هاشمی رفسنجانی با ابراز امیدواری نسبت به فراهم شدن یک حوزه نیرومند اسلامی برای آینده طولانی، بر ضرورت تخصصی شدن اجتهاد تاکید و با بیان اینکه نباید به گونهای باشد که حوزه علمیه از علوم روز دنیا چیزی نداند، یادآوری می کند که اگر در هر رشتهای از فقه تخصصها در حوزهها به وجود بیایند، در هر موضوعی صاحبنظر خواهیم داشت و باید در حوزه برای همه رشتهها مجتهد صاحب یک تخصص داشته باشیم.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، آیت الله اکبر هاشمی رفسنجانی در گفت وگوی مکتوب و تفصیلی با شفقنا، با اشاره به نقش علمای جبل، به نقش شیخ بهایی در حوزه اصفهان می پردازد و بیان می کند: آیتالله بروجردی که از حوزه اصفهان به نجف رفته بودند بعدا که آمده بودند یک وقتی در محضری که با دیگران خدمتشان بودیم و با دیگران صحبت میکردند از حوزه اصفهان تعریف میکردند و میگفتند، نتوانستیم در نجف اطلاعات دینی بیشتر از آنچه در اصفهان به دست آوردیم، اضافه کنیم. واقعا حوزه اصفهان این گونه بود. بسیاری از فحول علمای تشیع در این مدت با واسطه یا بی واسطه به حوزه اصفهان مربوط میشوند و شیخ بهایی در آن مقطع نقش بسیار زیادی در درخشش حوزه اصفهان داشته است؛ البته یک مقدار مقاطع مبهم در زندگی ایشان هست. از جمله چیزهایی که به نظر من خیلی عجیب است و شاید هم طبیعی باشد این است که ایشان اولاد ندارد. همیشه فکر میکردم که چرا اسمی از اولاد و خاندانشان در تاریخ ما نیست. ظاهرا ایشان اصلا اولاد ندارد. به هر حال شیخ بهایی را که اول کارش بود در مقطعی به جای محقق کرکی شیخ الاسلام اصفهان میکنند. شیخ الاسلام اصفهان در زمان صفویه یعنی عالی ترین مقامی که بر همه امور مذهبی و عملا امور سیاسی کشور حاکمیت دارد. ایشان مدتی این کار را انجام میدهد. نمیدانم چرا ایشان به فکر افتادند که مهاجرت کنند. با آن موقعیت ممتاز و با آن مسوولیتهای بزرگ و آن کارهایی که انسان در چنین شرایطی میتواند انجام بدهد و خدماتی که میتواند انجام بدهد یکباره همه چیز را گذاشت و مهاجرت کرد. مثل محمود غزنوی که مهاجرتش معروف است. البته میتواند دلایل خوبی داشته باشد منتها محققان باید دلیل آن را روشن و ثابت کنند. عجیب است که این نکات چگونه در تاریخ ما مخفی مانده و چرا تا به حال معلوم نشده یا شده و ما نتوانستیم پیدا کنیم.
او ادامه می دهد: ایشان سالها گشتند و به مکه، مدینه، شام، بعلبک و جبل عامل رفته و در نجف و گویا در اسلامبول بوده و با حوزهها و شخصیتهای مختلف به صورت ناشناس بحث میکرد. آیا به دلیل اشتیاقی که به علم و تنوع علمی داشته ترجیح داده که به طور موقت کارها را برعهده دیگران بگذارد و برود خودش را تقویت کند! دستاورد جدیدی بیاورد مطمئنا دستاوردهایی که از این سفر آورده مهم هستند. من الان نمیدانم. اما قطعا باید این را پیدا کنیم. شوخی نیست که کسی با این مقام و این شخصیت و این قدرت علمی یکباره اداره حوزهها و علما همه را رها کند و دوره گرد شود. بعد هم که برمی گردد دستاوردش در یک نامه و در یک گزارش کامل پیدا نشود! باید باشد. حتما باید اینها را پیدا کنیم. شاید در غارتی که افاغنه در اواخر دوران صفویه در اصفهان کردند اینها را از بین برده باشند. شاید در افغانستان یا جاهای دیگر باشد. باید اینها را پیدا کنیم.
مجهولات تاریخی خیلی زیاد است
هاشمی رفسنجانی می گوید: در دوره خودمان هم مجهولات تاریخی خیلی زیاد است چه برسد به صدر اسلام. وقتی به زمان پیغمبر(ص) و بعد از پیغمبر(ص) به زمان ائمه (ع) برمی گردیم آنچه که میدانیم قطرهای است از یک اقیانوس و آنچه که نمیدانیم بسیار زیاد است. یک بار در اجلاس ائمه جمعه گفتم، پیغمبر(ص) 400 یا 500 خطبه نماز جمعه در دوران زندگی شان خواندند. این خطبهها کجاست اگر هر خطبه نیم صفحه هم باشد باید درحد یک کتاب باشد. در صورتی که حتما پیغمبر(ص) مسایل روز را در خطبهها میگفتند. چون گفتن مسایل روز جزو وظایف ایشان مخصوصا در خطبههای نماز بود. این خطبهها کجا هستند خطبههای 5 سال دوران خلافت حضرت علی (ع) کجاست ایشان که حاکم مبسوط الید آن زمان بودند.
او معتقد است: به هر حال پیروزی انقلاب اسلامی شرایط جدید را برای ما فراهم کرد و باید از این شرایط جدید خیلی استفاده کنیم. یکی از کارهای خیلی بزرگ ما این است که حوزههای علمیه محققان ما دنبال کشف مرموزها و مدفونهای گنجهای تاریخ بروند که واقعا الان برای شناخت دین اسلام و قرآن بسیار نیاز داریم که این کار را انجام بدهند. به هر حال مطمئنا شیخ بهایی بعد از این همه هجرت و بعد از این همه زحمت مسافرت و گمنامی دستاوردهایی داشتند که باید مشخص شود. بالاخره شیخ الاسلام اصفهان هر جا میرفت میبایست کل مردم آن منطقه دورش حلقه میزدند اما او اهل این حرفها نبود و لابد گمنام میرفت. سرانجام دوباره به اصفهان برگشت و جای خالی خود را دوباره پر و حوزهها را تقویت کرد. آثار حوزوی ایشان و شاگردانش معروفند. شخصیتهایی که اسم میبریم خیلی فراوانند. اما ایشان در دوره طولانی از حدود سال 985 که وارد این بخشها میشود تا سال 1030 غیر از مقطع سفرش دایما فعال بود و دایما کارهای بزرگ میکرد. باید کارهایش را قطعا پیدا کنیم.
هاشمی رفسنجانی بیان می کند: ایشان آن قدر عظمت دارد که وقتی در اصفهان فوت میکند مرحوم علامه مجلسی در آثار خود مینویسد «من به نماز در مراسم فوت مرحوم شیخ بهایی مشرف شدم» بعد میگوید «وقتی من برای نماز رفتم همه طلبهها و فضلا شرکت کرده بودند و حدود 50 هزار نفر از مردم در مراسم تشییع جنازه جمع بودند». خیلی مهم است که برای تشییع جنازه شخصیتی که هم سیاسی بوده و هم در خدمت حکومت بوده و با حکومت کار میکرد و هم حوزوی بود در شهری مثل اصفهان آن زمان 50 هزار میآیند. نمیتوانیم بگوییم علامه مجلسی اغراق میکند. چون آدم خیلی دقیقی است و حرف هایش را خوب ضبط میکرد و با توجه مینوشت. ضمن اینکه این جمله خطابه نیست بلکه نوشتهای است که در تاریخ مانده است. جمع شدن 50 هزار نفر مطلب قابل توجهی است و نفوذ و محبوبیت شیخ را میرساند. همین جمله جای خالی اش را بعد از فوت نشان میدهد. اینکه جنازه ایشان را به دلیل جایی که در اینجا داشتند به مشهد آوردند طبیعی است. آن موقع بسیار رسم بوده و این کارها را میکردند.
او با اشاره به اینکه میخواهد دو سه نکته مهم از حرف های ایشان را بگوید تا نتیجه درستی از حرف های ایشان بگیریم می افزاید: همه ما میدانیم که ایشان از علمای جامع الاطراف بودند. علم و فنی را در زمان ایشان نمیشناسیم که شیخ بهایی آن را نداند یا در مورد آن ننویسد. از فقه اصول ادبیات فارسی عربی منطق فلسفه ریاضی حساب مهندسی و حتی علوم غریبه که گاهی اشارات منفی به آنها دارد که فهرست کاملی از کارهایش را داریم اما ابتکاری از ایشان در این نوشته هاست. چون یک نمونه از آن را خودم دیدم میخواهم عرض کنم که میتواند تاریخی باشد. یعنی همان کاری که در ساختن مسجد چهارباغ یا مدرسه چهارباغ اصفهان شد. آنجا باتلاق بوده و امکان اینکه در یک باتلاق چنین ساختمان با عظمتی ساخته شود در آن زمان نبود. شیخ بهایی طرحی ریخته و با ذغال هیزم سوختهها و کربن پوشش دو متری روی باتلاق درست کرده و آن ساختمان عظیم را ساخته که تا الان مانده است. این تکنیک الان هم در اروپا و در آمریکا استفاده میشود. نمیدانم چه جور بود. در زمان ریاست جمهوری به جنوب ورامین رفته بودم تا مسیر اصفهان به مشهد را ببینم. آن موقع معمولا از آن مسیر به مشهد میآمدم. از جایی مثل جنوب گرمسار رودهایی که از تهران به ورامین میروند به شکل یک رودخانه به کویر میروند.
در آنجا یک باتلاق بسیار سخت است که همین الان هم عبور از این باتلاق به خصوص در روزهای بارانی تقریبا غیرممکن است. با اینکه الان آبها مهار شدند و آب کمی از آنجا میرود. به من گفتند «شیخ بهایی در آن زمان جاده قابل اعتمادی در این باتلاق ساخته بود که امروز نتوانستیم بسازیم ». در زمان من این جاده نبود و الان نمیدانم این جاده هست یا نه. گفتم «ببینید چگونه است» گفتند «با پردهای از زغال این جاده را ساخته است». خودم به آنجا رفتم و گفتم، تراکتور و بیل بیاورید و زمین را درباتلاق بکنید. وقتی کندند دیدیم به جایی رسیدیم که ماده سیاهی شامل زغال و... آنجا ریخته و با آن پردهای که هست آب به بالا نفوذ نمیکند و بالای جاده خشک میماند. همین کار را در مسجد آنجا انجام داده بود. بعد از سالها و شاید دهها سال و چند قرن اروپاییها و آمریکاییها آمدند و این را دیدند و مستشرقین خبر دادند که در آنجا به این تکنیک عمل شد. این کار چیزهای زیادی به ما میفهماند. شیخ بهایی که ذاتا مهندس یا شخصی نبود که عمرش را بر سر این مسایل بگذارند. این نشانه هوش و نبوغ ایشان است. با این نبوغ و فنون و این علوم قضاوتی کرده که آن امروز خیلی به درد ما میخورد بخصوص در این مقطع برای آدمهای حوزه میخواهم عرض کنم. دانشگاهها در این مورد خیلی مشکلی ندارند آنها راه را پیدا کرده اند و دارند میروند.
هاشمی رفسنجانی بیان می کند: شیخ بهایی با این همه علومش میگوید، «من هر جا با افراد ذی فنون مواجه شدم بر آنها غلبه کردم. چون همه بودند و ایشان قوی تر از آنها بود اما هر جا با کسی مواجه شدم که با یک علم آشنایی داشت، شکست خوردم غلبت کل ذی فنون و غلبت من کل ذی فن. یعنی از هر «صاحب یک فن» شکست خوردم ولی در مقابل همه صاحبان فنون در بحث پیروز شدم.
ضرورت تخصص در علوم اسلامی
او مخطابش را حوزه ها قرار می دهد و می گوید: اینکه انسان جامع علوم باشد و همه چیز را بداند خیلی خوب است برای آثارش هم خوب است اما برای اداره یک کشور آنجایی که میخواهیم با دین و افکار فقهی کشور را اداره کنیم نمیتوان با افکار جامع الفنونها کشور را اداره کرد. باید در هر علم و رشتهای متخصصان درجه یک داشته باشیم. همین کاری که دانشگاهیان میکنند. دانشگاهها یک دوره اطلاعات عمومی و یک علوم پایه دارند و بعد به دورهای میرسند که وارد تخصص میشوند. وقتی به تخصص رسیدند گرایش های مختلفی دارد و یک آدم میرود و سال ها زحمت میکشد و صاحب تخصص میشود و وقتی انسان با او مواجه میشود میبیند او همه چیز را در مورد بخش خودش میداند و خیلی راحت میتواند اظهار نظر کند. در عمل هم همه مردم این را میدانند.
او ادامه می دهد: ما در علم پزشکی به چه کسی مراجعه میکنیم؟ به پزشک اطفال برای بچه هایمان مراجعه میکنیم یا به پزشک معمولی برای مغز و اعصاب میخواهیم به چه کسی مراجعه کنیم؟ برای قلب به چه پزشکی مراجعه میکنیم؟ باید به کسی مراجعه کنیم که خوب میداند. این که عقل و حکم قطعی عقل است بنابراین تا وقتی که حوزهها حکومتی نیست میتوانیم هر کاری بکنیم و خودمان را قوی کنیم اما وقتی میخواهیم حوزه استراتژی و احکام حکومت را اداره کند و عقیده داریم که علمای ما باید در مقابل مجلس بنشینند و جلوی هر حکمی را در هر موضوع خلاف شرع از مجلس درآمد بگیرند. اگر بخواهیم این کار را بکنیم آنها باید در آن موضوع تخصص داشته باشند. همین جوری که نمیتوانیم کلی گویی کنیم. یک متخصص یا یک گروه متخصص مینشینند و به نتیجهای میرسند که یک کار کارشناسی است. یکی از ویژگیهای امام این بود که به کارشناسی خیلی اهمیت میدادند. یادتان است که امام یک بار گفتند، «اگر دو سوم مجلس چیزی را تصویب کردند شورای نگهبان حق ندارد آن را رد کند ». مجلس کارشناسی میکند کار فقهی که نمیکند. کارشناسان مینشینند و تصمیم میگیرند. آن زمان به خاطر اصرار مجلس بر اجرای مصوبات و ادله شورای نگهبان بر مغایرت آن مصوبات با شرع یا قانون اساسی مشکلاتی به وجود میآمد در چند نوبت به بن بست میرسیدیم که امام (س) مجمع تشخیص مصلحت را تاسیس کردند تا در این مورد بین آنها داوری شود. مجمع هم ترکیبی از علما و متخصصان و آدم های با تجربه است و این جوری عمل میکند.
او می افزاید: من فکر میکنم این یک بخش مسلم تاریخی و دینی و بدیهی عقل است و در مبانی فقهی ما هم هست. شما تقلید را برای دو قشر عالم و جاهل چگونه در جامعه ترویج میکنید چرا تقلید از اعلم را واجب میدانید برای اینکه باید از عالم تر بپرسند. این حکم عقل و بدیهی است و همه ما قبول داریم.
نباید به گونهای باشد که حوزه علمیه از علوم روز دنیا چیزی نداند
تخصصی کردن علوم در حوزه یک ضرورت است
هاشمی رفسنجانی بار دیگر با تاکید بر ضرورت تخصصی شدن اجتهاد بیان می کند: اگر ما در هر رشتهای از فقه تخصصها را در حوزهها به وجود بیاوریم میتوانیم در هر موضوعی صاحبنظر داشته باشیم. البته اینها کافی نیست. باید در همه علوم دنیا که به اداره کشور مربوط میشود تخصص داشته باشیم. نباید به گونهای باشد که حوزه علمیه از علوم روز دنیا چیزی نداند. نمیگویم یک مجتهد همه اینها را بداند آن وقت میشود که اگر خیلی هم نابغه باشد در مقابل ذی فن شکست میخورد. باید در حوزه برای همه رشتهها مجتهد صاحب یک تخصص داشته باشیم. البته باید بعد از طی مراحل اولیه در حوزه باشد. یعنی خواندن یکی دو دوره خارج برای همه لازم است بعد از آن باید تفکیک شود و حوزه کلاس داشته باشد و آن فرد امتحان بدهد و به آن کلاس برود و متبحرترین فرد روزگار شود. همان کاری که در دانشگاه ها میکنند.
او می گوید: این یک کار من در آوردی نیست. دانشگاهها در این زمینه بهتر از ما کار میکنند. هنوز میخواهیم در حوزه با سنت قدیمی زندگی کنیم. به نظر میرسد که تخصصی کردن علوم در حوزه یک ضرورت باشد. از یک ضرورتی حرف شیخ بهایی که یکی از جامع ترین، عالم ترین و نابغه ترین شخصیت های علمی کشور است، استفاده میکنم و عرض میکنم " غلبت ذی فنون و غلبت ذی فن" مسوولان حوزههای علمیه انتظار داریم این کار را بکنند و رشتههای تخصصی را جدا کنند. عالم متخصص برای هر رشتهای بگذارند. البته طلبهها باید مجبور شوند یک دوره عام را بگذرانند؛ مثل دانشگاه ها امتحان بدهند و وقتی رساله تخصصی شان را نوشتند آن وقت به آنها پایان نامه تحصیلی بدهید مجموعه اینها میتوانند شورای فقهی تشکیل بدهند که مسایل کشور را حل کنند.
هاشمی رفسنجانی در پایان اظهار می کند: تحقیقا بدانید که اگر بخواهیم حکومت اسلامی و مکتب اهل بیت برای قرنها حاکم بماند باید این کار را بکنیم و هر چه هم تاخیر کنیم ضرر میکنیم. الان هم وقتی است که برای این کار به اندازه کافی نیرو امکان و تجربه داریم و میتوانیم از زیر مجموعه آن 50 کتاب فقهی که معمولا میخوانیم و هر کدامشان چندین زیر مجموعه دارند رشتههای تخصصی درست کنیم. ان شاءالله یک حوزه نیرومند اسلامی برای آینده طولانی و برای این انقلاب اسلامی فراهم کنیم.