اشاره : امام خمینی (ره) هم خود برخوردار از کرامت نفس بود و هم در صدد بود که جامعه را به سمت کرامت و رعایت حقوق افراد هدایت کنند. ظلم ستیزی و استعمار ستیزی حضرت امام خمینی (ره) از بهترین و آشکارترین نمودهای کرامت نفس ایشان است. اگر در هر یک از سخنرانیها و اطلاعیهها و پیامهای امام خمینی (ره) در طول مبارزات سیاسی ایشان، دقت و تأمل شود، به خوبی ظهور و بروز جلوههای کرامت نفس ایشان دیده میشود. کرامت نفسی که مقدمه کریم شمردن انسانهاست. آنجه در پیام هشت ماده ای حضرت امام نمود عینی پیدا کرد نمونه ای از رعایت حقوق و کرامت انسانی است که از درون خود او نشات می گرفت. آنچه در پی می آید گفتگوبا دکتر علی منتظری است، در باره ابعاد فرمان هشت ماده ای که از نظر می گذرد:
- آقای دکتر ضمن تشکر از شما لطفا بفرمایید که ضرورت صدور این پیام از چه ابعادی قابل بررسی است؟
پیش از صدور این پیام، امام در تاریخ 16/9/61 عبارتی داشتند که قابل تأمل است.در آن تاریخ امام فرمودند:«حیثیت و آبروی مؤمن در اسلام از بالاترین و والاترین مقام برخوردار است و هتک مؤمن چه برسد به مؤمن عالم، از بزرگترین گناهان است و موجب سلب عدالت است.»(صحیفه امام،ج17،ص134) و حتماً اتفاقاتی رخ داده بود که امام این بیانات را فرمودند. حتی پیش از آن در تاریخ 16/6/59 هم امام (ره) در عبارات دیگری فرمودند:« برای خدشهدار نشدن حیثیت افراد متهم قبل از اثبات جرم، اقدام دادگاه باید به صورت غیرعلنی باشد و نشر و پخش آن از طرف دادگاه و غیره ممنوع اعلام میگردد.»(همان،ج13،ص186)
مهمترین برجستگی و به عبارت دیگر"لب کلام" فرمان هشت مادهای امام (ره) این است که در کشور باید آرامش و امنیت وجود داشته باشد و کار خودسرانه توسط صاحبان قدرت انجام نشود. فرمان هشت مادهای حضرت امام باید سرلوحه کار کسانی قرار بگیرد که در قدرت هستند چه در قوه قضائیه، چه مقننه و یا مجریه. رعایت این فرمان، در واقع عمل به روح قانون اساسی است.
در واقع فرمان امام در این زمینه دقیقاً همان انعکاس اصل 39 قانون اساسی است که اشعار میدارد هتک حرمت کسی که به حکم قانون دستگیر، زندانی یا تبعید شده ممنوع و موجب مجازات است.
در مجموع به نظر میرسد گاه برخی عملکردهای افراطی و دخالت حکومت در قلمرو خصوصى شهروندان موجبات نگرانی امام را فراهم نموده بود و لذا ایشان را بر آن داشت تا با صدور فرمان هشت مادهای ضمن یادآوری اصول انقلاب اسلامی که یک انقلاب فرهنگی و ارزشی است و جلوگیری از انحراف از این اصول، تمهیداتی اندیشیده شود تا با متخلفان و ناقضان حقوق شهروندی برخورد قانونی صورت پذیرد.
- فکر می کنید که چرا رعایت حقوق شهروندی از منظر امام خمینی (ره) تا این اندازه اهمیت دارد؟
فرمان هشت مادهای، نخستین پیام حقوق شهروندی پس از انقلاب اسلامی است که در24 آذرماه 1361در واکنش به گزارشهایی که در این موضوع به ایشان رسید، صادر شد. این فرمان که خطاب به قوه قضاییه و همه ارگانهای اجرایی صادر شده است، تأکیدی قاطع بر اصول قانون اساسی و حفظ حقوق شهروندی است. نکته بسیار مهم در خصوص این فرمان آن است که در مقطعی صادر میشود که نظام جمهوری اسلامی کاملاً مستقر نشده و با انواع توطئهها مواجه است. چنین حرکتی در ابتدای راه یک انقلاب که با رژیم قبل دارای تضاد آشکار و ایدیولوژیک است آن هم از سوی رهبر فقید انقلاب اسلامی دارای اهمیت بسیار و شایسته تحسین است و این مهم به خوبی جایگاه حقوق شهروندی در اندیشه سیاسی امام خمینی را نمایان میسازد.
همانطور که در این فرمان مشاهده میشود، امام خمینی نزدیک به 20 مورد از حقوق اساسی شهروندی را مطرح و در انتهای این فرمان بر لازمالاجرا بودن آن تأکید میورزند.
موضوع حقوق شهروندی در ایران تنها به این دو فرمان ختم نمیشود، به اختصار به نمونههایی دیگر از سخنان و دیدگاههای امام خمینی در باب لزوم حفظ حقوق شهروندان اشاره میشود.
تساوی در برابر قانون:همه در برابر قانون یکسانند، در اسلام برای مجازات مجرمین فرقی بین گروهها نیست و همه در برابر قانون برابر هستند (صحیفه امام ؛ ج 7؛ ص 466 ).
همه در پیشگاه قضاوت اسلامی مساوی بوده و نیز به همان اندازه که اغماض از مجرمین گناه بزرگی است، تعرض نسبت به بیگناهان از گناهان نابخشودنی است. (صحیفه امام ، ج 20 ،ص145 )
اهانت ممنوع:اهانت کردن به یک آدمی، ولو این آدم هم خودش یک آدم مخالف مثلاً چه باشد، باز حق اهانت نیست. این حق است که جزایش را به او بدهند، دیگر چرا اهانت به او بکنند؟ (صحیفه امام ، ج 10، ص 274).
رأفت اسلامی حتی در برخورد با مجرمین:حتی آن کس که مستحق حدود الهی است از قتل و دیگر جزاها، باید از عطوفت مأموران تا پای دار و محل مجازات برخوردار باشند (صحیفه امام ، ج 18 ، ص 343 ).
در زمینه رعایت عدالت در اعمال مجازات،نظر امام این است که: باید این طور باشد که کسی که بیگناه است، حتی مانع بشود از این که یک حرف تند به او بزنند. آنها هم که گناهکارند، حق نیست به این که با آنها معامله غیرانسانی بشود. آنها(که)... مستحق اعدامند، اعدام باید بکنند. اما زاید بر آن بخواهند کارهایی بکنند،این را بدانند که مسؤل هستند (صحیفه امام، ج 16 ، ص 425 ).
مجازات متجاوزین به حقوق مردم:این فرمان در راستای برقراری عدالت است تا حق کسی زایل نشود واگر حقی زایل شده جبران شود حتی در مسایل ریزی که حق کسی زایل شده مطابق فرمایشات امام باید ازکسی که حقش زایل شده ادای حق شود. آنجا کهقریب به این مضمون میفرمایندکه درمراکز استانداریها و فرمانداریها و بخشداریهای سراسر کشور هیئتهایی که مورد وثوق و اعتماد باشند پیشبینی شدهاند تا مردم شکایات خود را در مورد تجاوز و تعدی مأموران اجرا، که به حقوق و اموال آنان تجاوز میکنند، ارجاع نمایند و این هیئتها موظفند نتیجه را به مقامات مسؤول ارجاع کنند تا متجاوزان را موافق با حدود تعزیرات شرعی مجازات نمایند. بعد از برشمردن موارد فوق، امام خمینی (رحمت الله علیه) در انتهای پیام خود بار دیگر به پشتیبانی بینظیر ملت از نظام و حکومت اشاره میکنند که قابل قبول نیست که به اسم انقلاب و انقلابی بودن به کسی ظلم شود و کارهای خلاف مقررات الهی و اخلاق کریمه اسلامی از اشخاص بیتوجه به معنویات صادر شود.
- چرا حضرت امام بر لزوم تهیه قوانین شرعیه و همچنین قوانین مربوط به مسایل قضائی در فرمان 8 مادهای تأکید دارد؟
از آنجا که تمامی احکام اسلام دائر مدار مصلحت و مفسده است و شارع مقدس به تمام نیازهای مادی و معنوی انسان در حوزههای فردی و اجتماعی وقوف و احاطه کامل دارد لذا توجه و امعان نظر به احکام شرعی پاسخگوی منویات انسانها در همه اعصار است.طبیعی است که انسان صرفاً دارای تکلیف نیست بلکه به عنوان موجود ذی شعور و دارای عقل و برخوردار از اراده دارای حق است و رمز و راز تأکید امام خمینی بر دقت و سرعت در تهیه قوانین شرعیه و تصویب و ابلاغ آنها در این مهم نهفته است. آنجا که میفرمایند: قوانین مربوط به مسائل قضائی که مورد ابتلای عموم است و از اهمیت بیشتر برخوردار است در راس سایر مصوبات قرار گیرد که کار قوه قضائیه به تأخیر یا تعطیل نکشد و حقوق مردم ضایع نشود.
یا در ماده دوم این فرمان، معظم له در گزینش افراد حال فعلی آنان را ملاک قرار داده آن هم با غمض عین از بعض لغزشهائی که در رژیم سابق داشتهاند مگر اینکه خلاف آن ثابت شود.
در ماده سوم نیز بر صدور احکام اسلام با رعایت اصل استقلال و بدون ملاحظه از مقامی تأکید مینمایند به گونهای که ملت از صحت قضا و ابلاغ و اجرا و احضار، احساس آرامش نمایند و آن را به تمام قوا و نهادهای حکومتی تسری داده و میفرمایند احدی حق ندارد با مردم رفتار غیراسلامی داشته باشد.در مواد دیگر این فرمان تاریخی نیز به صورت مؤکد بر رعایت حرمت، کرامت و حقوق آحاد مردم تاکید نموده و میفرمایند تعدی از حدود الهی ظلم است و موجب تعزیر و گاهی تقاص میباشد.
- آقای دکتر لطفا بفرمایید نحوه برخورد امام با مخالفان (از منظر رعایت حقوق افراد) بویژه در این فرمان چگونه بود؟
از نظر امام، برخورداری از حقوق اجتماعی در جامعه براساس تابعیت کشور است و تمام شهروندان ایرانی از حقوق اجتماعی برخوردارند و در این زمینه، اقلیتهای مذهبی نیز همچون مسلمانان، از این حقوق برخوردارند. به عبارت دیگر، حقوق اجتماعی براساس مذهب، در جامعه توزیع نمیشود.
از نظر امام خمینی (ره) اقلیتهای مذهبی در حکومت اسلامی، آزادی انجام فرائض مذهبی را دارا هستند. اقلیتهای مذهبی میتوانند به طور آزادانه به اعمال مذهبی خود بپردازند و وظیفه حکومت اسلامی حمایت از حقوق آنان است. حکومت اسلامی باید از حقوق آنان همچون سایر شهروندان دفاع کند. امام (ره) دربارهی روابط بین اقلیتها میفرمایند:
"اسلام بیش از هر دینی و بیش از هر مسلکی به اقلیتهای مذهبی، آزادی داده است. آنان نیز باید از حقوق طبیعی خودشان که خداوند برای همه انسانها قرار داده است، بهرهمند شوند. ما به بهترین وجه از آنان نگهداری میکنیم. (صحیفه امام، ج4، ص 364، تاریخ: 16/8/57)
در فرمان 8 مادهای رهبر کبیر انقلاب اسلامی و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، رعایت حقوق مخالفان به وضوح مورد توجه و اذعان قرار گرفته است لکن این رسمیت بخشی تا زمانی است که به جنگ با نظام برنخاسته و دست به اسلحه نبرده باشند چنانچه در ماده 7میفرمایند:
"آنچه ذکر شد و ممنوع اعلام شد در غیرمواردی است که در رابطه با توطئهها و گروهکهای مخالف اسلام و نظام جمهوری اسلامی است که در خانههای امن و تیمی برای براندازی نظام جمهوری اسلامی و ترور شخصیتهای مجاهد و ... اجتماع میکنند و محارب خدا و رسول میباشند که با آنان در هر نقطه که باشند ...... با قاطعیت و شدت عمل ولی با احتیاط کامل باید عمل شود لکن تحت ضوابط شرعیه و موافق دستور دادستانها و دادگاهها چرا که تعدی از حدود شرعیه حتی نسبت به آنان جایز نیست"
همانطور که ملاحظه شد امام خمینی در برخورد با این دسته از مخالفان نیز ضمن تذکر بر برخورد قاطع و شدید با آنان، مسئولان ذیربط را به "قانونمداری" و "رعایت ضوابط شرعی" ملزم مینمایند تا عدالت اسلامی محقق گردد و هیچگونه اجحافی در حق افراد و لو مخالف صورت نپذیرد.
- فکر می کنید که حقوق سیاسی و اجتماعی شهروندان از سوی امام چگونه به جامعه منتقل میشد؟
نظام حقوق بشر و آزادیهای عمومی ارتباط نزدیکی با مفهوم فطرت انسان در آموزههای اسلام دارد. حضرت امام خاستگاه آزادی را به عنوان یکی از حقوق مسلم سیاسی و اجتماعی افراد جزو فطرت الهی انسان میدانند. اعتقاد به عظمت و قدرت خداوند، فکر آزادی را در ذهن هر مسلمان پدید میآورد و غریزه بهرهکشی از انسانهای دیگر را در او سرکوب میکند. در بحث حقوق بشر و آزادیهای عمومی، مسأله کرامت انسان از اهمیت ویژهای برخوردار است. بنا بر نظر امام سلب آزادی انسان به عنوان یکی از حقوق اساسی سیاسی و اجتماعی به وسیله دیگران، حوزه قدرت سیاسی یا قدرتهای دیگر، منجر به انحطاط و سقوط بشر شده و توهین به کرامت او محسوب میشود.بدیهی است که تحقق حقوق سیاسی و اجتماعی شهروندان مستلزم ایجاد بستر و سازوکارهای مناسب، قانونمند و متناسب با اقتضائات آن می باشد که صدور فرمان تاریخی 8 ماده ای امام راحل را دقیقا می توان در این راستا ارزیابی نمود.در ادامه به برخی از مصادیق این حقوق در کلام امام، اشاره می شود:
آزادی بیان:در میان مفاهیم مهم آزادی، معیاری که جهت سنجش آزادی در یک حکومت مورد ارزیابی قرار میگیرد مفهوم آزادی بیان در جامعه است. آزادی بیان یکی از مفاهیم شناخته شده در فقه سیاسی اسلام است و قدمت آن در اسلام به همان اوایل ظهور اسلام بر میگردد. اسلام دین مستند به برهان و متکی به عقل و منطق است و نه تنها از آزادی بیان و قلم نمیهراسد بلکه مشوق آن است. امام نیز در این زمینه با تأکید بر آزادی ملت در انتقاد از دولتها و بیان مطالباتشان، مردم را به شناخت اصالت آزادی دعوت کرده و از سطحینگری و قلب مفهوم آزادی بر حذر میدارد. در قانون جمهوری اسلامی ایران بالا بردن سطح آگاهیهای عمومی در همه زمینهها با استفاده صحیح از مطبوعات و رسانههای گروهی و وسایل دیگریکی از وظایف دولت محسوب شده و نیز آمده است که نشریات و مطبوعات در بیان مطلب آزادند مگر آن که مخل به مبانی اسلامی یا حقوق عمومی باشد.
آزادی به عنوان حق اولیه بشر:به عقیده امام خمینی آزادی، حق اولیه بشر است که در همان آغاز خلقت به او اعطا شده است. آزادی که همواره امام از آن به نعمت بزرگ الهی، هدیه آسمانی و امانت الهی یاد میکند امتیاز به حساب نمیآید تا دولتی آن را اعطا و یا احیاناً پس بگیرد. آزادی، حقی است همانند حق حیات که آدمی قبل از تشکیل جامعه و دولت از آن برخوردار است و دولت نیز موظف به پاسداری از حریم آن است.
آزادی احزاب و اجتماعات:از مجموعه نظرات امام خمینی (ره) در حوزه آزادی احزاب و انجمنها و تشکیل اجتماعات این چنین بیان مستفاد میشود که کلیه شهروندان حق دارند در گروهبندیهای مختلف سیاسی، اجتماعی، صنعتی و اقتصادی شرکت کنند. جلوگیری ازاین حق مباینت آشکاری با آزادی دارد، مگر آنکه تجمع و گروهبندی، خطراتی برای نظم عمومی مستقر داشته باشد.
حق مشارکت و تعیین سرنوشت:یکی از مهمترین حقوق اساسی مردم در جامعه، حق تعیین سرنوشت است. این حق، از جمله حقوقی است که قانون اساسی بسیاری از کشورها آن را برای مردم به رسمیت شناخته است. از دیدگاه امام خمینی حق تعیین سرنوشت از حقوق اساسی مردم است که به موجب آن، هر ملتی باید سرنوشت خودش را خودش معین کند. امام در این خصوص میفرمایند:
"همانطوری که مکررمن عرض کردهام وسایرین هم گفتهاند، انتخابات درانحصارهیچ کس نیست، نه درانحصار روحانیین است، نه درانحصاراحزاب است، نه در انحصارگروههاست.انتخابات مال همه مردم است.مردم سرنوشت خودشان، دست خودشان است وانتخاب برای تحصیلسرنوشت شما ملت است" ( صحیفه امام ، ج18 ، ص 367 )
از دیدگاه امام نه تنها همه مردم دارای حق رای هستند، بلکه اساس حق مشارکت و تعیین سرنوشت نیز برای همه مردم وجود دارد و تمامی اقشار مردم اعم از مرد و زن باید در سرنوشت خود مشارکت داشته باشند ایشان در خصوص مساوات شهروندان در رای دادن فرمودهاند:
... باید همه شما در این امر نظر داشته باشید، در امور سیاسی نظر داشته باشید. برای اینکه امور سیاسی مخصوص یک طبقه نیست، همانطوری که علم مخصوص یک طبقه نیست.( صحیفه امام ، ج18 ، ص 403)
توجه به حقوق افراد:امام خمینی در بخشی از پیامی که در تاریخ 7 خرداد 63 به مناسبت گشایش دومین دوره مجلس شورای اسلامی صادر شده، خاطر نشان کردند: این نکته نیز قابل ذکر است که اگر در مجلس به کسی که حاضر نیست و راه به مجلس ندارد که از خود دفاع نماید حملهای شد، به او اجازه داده شود یا در مجلس از خود دفاع کند و اگر قانوناً اشکالی در این عمل میبینند، رادیو و تلویزیون و مطبوعات این وظیفه سنگین را به دوش کشند تا حق مظلومی ضایع نشود و شخصیتی بیدلیل خُرد نگردد و راهگشای این امر خودِ نمایندگان و رئیس محترم مجلس هستند که با تعهدی که دارند و مسؤلیتی که بر دوش آنهاست این حق را به اشخاص غایب بدهند تا به وسیله مجلس که نگهدار مصالح کشور و ملت است حقی ضایع نشود و انسانی مظلوم نگردد.( صحیفه امام ، ج18 ، ص 468)
باید همه بدانیم که پس از استقرار حاکمیت اسلام و ثبات و قدرت نظام جمهوری اسلامی با تأیید و عنایات خداوند قادر کریم و توجه حضرت خاتمالاوصیا و بقیت الله ـ ارواحنا لمقدمه الفداء ـ و پشتیبانی بینظیر ملت متعهد ارجمند از نظام و حکومت، قابل قبول و تحمل نیست که به اسم انقلاب و انقلابی بودن خدای نخواسته به کسی ظلم شود و کارهای خلاف مقررات الهی و اخلاق کریم اسلامی از اشخاص بیتوجه به معنویات صادر شود. باید ملت از این پس که حال استقرار و سازندگی است احساس آرامش و امنیت نمایند و آسوده خاطر و مطمئن از همه جهات به کارهای خویش ادامه دهند و اسلام بزرگ و دولت اسلامی را پشتیبان خود بدانند و قوه قضائیه را در دادخواهیها و اجرای عدل و حدود اسلامی در خدمت خود ببینند و قوای نظامی و انتظامی و سپاه پاسداران و کمیتهها را موجب آسایش و امنیت خود و کشور خود بدانند و این امور بر عهده همگان است و کار بستن آن موجب رضای خداوند و سعادت دنیا و آخرت میباشد و تخلف از آن موجب غضب خداوند قهّار و عذاب آخرت و تعقیب و جزای دنیوی است.( صحیفه امام ، ج17 ، ص142و143).
هشت فرمان ؛حفظ حریم خصوصی - اقتدار قضایی - رافت اسلامی درگفتگو باعلی منتظری-۶
فرمان هشت ماده ای انعکاس قانون بود
کد خبر:
۱۹۷۹۱