آیا در سنت پیامبر در تقابل با مخالفان راهی برای تجویز خشونت یا قتل یا ترور گشوده است؟ در متون تحقیقی که تا بهحال در پاسخ به این پرسش نگاشته شدهاند، به تجویز ترور که در ادبیات عرب «فتک» یا «غیله» یا «اغتیال» نامیده میشود، اشارهای نشده است بلکه تصریح در نفی پیامبر از بهکارگیری چنین شیوهای در برخورد با دشمنان است. مهمتر آنکه با توجه به اقتضائات تاریخی آن عصر و نوع رفتارها و برخوردی که در قبال دشمنان یا مخالفان فکری و سیاسی اعمال میشده و خشونت سبعانهای که بیهیچ حدودی در قبال دشمنان یا اسرای جنگی بهکار میرفته است، پاسخ این پرسش منفی است.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، میثم محمدی در یادداشتی که در ضمیمه روزنامه شرق منتشر کرده آورده است: یعنی پیامبر تا حد ممکن برخلاف آیین و رسوم متداول عصر دوره خویش حرکت میکند و به نظر میرسد در تلاش است تا در نوع و سطح مجازات و مواجهه با دشمنان و مخالفان، سنت جدیدی پایهگذاری کند. سنتی که در آن اصل بر بخشش و عفو است نه «حظر» و انتقام و خونریزی. مگر آنجا که پای خون بیگناه یا افساد در ارض در میان است. «من قتل نفسا بغیر نفس او فساد فیالارض فکاّنما قتل الناس جمیعا فمن احیاها فکاّنما احیا الناس جمیعا» (مائده/32) اینجا پیامبر به حکم قصاص یا جهاد عمل میکند ولی باز هم حکم به ترور یا فتک نمیدهد و از قتل ناگهانی یا غافلگیرانه یا مثلهکردن منع میکند. تاکید پیامبر بر حرمت خون انسان (نفس محترمه) است که به روایت وی از هرچیز محترمتر است. اختلافنظرهایی که در برخی متون تاریخی و به تبع فتاوی فقهی بر سر جواز جهاد ابتدایی و اسلام آوردن کفار با شمشیر وجود دارد البته از مجال این بحث بیرون است و نیازمند بررسی جداگانهای است و از اساس نیز با این بحث متفاوت است.
بررسی سنتی که در زمینه حرمت فتک و ترور از پیامبر به جای مانده، نشان میدهد که وی بر منع فتک تاکید داشته است. پیامبر در دوره حضور در مکه و در آغاز مبارزه با کفار و معرفی اسلام به عنوان مکتب زندگی و راه آزادی از اسارت و ظلم نیز به ترور دشمنان خود دست نزد و از صدور جواز آن نیز خودداری کرد. سنت پیامبر نشان میدهد که او از کلام و قلم، خطابه و نامه برای معرفی اسلام به مخالفان و مردم استفاده و سعی کرد با سبک زندگی خود، نشان دهد که اسلام چگونه میتواند آنان را در برابر سنتهای ظالمانه و تبعیضآمیز و خرافات جانسوز و انسانکش توانا کند و رشد دهد. یکی از مهمترین روایات پیامبر در اینباره عبارت «الایمان قید الفتک، المومن لایفتک» است که مسلمبنعقیل نیز آن را حجت خود در اجتناب از ترور عبیدالله بن زیاد شمرد و به شریکبن اعور و هانیبن عروه گفت که پدرش این روایت را از حبیبش رسول خدا شنیده است. شرح این ماجرا در مقتل ابیمخنف، تاریخ طبری و تنزیهالانبیاء آمده است. روایت از نظر مسلم تا به آنجا مسلم و مستند و مقتدر بوده که از ترور شخصی چون «عبیدالله» نیز جلوگیری میکند. آیا نمیشد حدس زد که «مسلم» از اهمیت قتل «عبیدالله» بیاطلاع بوده و نتایج آن را پیشبینی نمیکرده است؟ آیا او نمیتوانست بنا به مصلحت جلوگیری از واقعه عاشورا و شهادت «حسین بن علی» و اسارت ذریه پیامبر به ترور «عبیدالله» دست زند تا امام حسین را به قدرت برساند و شاید جامعه اسلامی را از یوغ بنیامیه نجات داده و به تعبیری سرنوشت تاریخ اسلام را دگرگون کند؟ مسلم است که مسلم از چنان تیزبینی و درایتی بهرهمند بود که چنین احتمالاتی را از ذهن دور نداند و به آن بیالتفات نباشد. به نظر میرسد عمل وی نشاندهنده استناد و اصالت حرمت فتک در کلام پیامبر تا به آنجاست که از چنین ترور با اهمیتی خودداری میکند و البته خود آموزهای برای مسلمانانی است که برای دفاع از اسلام و مقابله با دشمنان دین، حرمتی چنین سترگ و غیرقابل تردید را به کنار مینهند. حرمتی که از ترور فردی چون عبیدالله نیز منع میکند و مهمتر اینکه تنها در عالم نظر نمیماند تا به مصلحتی مقید و محذوف شود بلکه در عالم عمل یک مسلمان در بدترین یا حساسترین شرایط تاریخی موثر و معین است.
این روایت پیامبر در جای دیگری نیز مبنای عمل قرار گرفته است. برخی از مسلمانان پس از رحلت پیامبر و انتخاب «ابوبکر» به خلافت به دیدار «علیبن ابیطالب» و «عباسبن عبدالمطلب» رفتند و به نقل «ابن ابیالحدید» در شرح نهجالبلاغه، درخواست داشتند که اجازه داده شود تا برای کمک به خاندان پیامبر، هجومی علیه خلیفه صورت گیرد و احتمالا به قتل برسد. «عباس بن عبدالمطلب» در پاسخ به روایت پیامبر استناد میکند و میگوید: «والله لولا آن الاسلام قید الفتک لتدکدکت جنادل السخر یسمع اصطکاکها من محل العلی» به خدا قسم اگر اسلام ترور را منع نکرده بود با آنان چنان میکردم که صدایش را از بلندترین جاها بشنوند. سنخ پاسخ عباس نشان از آن دارد که درخواست ترور در میان بوده است اما ایمان به سنت پیامبر مانع از دست یازیدن به ترور یا تجویز آن میشود. (شرح نهجالبلاغه ابن ابیالحدید، ج1، ص 219)
نیز میتوان به گفتوگوی یکی از پیروان امام صادق با ایشان و درخواست جواز ترور یکی از همسایگانش که فضایل علیبن ابیطالب را انکار یا در آن مناقشه میکرد، پرداخت که امام با استناد به روایت پیامبر او را از این کار منع کرد. دو جمله پایانی این گفتوگو محل احتجاج ابیالصباح و امام صادق است: «فقلتای والله لان اذنت لی فیه لارصدنه فاذا صارفیها اقتحمت علیه بسیفی فخبطته حتی اقتله.» گفت اگر اجازه میدهی در کمینش بنشینم و وقتی از کوچه میگذشت با شمشیر بر سرش زنم تا او را بکشم. امام در پاسخ گفت: «یا ابی الصباح هذا الفتک و قد نهی رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم عن الفتک.»ای ابیالصباح اینکه گفتی فتک است و رسولالله از فتک نهی کرده است. (کافی، ج7، ص375)
با مراجعه به زندگی پیامبر نیز آشکار میشود که وی نه تنها حکم به ترور یا «اغتیال» و قتل غافلگیرانه نداده بلکه از آن ناهی و مانع بوده است. پیامبر خود از قتل «عبدالله بن ابیسلول»، رییس منافقان مدینه که با کفار قریش در مکه همپیمان بود، به دست پسر خود او منع کرد و زمانی که پسر عبدالله که او نیز عبدالله نام داشت از پیامبر درخواست کرد تا اگر به فکر کشتن پدرش است این کار را به دست خود او سپارد تا از خشم قتل پدر به دست دیگری، دستش به خون مومنی آغشته نشود، به او فرمود: «ما اراده راندن چنین فرمانی نداریم بلکه تا هر زمان که او با ما بماند درباره او مدارا و احسان خواهیم کرد.» (عدالت و قضا در اسلام، صدرالدین بلاغی، امیرکبیر، 1360، ص 235)
احکام پیامبر در خفا و دور از چشم مسلمانان و در ائتلاف با جمع کوچکی از یاران خاص او اتخاذ نمیشد. پیامبر حکم دینی را در علن و در حضور جمع مسلمین و با مشورت آنان اتخاذ میکرد و بیان میداشت و از این نظر سنتی از خود به میراث نهاد که حرمت تصمیمگیری و عقل جمعی مسلمین در آن مستند و موثر شده است آنچنانکه مسلمانان نمیتوانند در اتخاذ سیاستها و تعیین احکام قضایی خود در غیاب توجه به این سنت عمل کنند. گاه تصمیمگیری پیامبر با مناقشه و مخالفت اصحاب روبهرو میشد چنانکه رای او به عدم قتل عبدالله ابیسلول با مخالفت عمربن خطاب روبهرو شد و پیامبر به او فرمود: «در این صورت اگر مردم در محافل خود بنشینند و بگویند محمد یاران خود را میکشد، حال بر چه منوال خواهد بود؟» اما بعدها درستی تصمیم پیامبر که مبنای آن بر بخشش و اجتناب از ریختن خون مخالفان استوار بود، بر پیروان او اثبات شد. (عدالت و قضا در اسلام، ص232)
او در جریان فتح مکه به سال هشتم هجرت، همه دشمنان و مخالفان خود را بخشید و ندا در داد: اذهبوا و انتم الطلقاء. بروید که همه آزادید. حتی آنان را در خانه ابوسفیان، بزرگترین دشمن خود امان داد. دستور داد وحشی، قاتل حمزه از شهر بیرون رود تا با دیدن او به یاد قتل مظلومانه حمزه نیفتد. اما به روایت مجموع اسناد، حکم به قتل 20 نفر داد که پنهان بودند و دستشان به خون آغشته بود. بعدها در شرایطی 15 نفر از آنان امان گرفتند و پیامبر آنان را بخشید اما پنج نفر دیگر را بر همان حکم مجازات کرد. این عفو و مجازات در حضور مسلمانان و با آگاهی آنان انجام شد تا سیره پیامبر به سنت او بدل شود. بدیهی است که چون فرآیند ایجاد حکم نهانی یا تصمیم مخفیانه، برای مسلمانان روشن و مفهوم نیست بدل به سنت اصلاحگرانه برای تغییر وضعیت جامعه نیز نخواهد شد و این دلیل دیگری بر اکراه پیامبر از چنین روشی در اتخاذ تصمیم و انشای حکم بود. پیامبر میدانست که باید به لحاظ روشی از راههایی بهره گیرد تا عمل او به سنتی مانا در میان مسلمانان بدل شود و صرفا از سر اطاعت یا ترس یا حتی محبت به او و فقط در زمان حیاتش از جانب مسلمانان اجرا نشود. انذار پیامبر نسبت به منع فتک و اکراه ایشان از این عمل نیز در میان مسلمانان رایج و رسمیت یافته بود چنانکه بعدها جز از جانب حاکمان بنیامیه به عنوان عمل رسمی در اسلام برای از بین بردن مخالفان که از شیعیان و خوارج بودند، تجویز نشد.