از این هم اصلاً مطرح نشده است، اگر اشتباه نکنم، می‌‏خواستم ببینم اصلاً این معناى اجتهاد در زمان و مکان چیست؟ اینکه همه فقها از قبل می‌‏گفتند که وقتى موضوع عوض بشود حکم هم عوض می‌‏شود، پس این به ظاهر حرف جدیدى نبوده است، این چیست و اصلاً تعریفش چیست؟ دوم اینکه آیا می‌‏شود برایش یک مؤلفه‏ هایى هم در نظر گرفت؟

آن قسمت اول که فرمودید، درست است، اگر شما با این نرم افزارها جواهر را جستجو کنید به طور مثال «هذا الى الازمان والامکنة والاحوال»، اصلاً این کلمه یعنى به زمان و مکان و احوالات وابسته است، می‌‏گوید این مسئله به زمان و مکان و... بستگى دارد یعنى این تعبیر را اگر شما در کتاب‏هاى فقهى به خصوص در جواهر جستجو کنید، فراوان می‌‏بینید که حکم نهایى را منوط می‌‏کند به اینکه زمان و مکان و حالات آن موجود چیست؟ لذا بعضی‌‏ها که تعبیر امام را همان زمان محدودش کردند به اینکه موضوع عوض شود و موضوع تغییر کند. این سؤال خودش را نشان می‌‏داد پس آن نوآورى که همه آمدند به به و چه چه کردند، گفتند در فقه تحولى ایجاد شده، این کجاى قصه است؟ لذا این سؤال همان زمان‌ها مطرح بود که اگر ما بحث نقش زمان و مکان در اجتهاد را بخواهیم این طورى معنى بکنیم تأثیر مکان و زمان در تحولات و موضوعات احکام، اگر این باشد، این چیز خاصى نبوده، من در یک مقاله‏‌اى که آن زمان نوشته بودم یک بخشى از این معانى را فهرست کرده بودم، لیست کرده بودم، اما آنچه که خود من تا یک حدى به آن رسیدم، چون از خود امام هیچ توضیحى نبود، از طرف آنهایى که نزدیک بودند هم که بگوییم آنها تفسیر بکنند، آنها هم یک چیز روشنى ارائه نشد، شد اجتهاد در این کلمه، یعنى استنباط‏‌ها و برداشت‏هایی از این کلمه، من خودم دو سه تا نکته را می‌‏فهمیدم؛ یعنى اینکه موضوع را از این شکل فردى قصه خارج کردن، که قبلش سابقه نداشته؛ امام در بعضى از مثال‌‏ها که ذکر می‌‏کند و می‌‏گوید، مثلاً امروز شرایط حاکم بر جهان، روابط پیچیده نظام سرمایه‌دارى، اینها را خیلی‌‏ها موضوع تلقى نمی‌‏کنند، یعنى یک مقدار خود موضوع دنیاى جدید را از موضوع گذشته که فقط «سگ در نمکزار نمک شود» بیرون آمدن، یعنى آن مثال‏‌هاى بسیط و خیلى ساده و جزئى، یک بخشش این است، بخش دیگر آن آگاهی‌‏هایى است که در ذهن مجتهد ایجاد می‌‏شود و نوع نگاه و فهم او از متن، این هم به نظر من مهم است، یعنى می‌‏شود به عنوان یک احتمال، تفسیر آن حرف امام را مطرح کرد؛ یعنى در واقع فقیهى که نظام سرمایه‌دارى را خوب بشناسد، بعد وقتى می‌‏خواهد استنباط کند، خروجى اش به تعبیر آقا خروجی‌‏هاى فقه بازار و فقه سرمایه دارى نیست؛ آنجا درونش هویت جمعى هم لحاظ شد، فقط این نیست که حالا فرد مثلاً، ما می‌‏خواهیم مشکل فرد را حل بکنیم؛ اگر کسى این سیستم سرمایه‌دارى را فهمیده باشد اگر کسى سیستم سوسیالیستى را خوب فهمیده باشد، پیچیدگى هایش را درک کرده باشد، خروجى فتاوایش در مسائلِ اجتماعى و سیاسى، آن نخواهد بود، این درک خود فقیه از اوضاع و احوال در نحوه استنباط و فهم او اثر مى‏گذارد؛ و الا «حکم اللّه‏ که عوض نمی‌‏شود، این هم یک احتمال است، احتمال سومى که البته بعیدتر است؛ و آن این است که ما اگر زمان و مکان عصر صدور را به دست بیاوریم، گاهى فقیه به این برداشت می‌‏رسد که اصلاً خود آن حکم موقت بوده این دیگر مربوط به زمان صدور است، در روایت هم این است، در آیات نیست یا خیلى کم است؛ مثلاً همه روایاتى که از ائمه علیهم‏‌السلام صادر شده یک کلمه جاودانه را بیان نمی‌‏کند، بحثش مربوط به همان موقعیت است، مربوط به همان شرایط است، درک آن زمان و شناخت آن زمان ما را به اینجا مى‏رساند که این روایت، روایت خاص آن زمان است، یک تعبیرى شهید صدر دارد؛ روایت را به «روایت تبلیغى» و «روایت ولایى»و می‌‏گوید:
ائمه ما دو شأن داشتند، یکى شأن‌‏شان حکم الله را بیان می‌‏کردند، این روایت حکم جاودانه دین است، اما در یک بخش دیگر به عنوان حاکم دارند حرف می‌‏زنند، خب این روایت ما منگوله که ندارد که این روایت تبلیغى است، این را چگونه بفهمیم؟ یک بخشى از آن این است که شرایط صدور را بفهمیم، این هم یک احتمال است به نظر من، که این سه را از یک‏دیگر متفاوت می‌‏کند از بحث‏‌هاى دیگر، یعنى تأثیر زمان و مکان در اجتهاد، یکى اینکه توجه به موضوعات پیچیده دنیاى معاصر، نه موضوعات سطحى جزئى، دو آگاهی‌‏هایى که در فهم مجتهد اثر می‌‏گذارد، سوم آگاهی‌‏هاى تاریخى مجتهد از زمان صدور روایات که خود آن موقت بودن یا جاودانه بودن روایت را نشان می‌‏دهد، به نظر من اگر این‌گونه بگوییم، از آن حالت خارجش می‌‏کند و تمامش هم تأثیر گذار است.

از سیستم حوزوى ما، امام، شهید صدر و شهید مطهرى، بیرون می‌‏آید؟ آیا شهید صدر، امام، مطهرى، علامه و هر آدم بزرگى که در این یکصد سال بوده‌اند، محصول این سیستم بودند یا ذوق‌‏هاى فردى؟

نه، فردى، به نظر من، سیستم اگر بود خروجی‌اش بیش از این بود.

اگر سى سال از انقلاب بگذرد، از تحول عظیم در حوزه بگذرد و ما نتوانیم آقاى جوادى، مطهرى، علامه، امام و کسان دیگر، که خروجى سیستم هستند را ببینیم، یعنى ما الان بدیلى براى آقاى مصباح و آقاى جوادى در نسل جدید ممکن است داشته باشیم، ما شناختمان کم باشد، ولى اینکه نسل جدید آن ابهت قبلى را ندارد، این دید اولاً درست است؟ یا ما واقعاً آقایان را بزرگ می‌‏بینیم، و حداقل جوان‌ترها و فضلا را کم می‌‏بینیم؟

نه، ببینید، یک بخشى از آن درست است ما آنها را بزرگ می‌‏بینیم اینها را یک مرتبه ما فکر می‌‏کنیم بزرگ‏‌ها بزرگ می‌‏شوند؛ بزرگ‌‏ها به تدریج بزرگ می‌‏شوند و ما نمی‌‏بینیم، مثل پدر و مادرى که رشد بچه‏ خود را نمی‌‏بینند، یعنى این بچه کسى که مثلاً عمه‌اش که ده سال نبوده می‌‏آید می‌‏گوید ماشاء اللّه‏، چقدر بزرگ شده! یک بخش آن این طور است، ولى من از این زاویه می‌‏گویم که سیستم نیست که باید با این همه امکانات و شرایط بیش از این باشد، نه اینکه الان ندارد، اولاً به همان تعداد داریم؛ یعنى افراد خوش فکر فهمیده پر مطالعه، ولى افرادند، ولى کم است، به جهت اینکه اینها در آن شرایط این گونه شده‌‏اند که یک کمک به عنوان حکومت نداشتند، شرایط و ابزار پیشرفت علم و تکنولوژى و رسانه و اینترنت و اینها را نداشتند، در این شرایط این تعداد شدند، وقتى که ما این شرایط و بستر فراهم است باید خیلى بیش از این باشد؛ لذا من نمی‌‏گویم نداریم، از آنها کمتر داریم؛ این را نمی‌‏گویم داریم، ولى به تناسب آن امکانات و ظرفیت همان نیست، لذا می‌‏گویند سیستم راکد است، یعنى سیستم‌‏هاى مدارس، حوزه‌‏ها و درس‏‌هاى ما واقعاً به آن سمت و سوق نمی‌‏دهد.

به نظر می‌‏رسد آن اثرگذارى را هم ندارند، شما ببینید امثال مطهرى، بهشتى، باهنر، اینها على رغم اینکه حالا به لحاظ تعداد در فضاى جامعه کم بودند ولى حوزه اثرگذارى خوبى دارند، فکر مى‏کنم که در آن حوزه اثر گذارى هم حضور ندارند، شاید به خاطر پر رنگ شدن حاکمیت است، نمی‌‏دانم چه دلیلى دارد؟ خدمت‌تان عرض کنم چون در خصوص زنان هم مطالعات خاصى داشته‏‌اید، این براى ما دغدغه شده است که به این طرف آن طرف که مى‏بینیم، در رابطه با آن صحبت می‌‏کنیم، مسئله حجاب امروز خیلى جدى است، واقعیتش این است که ما برایمان دغدغه شد که آیا مسئله حجاب به عنوان یک واجب است، مثل نماز که واجب است، ولى جنبه‏‌هاى اجتماعى ندارد، یا رعایت نکردن حجاب به عنوان یک حکم اجتماعى، قانون واجب اجتماعى مطرح شده است، اگر فرض کنیم که حجاب یک واجب فردى نیست، یک واجب جمعى است، یا لااقل یک جنبه اجتماعى دارد که می‌‏شود به آن نگاه کرد، آیا آن وقت نوع برخورد با مسئله حجاب، به عنوان یک امر به معروف و نهى از منکر از دل جامعه باید شکل بگیرد، تازه آن وقت باید ببینیم در چه مراتبى، یا نه، واقعاً امرى است که حاکمیت می‌‏تواند به عنوان متولى امر سلامت جامعه دخالت کند و بگوید آقا این کار را می‌‏کنیم، کما اینکه تا امروز کرده است، واقعیت موجود این است که ظاهراً این نحوه برخوردها از بالا به پایین هیچ تأثیرى در سلامت جامعه نگذاشته بلکه موجب شکل‌‏گیرى یک جنبه لج بازى و مبارزه منفى هم شده است. این واقعاً به لحاظ فقهى، حالا اصلاً سواى بحث‏هاى اجتماعى ـ سیاسى است، به لحاظ فقهى حجاب کجاست؟

من چند تا مطلب را بگویم، شاید برداشت خودم باشد و جواب شما هم درونش باشد. مطلب اول این است ‏که اصل حجاب یک واجب و از واجبات ضرورى دین است، دوم اینکه مقدار حجاب یک بحث اجتهادى است، دیدگاه‌‏ها و اختلاف نظرهایی وجود دارد ، پس مقدار حجاب مثل اصل حجاب جزو ضروریات نیست، لذا یک دیدگاه داریم که زن باید دست و صورتش را بپوشاند، یک عده می‌‏گویند: نپوشاند، یک عده می‌‏گویند: کفّین، یکى می‌‏گوید قدمین، یک عده مثلاً حتى می‌‏گویند تا ساقین، نمی‌‏دانم، راجع به آرایش، پس مقدار جزو ضروریات نیست. یک بحث اجتهادى است، دیدگاه‌‏هاى مختلفى در آن وجود دارد، به نظر من در این زمینه جاى اجتهاد جدی‌‏تر وجود دارد و متأسفانه صورت نگرفته است. نکته سوم اینکه آیا این امر که یک امر ضرورى دین است، تکلیف فردى است یا اجتماعى، یا حکومت شخصى است، شخصى به این معنى که ما دلیلى از ناحیه دین نمی‌‏توانیم واقعاً مسلم اقامه بکنیم که حکومت مجاز است، اجبار کند، مقدارى که خواندم، ندیده‏‌ام؛ در زمان پیامبر، در زمان ائمه علیهم‌‏السلام، در سیره پیشوایان هم چنین چیزى را نمی‌‏بینیم. مجموعه‏‌اى را به نام «نواندیشى حجاب»، دفتر تبلیغات چاپ کرد مجموعه مقالات است، دو سه تا مقاله خیلى جدى در این باره که در واقع ما دلیلى نداریم که حکومت حق مداخله و اجبار دارد چاپ شد، نویسنده یک از مقاله‌ها پسر آقاى مفتح است، مقاله خیلى خوبى است، یک نفر دیگر هم نوشته است، البته دو تا مقاله هم بر خلاف‏ آن است، ولى من خودم چون ادله‌‏هایش را اینها را دیدم‌، دلیل محکمى برای دخالت حکومت ارائه نمی‌‏دهد، بلکه به یک سرى عموماتى استناد می‌‏کنند که از آن عمومات چنین چیزى استفاده نمی‌‏شود. مطلب چهارم این است که حالا حجاب که ضرورى دین است، مقدارش اجتهادى است، دلیل نداریم که حکومت می‌‏تواند اجبار کند، جایگاهش در ارزش‏هاى دینى کجاست؟ این هم یک بحث جداست، به طور مثال وقتى شخصى می‌‏خواهد به دانشگاه برود، براى درس‏‌ها ضریب تعیین می‌کنند، کسى که می‌‏خواهد بیاید رشته مهندسى بخواند، باید بداند که ضریب درس‌‏هاى ریاضیات چهار است، ضریب ادبیات فارسى یک است، همه اینها یک ضریب ندارند، این نشان می‌‏دهد که جایگاهش کجاست. ما در ارزش‌‏هاى دینى هم واجبات داریم، اما این واجبات همه در یک سطح نیستند، دیدید واجبات نماز را به رکن و غیر رکن تقسیم می‌‏کنند؛ رکن یک جایگاه دارد، سهوى یا عمدی‌‏اش مخلّ است، اما غیر رکن نه، فقط عمدی‌‏اش مخل است، گناه را به صغیره و کبیره تقسیم می‌‏کنند، کبیره‌‏اش باید توبه کنى، صغیره‌‏اش با عدم انجام کبیره خود به خود مرتفع می‌‏شود، پس ارزش‌‏هاى دینى یک سطح نیستند، ضریب‌شان در دیندارى یکى نیست، ضریب حجاب هم در دیندارى به اندازه‌‏اى نیست که ما فکر می‌‏کنیم، یعنى از منابع دینى که استفاده می‌‏شود جزء واجبات است اما واجبِ در چه سطحى؟ شما فرض کنید مثلاً ضریب بى حجابى را با دروغ، بى حجابى را با غیبت، بى حجابى را با ریختن آبروى مردم، بى حجابى را با حقوق مردم را رعایت نکردن، بى حجابى را با خلاف تعهدات و قراردادها عمل کردن، آیا می‌‏توانیم بگوییم این بالاتر است؟ نمى‏توانیم بگوییم، پس این هم یک بحث چهارم است، بحث پنجم یک بحث اجتماعى است، که آیا این روش‏‌ها مؤثر است یا خیر؟ خیر، این پنج تا مطلب را، در واقع راه این است، شما ببینید، من جاهایى که خودم به عیان دیدم، سوریه و لبنان را در سال‏‌هاى مختلف دیدم، اینها رو به افزایش است، حکومت کار ندارد، ما رو به کاهش است، معکوس است، چرا؟ ترکیه رو به افزایش است ما رو به کاهش هستیم؟ پس معلوم می‌‏شود یک جاى کار در اجرا خراب است، مردم که بد ذات نیستند، فطرتى مشکلى ندارند، یک جاى کار عیب دارد، تلقى مردم این است که نگاه به این مسئله نگاه سیاسى است نه نگاه دینى، ببینید اگر مردم احساس کنند، کمربند ایمنی را، در جاده‏‌هاى بیرون شهر می‌‏بندند، در شهر نمی‌‏بندند، می‌‏گویند این مأمور چرا آنجا نمی‌‏آید چنین کند، چون مردم فهمیده‌‏اند به نفع‌شان است خودشان رعایت کنند، اما اینجا می‌‏گوید افسر می‌‏خواهد قبض جریمه بنویسد، انسان وقتى یک چیزى را به سود خود می‌‏داند، خودش انجام می‌‏دهد، ولى کسى که می‌‏خواهد براى قبض نوشتن می‌‏گوید کمربندت را ببند، نمی‌‏بندد، لج می‌‏کند، لذا تا او را می‌‏بیند می‌‏بندد، او را نمی‌‏بیند رها می‌‏کند، ولى چرا همه در جاده می‌‏بندند؟ آنجا نه پلیس است، نه کسى که به او می‌‏گوید، چون خود فهمیده است که به سودش است، اینجا نمی‌‏فهمد که پشت چراغ قرمز ایستاده است، می‌‏خواهد بیاید بگوید آقا چرا کمربند نبسته‌‏اى؟ جریمه کند، تو اگر دلت به حال این سوخته اینجا که ماشین ایستاده، توجه می‌‏کنید، اینجا هم همین است، یعنى تلقى جامعه ما این نیست که اینها در واقع یک کار فرهنگى است، یک کار دینى است، احساس می‌‏کنند یک فضاى سیاسى، یک چیزى صورت می‌‏گیرد، می‌‏خواهند دامن بزنند.

انتهای پیام

دیدگاه شما