اگر مدیری تحمل شنیدن حرف حق را نداشته باشد امکان عمل به آن را ندارد و معلوم است که کسی که درحرف به عدالت توجه ندارد عملا عادل نیست. مسئله بعدی جلوه مهم دیگر عدلی است که در حوزه سیاست و اجتماع رخ میدهد چون مردم به عدالت عیان نیاز دارند و باید تحقق آن را در جامعه ببینند.
به گزارش پایگاه اطلاعرسانی و خبری جماران به نقل از روزنامه تهران امروز، سابقه عدالت خواهی بشر قرنهاست وجود داشته است و کمالخواهی مردم در زمینه تحقق یک جامعه عدالت محور قرنهاست ادامه دارد و در اکثر فرهنگها جامعه عدالتمحور را در دسته و آرزوهای دست نیافتی بشر قرار میدهند. طی قرون متمادی و با تحولات اجتماعی مدرن مردم اهرمها و ابزارهای مختلفی را برای تحقق جامعهای عدالتخواه و عدالتپرور طراحی کردهاند که از برقراری ستم و ظلم در یک جامعه جلوگیری کنند اما عدالت نیز مانند تمام مباحث فلسفی وجوه یا جنبههای مختلفی دارد که هرکدام به نحوی بخشی از یک جامعه را در بر میگیرد. پرسش اینجاست که آیا عدالت مفهوم مستقلی دارد؟ و آیا تعریف عدالت به تحقق جنبههای سیاسی و اقتصادی و اجتماعی آن بستگی دارد؟ دکتر قاسم پورحسن استاد فلسفه دانشگاه علامه طباطبایی، عدالت حقیقی که پشتوانه دینی دارد را عدالت عملی تعریف میکند و ضامن اجرایی این نوع عدالت را نقدپذیری و آزادی بیان مردم جامعه اسلامی معرفی میکند. در گفتوگوی پیش رو گامهای رسیدن به جامعه مطلوب عدالت محور را از منظر دینی بررسی کردیم.
عدالت در جامعه اسلامی چه جایگاهی دارد و آیا مفهوم به کارگیری عدالت در یک جامعه دینی وجوه مختلف عدالت مانند عدالت اجتماعی، سیاسی و اقتصادی است؟
ابتدا باید سه مسئله مهم را درباره عدالت در نظر بگیریم تا عدالت تعریف محور نشود و وجه عینی عدالت در جامعه دیده بشود. عدالت را لزوما نباید فقط با امر سیاسی در نظر بگیریم. عدالت خودش یک ملاک است و اینگونه نیست که تابعی از مناسبات سیاسی و اجتماعی تعریف بشود. وقتی مردم در جنگ جمل از امیرالمومنین(ع) پرسیدند آیا میشود طلحه و زبیر را معیاری برای عدالت دانست، ایشان فرمودند حق خودش یک معیار است و ربطی به کوچک و بزرگبودن و نفوذ داشتن ندارد و عدالت یک ملاک مستقل است و در جامعه نقش مهمی دارد. مفهوم عدالت به قدری جایگاه دارد که حتی افعال خداوند نیز با عدالت شکل گرفته است و در قرآن آمده که زمین و آسمان با عدل شکل گرفته است.
بیشترین تاثیر عدالت در کجا دیده میشود؟ به کدام وجه عدالت باید بیشتر توجه کنیم تا تحقق عدالت ملموستر شود؟
بیشترین تاثیر عدالت در بحثهای مفهومی نیست بلکه در زندگی سیاسی و اجتماعی مردم است. عدالت با تمامی ساحات و اضلاعش برای تحقق عینی در زندگی اجتماعی است. فلسفه بعثت پیامبران تحقق عدالت است. وقتی صحبت از قیام برای عدالت میشود همان اقدام عملی برای تحقق عدالت معنی میشود و تعاریف زیبا کمکی به تحقق عدالت نمیکند. ما باید تحقق عینی عدالت در جامعه را ببینیم. باید خود عدالت را مبنا قرار دهیم نه اینکه با چه کسی نسبت دارد. امیر المومنین (ع) میگویند در جامعهای که عدالت جاری نباشد محال است مردم به دین روی آورند. عدالت و دینداری نسبت مستقیم دارند و ما نباید با مفهومهای مختلف انسانی عدالت را معنی کنیم. چراکه ممکن است عدالت شکل نگیرد. تاکید من این است که عدالت را به معنای حقیقی خودش تعریف کنیم و عدل حقیقی که همان عدل دینی است و عدل سیاسی و عدل اجتماعی و جنبههای دیگر عدل تابعی از عدل حقیقی هستند.
منظور شما از عدل حقیقی چیست؟ تصور بفرمایید غیرمسلمانی به یک جامعه دینی مسافرت کند چه مصداقی عینی از عدل حقیقی که از آن نام بردید و آن را پشتوانه عدلهای دیگر معرفی نمودهاید باید برای او معرف عدل حقیقی اسلامی باشد؟
تعریف ما ازعدل حقیقی همان تعریفی است که امیرالمومنین(ع) در نهجالبلاغه میفرمایند و چند ویژگی برای آن معرفی میکنند. اولا منشا این عدل باید آیات الهی باشد و بشر آن را جعل نکرده باشد چون ممکن است عدل تعریفی بشر نسبی باشد و مقطعی شکل بگیرد. دوم باید رنگ و بوی انسانی باشد همه انسانها را دربر بگیرد و تفاوت قائل نشود. به عبارتی صبغه و رنگ انسانی داشته باشد؛ سوم اینکه فراگیر باشد و فقط به حاکمان و بزرگان یک جامعه مربوط نشود. پس عدل فراگیر و عدل دینی و عدل برخاسته از سرشت انسانی که برخاسته از نیازهای انسانی باشد عدل حقیقی است و کوتاه بگویم اگر در جامعهای عدل مخصوص عدهای باشد عدل حقیقی در آن جامعه جایگاه ندارد و عدالت هم مصداق عینی ندارد که کسی بتواند ببیند پس در نتیجه جنبههای مختلف دیگر عدل هم محقق نمیشود.
از منظر دینی حضرت امیر(ع) که در جایگاه سیاسی قرار گرفتهاند به عدل سیاسی تاکید دارند و بر تقسیم امکانات مساوی اجتماعی و جلوگیری از ستمگری تاکید دارند. چه راهکار عملی برای یک مدیر در جامعه دینی وجود دارد که بتواند از این مسائل مبرا باشد و بتواند دغدغه عدالت محور بودن خود را در حیطه کاری خودش پیاده کند؟
بهتر است به جای استفاده از واژه عدل سیاسی به عدل در سیاست و اجتماع تاکید کنیم. امیرالمومنین (ع) در نهجالبلاغه میگویند اگر مدیری تحمل شنیدن حرف حق را نداشته باشد، امکان عمل به آن را ندارد و معلوم است که کسی که در حرف به عدالت توجه ندارد عملا نیز عادل نیست. مسئله بعدی جلوه مهم دیگر عدلی است که در حوزه سیاست و اجتماع رخ میدهد چون مردم به عدالت عیان نیاز دارند و باید تحقق آن را در جامعه ببینند. حضرت امیر(ع) نیز میفرمایند عدل برای تحقق است و در نامهای به مالک میگویند مردم زیر دست تو شکار تو نیستند بلکه برادر تو هستند. حکومت میتواند به استیلا بر مردم فکر کند و میتواند به آنان به عنوان همنوع خودش نگاه کند و نوع دوستی، خودش جنبهای از عدالت است.
شما به فرمایش حضرت امیر(ع) اشاره کردید که کسی که در بیان به حق توجه نمیکند، هرگز نمیتواند عادل باشد. در جامعه امروزی نیز بیان حق این گونه معنا میشود که مردم بیعدالتی مدیران را به آنان گوشزد کنند. آیا جلوههایی از آزادی بیان به عدالت محوری جامعه پیوند میخورد؟
این حرف درست است، امیرالمومنین (ع) نه تنها به مردم گوشزد میکند که ساکت نباشند بلکه وظیفه اخلاقی و دینی آنها را امر به معروف و نهی از منکر میداند. هیچ مدیری به غیر از معصومین از اشتباه و ستم مبرا نیست. نه تنها باید مردم و جامعه به حاکمان بیعدالتیها را گوشزد کنند بلکه این جزو وظایف مهم دینی آنهاست که در مقابل ستم اعتراض کنند و خود حضرت امیر(ع) با وجود معصومیت میگویند با من مثل سلطان جابر و ظالم رفتار نکنید و اگر مشکلی در نحوه اداره جامعه میبینید به من بگویید. این امر نشاندهنده همین توجه ایشان به عدالت در یک جامعه است و این یک اصل مهم در حکومت اسلام است. در جامعهای که آزادی بیان نباشد عدالت به خطا میرود. امام حسین (ع) در توصیف جامعه سال 60 هجری میگویند دین لقلقه زبان آنهاست و سکوت در برابر ظلم جایز نیست.
حضرت امیر (ع) در خطبهای میفرمایند من مدیران در جامعه اسلامی را غربال میکنم و عدهای را از بالا به پایین میکشم یا برعکس که نشاندهنده توجه ایشان به عدالت سیاسی است و اینکه هرکس باید سرجای خودش باشد. شما مصداق این عدالت سیاسی و اجتماعی را در چه چیزی میدانید؟
بله از بزرگی درباره فروپاشی حکومت پرسیدند ایشان گفتند کارهای بزرگ را به آدمهای کوچک دادن و کارهای کوچک را به آدمهای بزرگ که جلوهای از بیعدالتی است که مهمترین آفت عدالت در همه جهان است و مهمترین دغدغه امیرالمومنین(ع) نیز همین است که من در مقابل افراد کوچک که امور بزرگ را در دست گرفتهاند ساکت نمینشینم و ایشان افراد ناشایست را عزل میکردند. شهید مطهری در کتاب انقلاب اسلامی این مسئله را آفت مهمی میداند که متاسفانه در جامعه ما هم بعضا بروز دارد و عدم تخصص مدیران باعث بیعدالتی میشود.
کدام ویژگی اخلاقی در یک مدیر جامعه اسلامی باید حضور و ظهور داشته باشد که از بیعدالتی کاری او جلوگیری کرده و به پیشبرد عدالت کمک کند؟
اولین چیز اینکه باید حق و عدالت دغدغه او باشد و اگر فردی متوجه شود که نمیتواند عدالت را محقق کند نباید مسئولیتی را بپذیرد و دومین مسئله مهم این است که نقدپذیر باشد و اجازه بدهد تا افراد مختلف تواناییهای او را به نقد بگذارند و شایستگی او در مقامش باید دائم مورد پرسش و بررسی جامعه قرار بگیرد.