پس از آنکه فرمان هشت ماده ای حضرت امام در باره حقوق مردم ، قانون، و لزوم اسلامی شدن روابط و قوانین به ارگانهای اجرائی کشور ابلاغ گردید اغلب کارشناسان علاوه بر دقت نظر حضرت امام در جهت تذکر به قوه قضائیه و ارگان های اجرایی ، آن فرمان را منشوری کامل از رعایت حقوق شهروندان و رعایت کرامت انسانها در انقلاب اسلامی تحلیل کردند. در این میان بررسی دیدگاه امام در ابعاد گوناگون موجب روشن شدن زوایای مختلف دیدگاه آنحضرت در موضوع رعایت حقوق شهروندی می شود؛ بی تردید یکی از مهمترین معانی حقوق شهروندی را میتوان مجموعه قواعدی که بر روابط اشخاص در هر جامعه حکومت میکند، تعریف کرد. در این بین دین مبین اسلام دستورات صریح و شفافی برای روابط اجتماعی انسانها دارد و نه تنها به کمال معنوی انسانها توجه نموده است بلکه به چگونگی ساختن جامعهای نمونه نیز توجه دارد. از جمله مسائل مهم حقوق در اسلام توجه به کرامت انسانها به عنوان اشرف مخلوقات، ارزش حیات و زندگی افراد، بدون توجه به نژاد، رنگ و پوست و... است. امام خمینی به عنوان فرزند شایسته دین اسلام همواره بر این موضوع (کرامت انسانی) تاکید داشتند، برای بررسی هر چه بیشتر موضوع
گفتگویی با خانم دکتر فاطمه راکعی انجام پذیرفته که از نظر میگذرد:
- ضمن تشکر از قبول این گفتگو مقدمتاً بفرمایید که با توجه به فرمان هشت ماده ای امام ، نگاه شهروندی از منظر حضرت امام را چگونه بررسی میکنید؟
برای تبیین مطلب، باید به مهمترین دیدگاه و باور حضرت امام یعنی موضوع عزت، احترام و کرامت انسان رجوع کرد. افتخاری نصیب بنده شد که از ابتدای انقلاب در خدمت حضرت امام، دخترها، عروس و نوههای گرامیشان باشم لذا به کرات از خانوادهشان شنیدم که برای اعضای خانواده و تک تک آحاد جامعه احترام قائل بودند و حقوق کامل انسانی و خانوادگی و اجتماعی برای همه قائل بودند. نمونه آن هم مربوط میشود به بعضی تجسسها در مورد نحوه زندگی خصوصی افراد که در اوایل انقلاب انجام میشد؛ که برخیها تجسس میکردند و وارد زندگی شخصی و خصوصی افراد میشدند و حضرت امام آن پیام مهم هشت مادهای را در دفاع از حقوق شهروندی ارائه کردند. بدیهی است که حفظ آبروی مسلمان و عدم تجسس در مسائل شخصی و عدم استراق سمع جزو اصول و مبانی اسلام است که در همین راستا حضرت امام بیانیه هشت مادهای را در دفاع از حقوق شهروندان صادر کردند. توجه کنید به گوشهای از این بیانیه که حضرت امام میفرمایند:... هیچ کس حق ندارد به خانه یا مغازه و یا محل کار شخصی کسی بدون اذن صاحب آن وارد شود یا کسی را جلب کند، یا به نام کشف جرم یا ارتکاب گناه تعقیب و مراقبت نماید. و یا نسبت به
فردی اهانت نموده و اعمال غیر انسانی- اسلامی مرتکب شود. و یا در فرازی دیگر میفرمایند:.... و یا دنبال اسرار مردم باشد، و تجسس از گناهان غیر نماید یا اسراری که از غیر به او رسیده ولو برای یک نفر فاش کند.
حضرت امام برای حفظ حقوق شهروندی بر این اصول و مبانی اسلام همواره تاکید داشتند. در بیانیهها در سخنرانیها و... شدیداً هشدار میدادند. و در پاسخ به سوال شما میتوان به این اکتفا کرد که حضرت امام بطور کامل برای انسانها کرامت قائل بودند و این مسئله در باور حضرت امام یک استراتژی بود.
- عدالت اجتماعی یکی از مصادیق حقوق شهروندی است فکر میکنید که حضرت امام چه دیدگاهی در این زمینه داشت؟
در دین ما موضوع عدالت ابعاد مختلفی دارد. و دارای مفهوم گستردهای است تنها محدود به عدالت اقتصادی نیست. گرچه شاید بعد خیلی مهمی که براحتی آن را درک میکنند بعد اقتصادی است. جامعه اسلامی جامعهای است که در آن اختلافات طبقاتی فاحشی وجود نداشته باشد. گرچه اقتصاد آزاد است. فعالیت اقتصادی آزاد است و انسانها میتوانند با توجه به تواناییها و تلاشهایشان بیشتر یا کمتر بهره اقتصادی داشته باشند، غنیتر یا فقیرتر باشند. ولی این موضوع هیچ وقت مورد پسند نیست. عدالت در جمیع جهات مورد نظر بزرگان دین و از جمله حضرت امام بوده از جمله در ابعاد عدالت فردی، عدالت اجتماعی، عدالت در مسائل سیاسی، عدالت در رسیدگی به آحاد جامعه از جمله به مستضعفان، خانوادههای شهیدان و اسیران و بطور کلی رسیدگی عادلانه به همه نیازمندان جامعه، بعنوان مثال رفتار عدالتآمیز حضرت علی (ع) در مورد اقتصاد احادیث و نقلهای بسیار ارزشمندی وجود دارد. با مطالعه سیره ائمه و سیره پیامبران متوجه میشویم عدالت در اسلام که حضرت امام مبلغ آن سیره و آنگونه عدالت در جامعه اسلامی بودند، به عدالت حتی در نوع نگاه کردن، و نوع رفتارها هم توجه داشتند. این مفهوم آنقدر
گسترده است که به مسئله اجتماعی میرسیم و تمام اینها را میتوانیم به مسائل اجتماعی، سیاسی، اقتصادی تعمیم بدهیم.
در بعد سیاسی عدالت چگونه قابل بررسی است؟
اگر بخواهیم موضوع را در ابعاد سیاسی بررسی کنیم به رفتار امام مثلاً با گروههای مختلف سیاسی، احزاب، مخالفین برخورد میکنیم. میدانیم که افتراق در نگاههای سیاسی از دوره حضرت امام وجود داشت اما ما میبینیم که چقدر حضرت امام عادلانه بین آنها قضاوت میکنند و هیچکدام بر دیگری برتری ندارد. امام از رفتار و منش عدالت خواهانهای برخوردار بود که همه گروهها بتوانند حرفهایشان را بزنند و مردم هم حرفهایشان را بشنوند و خود انتخاب کنند. این خود یک رفتار عادلانه سیاسی است که آن حضرت در مورد گروهها و حرکتهای سیاسی، تفکرات و دیدگاههای سیاسی بکار میگرفت. و این رفتار عادلانه را به همه تعمیم داده بودند. ایشان نمیگذاشتند یک گروه و حزبی خودش را برتر دانسته و یا دیگر حزب و گروهی را تحقیر کرده و یا بخواهد دیگری را کنار بزند و با آن حذفی برخورد کند؛
و یا خدایی نکرده با روشهای کاملاً غیر اسلامی مثل افترا، تهمت، غیبت و آبروبری دیگران را از صحنه به در کند. اینها همه رفتارهای عادلانه حضرت امام است که با سیره عملیشان به ما آموختند. حضرت امام در فرازی در حوزه آزادی احزاب و انجمنها و تشکلها میفرمایند: کلیه شهروندان حق دارند در گروهبندیهای مختلف سیاسی، اجتماعی، صنعتی و اقتصادی شرکت کنند. جلوگیری از این حق مبانیت آشکاری با آزادی دارد، مگر آنکه تجمع و گروهبندی، خطراتی برای نظم عمومی مستقر داشته باشد.
اینها و این جملات مایه احترام به موضوع شهروندی است که فراتر از نگاه صرف سیاسی به یک انسان و بعد یک مسلمان است. در نظر امام مردمانی که در ایران زندگی میکنند دارای حقوق مساوی هستند. حضرت امام درباره جنسیت هم همین نگاه را داشتند. جالبتر اینکه حضرت امام حتی در مورد اقلیتها و ادیان و اقوام دیگری که شاید حتی جمهوری اسلامی را هم قبول نداشتند، نگاه احترام آمیزی داشت. امام نگاه انسانی و حقوق شهروندی را بخوبی به ما آموختند. همانگونه که در سیره ائمه معصومین و حضرت علی (ع) بود. حتی کسانی که مسلمان هم نبودند هیچگاه مطرود نظام اسلامی نبودند. این خصلت عدالتمحورانه جزء اصول انقلاب بوده و امیدوارم همچنان از آن حراست شود.
-نحوه برخورد حضرت امام با مخالفان چگونه بود؟
نظر و سیره حضرت علی(ع)، حضرت رسول(ص) و ائمه اطهار این بود که تا زمانی که کسانی علیه نظام اسلامی اسلحه برنداشتند و جنگ نمیکنند و قصد براندازی ندارند، بعنوان اقلیتهایی که فکر دیگری دارند و مشی سیاسی دیگری را دنبال میکنند، بعنوان یک شهروند از مصونیت، حقوق و ایمنی برخوردارند و میتوانند حرفشان را بزنند. حتی میتوانند برای افکار و فعالیتهای خودشان تریبونی نیز داشته باشند. بر اساس همین دیدگاه و سیره ائمه اطهار است که حضرت امام باور دارند هر ایرانی حق دارد که مانند همه افراد از حقوق اجتماعی برخوردار باشد. مسلمان یا مسیحی و یا یهودی و یا مذاهب دیگر فرق ندارد.
جامعه اسلامی از نظر اینکه اکثریت اسلام را خواستند و به آن رأی دادند و تصویب شده قطعاً در حدود قوانین به آنها اجازه فعالیت میدهد. و آنها میتوانند حرف بزنند. میدانیم که در دوره ائمه معصومین کسانی میرفتند بحث میکردند: مانند مکتب امام صادق (ع) که یک مکتب علمی بود و بحثهای علمی در آن انجام میشد. برخیها در آن دوره حتی در وجود خدا هم تردید میکردند و خیلی مسائل کلیدیتر از مسائل سیاسی و حواشی آن وجود داشت. اما ائمه اطهار با خوشرویی تمام بحث فلسفی و اقتصادی و اجتماعی و سیاسی میکردند و خیلی وقتها هم طرف مقابل را متقاعد میکردند؛ مهم اینجاست که جایی هم نشنیدیم که اگر کسی نمیپذیرفت مثلاً تحت تعقیب قرار میگرفت و یا مواخذه میشد. پس از حضرت امام که عاشقانه به سیره نبیاکرم و ائمه اطهار پایبند بود هیچ انتظاری غیر از این رفتارهای کریمانه و انسانی نمیرود.
-یعنی مخالفان اگر دست به اسلحه و ترور نمیبردند ازنظر امام از حقوق کامل برخوردار بودند؟
همینگونه است. حضرت امام به آنچه که اظهار میکرد اعتقاد کامل داشت. امام میگفت جمهوری اسلامی نه یک کلمه کم و نه یک کلمه بیش. یعنی این که: مردم احترام زیادی دارند تفکر و بینش سیاسیشان و آن رای که میدهند بسیار مهم است پس جمهوری اسلامی و لاغیر. سپس به قانون اساسیای که مبتنی بر همین ایده یعنی ایده احترام به حقوق مردم و حقوق شهروندان و رأی آنها است پیریزی شد همه اینها برای امام وسیله نبود بلکه هدف بود. یک اصل مهم بود و ایشان با اعتقاد صحبت و با اعتقاد کار میکردند و به گفتههای خود پایبند بودند. بنابراین براساس قانون اساسی کشور همگان دارای حقوق برابری بودند و غیر از این هم نمیتوانست باشد. باید دید که پس از امام پارادوکسی ایجاد شده یا خیر؟ بدیهی است که ادیان برای عدالت، مهربانی و احترام به حقوق انسانها از هر نظر، زندگی سالم توام با اعتماد و احساس امنیت میآیند تا انسانها بتوانند به تعالی و کمال از نظر روحی و زندگی بهتر برسند.
بنابراین اگر مخالفان به قانون اساسی و قوانین مسلم اسلامی پایبند بودند و آن را محترم میشمردند در جمهوری اسلامی مورد عزت و احترام بوده و هستند. اما اگر دست به اسلحه میبردند دیگر به خاطر مردم و حقوق مردم نمیشد از گناهشان چشمپوشی کرد.
-این تعابیر در ایجاد فرصتهای برابر تحصیلی و آموزشی هم صدق میکند؟
وقتی حقوق شهروندان رعایت شود و به همه شهروندان به عنوان آحاد انسانی نگاه شود قطعاً در هر زمینهای آنها دارای حقوق یکسان خواهند بود؛ از جمله در استفاده از فرصتهای برابر تحصیلی و آموزشی حضرت امام به باوردارندکه در علم و تقوا باید کوشش کرد که علم به هیچ کس انحصار ندارد، علم مال همه است. این فرصتها درزمان حضرت امام در دانشگاهها و در مدارس بوده هر چند که ایدهآل و مطلوب کامل حضرت امام نبود. و تا حدودی عدالت در این زمینه تحقق پیدا کرده بود. هر چند که موارد استثناء به مسئولین گوشزد میشد و همه حرکتها رو به سمت تعالی بود. اما متاسفانه در سالهای اخیر فرصتهای تحصیلی به آسانی در اختیار کسانی که صلاحتیش را دارند در بعضی جاها قرار داده نمیشود. اجحافهایی که به برخی معلمان و اساتید دانشگاهها به خاطر دیدگاههای سیاسیشان صورت گرفت. حضرت امام در فرازی میفرمایند:... به همه نسلهای مسلسل توصیه میکنم که برای نجات خود و کشور عزیز و اسلام آدم ساز، دانشگاهها را از انحراف و غرب و شرقزدگی حفظ و پاسداری کنید...به یاد نداریم که در سالهای اول انقلاب، غیر از کسانی که عضو گروهکهای مختلف بودند و مسلحانه در مقابل انقلاب و
اسلام ایستادند، پاکسازی صورت گرفته باشد. اما در مورد دیدگاههای مختلفی که وجود داشت همه با هم کار میکردند و فرصت ارتقاء علمی بطور برابر برای همه فراهم بود؛ همه از مزایای زندگی آموزشی بهرهمند بودند و کسی را اجباری بازنشسته نمیکردند.
- شما معتقدید که حتی در قضیه انقلاب فرهنگی هم چنین اتفاق رخ نداد؟
آن موقع با اکنون که سی سال از عمر انقلاب اسلامی میگذرد قابل قیاس نیست چرا که نهادها مستقر شدند. قانون مستقر شده است. همه باید برای استقرار قانون تلاش کنند و خارج از چارچوب قانون فقط ممکن است در شرایطی که احیاناً انقلاب در خطر بوده با کسانی اینگونه برخورد شده باشد. که تازه آن هم همیشه مطلوب نظر نبوده و نیست.
اکنون پس از سی سال از پیروزی انقلاب ما باید قطعاً با سی سال گذشته فرق کرده باشیم و مدرنتر و منطقیتر برخورد کنیم. چرا که مبنای تصمیمگیریها دین اسلام است. حقوق شهروندی باید کاملاً مقدم شمرده شود. دین یعنی عدالت. دین یعنی احترام به حقوق اولیه انسانی و قانونی و اجتماعی انسانها.
- مشارکت سیاسی یکی از جلوههای حقوق شهروندی است که اتفاقاً حضرت امام بر این مهم بسیار تاکید داشتند نظرتان را در این زمینه بیان فرمایید.
وقتی حضرت امام میفرمایند میزان رای ملت است سخن بسیار پرمعنایی است. نمیگویند فلان گروه، فلان حزب، و یا فلان تفکر. وقتی میگویند ملت یعنی شامل کارگر، معلم، روحانی، کسبه، هنرپیشه و همه اقشار مردم. مثلاً میفرمایند: انتخابات در انحصار هیچ کس نیست، نه در انحصار روحانیین است، نه در انحصار احزاب، نه در انحصار گروهها است. انتخابات مال همه مردم است. مردم سرنوشت خودشان دست خودشان است و انتخابات برای تأثیر سرنوشت شما ملت است.
این نظر آنقدر فراگیرنده است که هر دیدگاهی و هر تفکر سیاسی را پوشش میدهد حتی کسی که نظام را قبول ندارد و رای ممتنع بدهد. اینکه ما یک نظام مبتنی بر جمهوریت داریم و ایشان تا این اندازه بر آن تاکید داشتند که جمهوری اسلامی نه یک کلمه بیش و نه یک کلمه کم چه بود؟ این بود که آن زمان عدهای با دیدگاههایی خاص به حکومت اسلامی معتقد بودند اما ایشان با همه وجودش فریاد میزند جمهوری اسلامی. ضمن اینکه به ولایت فقیه هم به عنوان ناظر بر مسائل توسط یک متخصص دینی باور داشتند.
- یکی از شاخصترین رفتار حضرت امام در موضوع شهروندی توجه به موضوع زن در جامعه بوده نظر شما چیست؟
در اسلامی که حضرت رسول مولد آن بودند هیچ گونه تبعیضی وجود نداشت. عدالت در همه ابعاد وجود داشت. یعنی عدالت جنسیتی، اقتصادی، نژادی، طبقاتی و... دیگر در اسلام سیاه و سفید و زن و مرد مطرح نبود بلکه دین مطرح است. تمام شاخصها و مسائل دیگر در برابر آن برابری عام انسانی رنگ میبازد. این دیدگاه در اندیشه امام هم وجود دارد. همیشه گفتم که امام به مانند جدشان رسولالله در مورد زنان در دل نهضت بزرگ اسلامی خودشان یک نهضت آفریدند. برای اینکه همیشه در طول تاریخ در جوامع و زمانهای مختلف تبعیض و ظلم نسبت به زنان وجود داشته است. که به دلایل مختلف تاریخی، زیستی، اجتماعی و... بوده است اما اسلام این نگاه تبعیض آمیز را اصلاح کرد. رسول خدا دست دخترشان را میبوسید و به عنوان زن به کمال رسیدهای از او یاد میکرد.
ایشان چند چیز را خیلی دوست دارند مانند نماز، بوی خوش و تکریم زنان را. بعد از پیروزی انقلاب مشاهده میکردیم که علیرغم فراز و نشیبهایی که در طول تاریخ برای زنان وجود داشت حضرت امام فارغ از رفتارها و نگاههای سیاسی، فرهنگی و اقتصادی، به زن ارزش و اعتبار مجدد بخشیدند و این برای من بسیار حیرتانگیز بود. این کلام حضرت رسول را به یاد میآورم که فرمودند: کسانی که مکرم هستند زنان را تکریم میکنند. کسانی زنان را تکریم میکنند که خودشان مکرمند. این حرف بسیار بزرگی است. انسانهای محترم میفهمند که چرا باید به زنان احترام گذاشت حضرت امام میفرمایند که ما میخواهیم زن به مقام والای انسانیت برسد. زن باید در سرنوشت خودش دخالت داشته باشد. در جوامع امروز معیار سنجش عدالت در یک حکومت این است که ببینند که زنان در آن حکومت چه حقوقی دارند. امیدوارم آن مشارکتی که حضرت امام برای زن قائل شده بوده همچنان پابرجا بماند. امام میفرماید زنان باید در مقدرات اساسی مملکت دخالت کنند که از پیامهای مهم امام است. زنان را به حاشیه راندن و استفاده ابزاری از آنها کردن خلاف دیدگاه امام است. باید به جایی برسیم که زن و مرد فکر کنند در یک جهت
واحد به خاطر حفظ منافع جمهوری اسلامی کار میکنند و بتوانند از فکر و اندیشه و همچنین توان جسمانی در عرصههای مختلف کاری استفاده میکنند.
- رهبری که تا این اندازه به همه اقشار جامعه بهاء و ارزش میگذارد طبیعی است که در مورد اقلیتهای دینی هم همینگونه برخوردی داشته باشد؟!
قطعاً همینگونه است. هیچ زمان غیر از احترام، غیر از عزت از امام در مورد اقلیتهای دینی و قومی چیزی ندیده و نشنیدیم.
نگاه احترامآمیز به انسان و تکریم انسانی پرتو افشانی میکند. از منظر امام انسان بودن بسیار مهم است. انسان اگر فراتر از فطرت و انسانیت خود رفتار کند، این رفتار حتماً فراتر از ماده میرود و حتماً به سمت اخلاق گرایش پیدا کرده و سمت کمال میرود. امام به فطرت سالم اعتقاد داشت چرا که انسان را باور داشت. مطمئن بود اگر با انسانها خوب رفتار بشود نتیجه خوبتر حاصل میشود.
دیدیم که چگونه دنیا هم به اسلام و به شخصیت امام روی آورد چرا که مطمئن بود که اسلام چیزی کم ندارد. چرا که اسلام شامل انسانیت، عدالت، مهربانی و در عصر ما هم امام اینقدر جاذبیت برای دنیا داشت. بنابراین حضرت امام هیچ احساس خطری از جانب هیچ قومی و نژاد و دینی نمیکرد. رفتارهایی انجام میداد که در چارچوب قانون، شریعت اسلام و سنت نبی اکرم و آموزههایی که ایشان باور داشتند بود. تاکید موکد امام که «جمهوری اسلامی نه یک کلمه کم و نه یک کلمه بیش»، هیچ وقت انکارشدنی نیست. جمهوری اسلامی ضوابطی دارد. قانون مداری، رای ملت، مشارکت مردم در ساختن جامعه، انتخابات اصولی با رعایت قوانین، تمام اینها در ساختن جامعهای که مد نظر امام بود کمک خواهد کرد.
هشت فرمان ؛حفظ حریم خصوصی - اقتدار قضایی - رافت اسلامی درگفتگو با فاطمه راکعی-۴
«جمهوری اسلامی نه یک کلمه کم و نه یک کلمه بیش»، هیچ وقت انکارشدنی نیست
کد خبر:
۱۹۷۵۷