آیت الله سید محمد سجادی از شاگردان امام خمینی(س) و آیت الله بروجردی(س) است که سالهای متمادی در درسهای اصولی علامه شهید آیت الله مصطفی خمینی حضور داشته است، وی تحقیق و تنظیم آثار آیت الله مصطفی خمینی را، به دستور امام خمینی(س) به عهده داشته است . از سوابق فعالیتهای سیاسی آیت الله سجادی میتوان به مهاجرت از نجف به پاریس به همراه امام خمینی (س) و همراهی امام(س) در بازگشت در ۱۲ بهمن ۱۳۵۷؛ نماینده امام خمینی جهت رسیدگی به امور مسلمانان جنوب لبنان؛ عضویت در گروه روحانیت مبارز خارج از کشور در نجف اشرف، مدیر موسسه تحقیقاتی علامه شهید مصطفی خمینی، مستشار دیوان عالی کشور، عضو هیات علمی پژوهشگران اسلامی و ... اشاره کرد.
آیت الله سجادی در این گفتگو با تکیه بر سخنان حضرت امام خمینی(س) و قرآن کریم به بررسی سیره عملی و نظری ایشان پرداخته است.
ارزیابی تان از شخصیت الهی و روحانی حضرت امام در تاریخ معاصر کشورمان چیست؟
خداوند در قرآن کریم می فرماید: مِنَ الْمُؤْمِنِینَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَیْهِ فَمِنْهُم مَّن قَضَى نَحْبَهُ وَمِنْهُم مَّن یَنتَظِرُ وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِیلًا(احزاب،23) "از مؤمنان مردانى هستند که به آنچه با خدا بر آن پیمان بستند [و آن ثبات قدم و دفاع از حق تا نثار جان است] صادقانه وفا کردند ، برخى از آنان پیمانشان را به انجام رساندند [و به شرف شهادت نایل شدند] و برخى از آنان [شهادت را] انتظار مىبرند و هیچ تغییر و تبدیلى [در پیمانشان] نداده اند"
حضرت امام(س) در گفتار و کردار و در سیره خودشان خیلی از چیزهایی را که ما تنها در تاریخ از حالات انبیا و اولیا می خواندیم به ظهور رساندند و نشان دادند. و این نکته خیلی مهم بود که ایشان با خدا زندگی می کردند و هر کاری انجام می دادند برای خدا بود همه اینها ممکن است برای افراد ظهور و بروز داشته باشد اما ایشان این را در سطح جامعه وحتی دنیا به ظهور رساندند این امری است که سابقه نداشته است. اعصاری بوده که فقها و علما حضور داشته اند اما دایره افکار و همت شان محدود بوده است ولی ایشان پا به میدان گذاشتند و در همه جا و همه چیز تاثیرگذار بودند که مهم ترین آن در حوزه ها بود.
به نظر می رسد که حضرت امام فصل و دوره جدیدی را در حوزه های علمیه ما پید آوردند ارزیابی تان از این تحول چیست؟
حوزه های علمیه قبل از ایشان از نظر افکار و از نظر اهداف با حوزه های الان به اندازه چندین قرن تحول پیدا کرده اند تحولاتی که گاهی چند قرن طول می کشند به برکت همت و اخلاص ایشان ظهور و بروز پیدا کرده است و بحمدالله اسلام و قرآن همه از انزوا درآمده است. اگر سابق قرآن را فقط قرائت می کردند و طاقچه می گذاشتند الان به یک نسبتی به حفظ و قرائت و تفسیر و احکام آن توجه می شود. اینها همه آثار و برکاتی است که خداوند به عالم اسلام و مخصوصاً شیعه داده است. سرّ این موضوع هم این است که مرحوم امام دو چیز داشتند که از آن روزی که نهضت را شروع کردند تا وصیت نامه شان حرفشان تغییر نکرده است یعنی مومن به راهش بوده چرا که کسی که رسالتی دارد باید ابتدا خودش مومن به راه باشد. قرآن هم می فرماید پیامبر هم به آنچه که آورده و به همه انبیا ایمان دارد و ایشان هم در سی چهل سال نهضت روی دو اصل اسلام و مردم بیشترین تاکید را داشتند. در آثار و نوشته ها و سخنرانی های ایشان این دو بیشترین کلمه ای است که تکرار شده است و کلمات کلید تفکر یک نفر هستند.
ایشان در نجف که درس ولایت فقیه را شروع کردند در آن جو که به قول خودشان آن قدر انحراف در فقه و افکار ما کفار و غربی ها آورده اند. در جایی می فرمایند: "عمال استعمار و دستگاههاى تربیتى و تبلیغاتى و سیاسى حکومتهاى دست نشانده و ضد ملى قرنهاست که سمپاشى مىکنند، و افکار و اخلاق مردم را فاسد مىسازند. کسانى که از میان مردم وارد حوزههاى روحانیت مىشوند طبعاً آثار سوء فکرى و اخلاقى را با خود مىآورند؛ حوزههاى روحانیت جزئى از جامعه و مردم است؛ بنا بر این، ما باید در اصلاح فکرى و اخلاقى افراد حوزه کوشش کنیم. آثار فکرى و روحى را که ناشى از تبلیغات و تلقینات بیگانگان و سیاست دولتهاى خائن و فاسد است، از بین ببریم و با آن مبارزه کنیم. این آثار کاملًا مشهود است. مثلًا بعضى را مىبینیم که در حوزهها نشسته به گوش یکدیگر مىخوانند که این کارها از ما ساخته نیست. چکار داریم به این کارها؟ ما فقط باید دعا کنیم و مسأله بگوییم. این افکار آثار تلقینات بیگانگان است. نتیجه تبلیغات سوء چند صد ساله استعمارگران است که در اعماق قلوب حوزه نجف و قم و مشهد و دیگر حوزهها وارد شده، و باعث افسردگى و سستى و تنبلى گردیده و نمىگذارد رشدى داشته باشند.مرتباً عذرخواهى مىکنند که این کارها از ما ساخته نیست. این افکار غلط است. مگر آنها که اکنون در کشورهاى اسلامى امارت و حکومت دارند چکارهاند که آنها از عهده برمىآیند و ما برنمىآییم؟ کدامیک از آنها بیش از فرد متعارف و معمولى لیاقت دارد؟"ولایت فقیه(حکومت اسلامى)، ص138
یا جای دیگر می فرمایند: " اینها نقشههایى است که دامنهاش حتى به حوزههاى دینى و علمى رسیده است؛ به طورى که اگر کسى بخواهد راجع به حکومت اسلام و وضع حکومت اسلام صحبتى بکند، باید با تقیه صحبت کند، و با مخالفت استعمارزدگان روبه شود. چنانچه پس از نشر چاپ اول این کتاب، عمال سفارت (سفارت رژیم شاه در عراق) بپاخاسته و حرکات مذبوحانهاى کردند؛ و خود را بیش از پیش رسوا نمودند. اکنون کار به اینجا رسیده که لباس جندى (سربازى) را جزء خلاف مروت و عدالت مىدانند! در صورتى که ائمه دین ما جندى (سرباز) بودند؛ سردار بودند؛ جنگى بودند. در جنگهایى که شرحش را در تاریخ ملاحظه مىفرمایید با لباس سربازى به جنگ مىرفتند؛ آدم مىکشتند؛ کشته مىدادند.
امیر المؤمنین (ع) «خود» بر سر مبارک مىگذاشت و زره بر تن مىکرد و شمشیر حمایل داشت. حضرت امام حسن (ع) و سید الشهداء چنین بودند. بعد هم فرصت ندادند و گر نه حضرت باقر (ع) هم این طور مىبود حالا مطلب به اینجا رسیده که پوشیدن لباس جندى مضر به عدالت انسان است! و نباید لباس جندى پوشید! و اگر بخواهیم حکومت اسلامى تشکیل دهیم، باید با همین عبا و عمامه تشکیل حکومت دهیم، و الّا خلاف مروت و عدالت است! اینها موج همان تبلیغاتى است که به اینجا رسیده؛ و ما را به اینجا رسانیده است که حالا محتاجیم زحمت بکشیم تا اثبات کنیم که اسلام هم قواعد حکومتى دارد.
این است وضع ما. خارجیها به واسطه تبلیغاتى که کردهاند و مبلغینى که داشتهاند این اساس را درست کردهاند. قوانین قضایى و سیاسى اسلام را تمام از اجرا خارج کردهاند؛ و به جاى آن مطالب اروپایى نشاندهاند، تا اسلام را کوچک کنند و از جامعه اسلامى طرد کنند؛ و عمالشان را روى کار بیاورند و آن سوء استفادهها را بکنند." ولایت فقیه(حکومت اسلامى)، متن، ص: 19
یعنی در کتاب فقهی ما نوشته می شود طلبه ای یا ملایی لباس جنگ بپوشد از عدالت ساقط می شود و خارج از مروت می دانستند در حالی که اگر اینگونه باشد که پیغمبر و امیرالمومنین دائماً لباس رزم می پوشیدند. امام این گرد و غباری را که روی فقه ما را گرفته بود برداشتند و این کاری است که مهم تر از جنگ و جهاد است چرا که اگر یک جامعه ای دچار یک تحجر و تفکرات انحرافی شود شکستن این طلسم از جنگ مهم تر و سخت تر است لذا زمانی که پیامبر خدا در مکه مبعوث می شوند و می گویند این بت ها نباید باشد و باید بشکند خیلی کار سختی است. امام این را مطرح کردند که اسلام دین کنج حجره نیست و آمده که به بشر راه را نشان دهد و هدایتش کند.
در عرصه مبارزه سیاسی راهنمای عمل و شیوه مبارزه ایشان بر چه پایه ای استوار بود؟
در سیره عملی شان، ایشان مبارزه را که شروع کردند با اصل و ریشه حکومت شاه و امریکا و اسرائیل مخالفت کردند و خدا هم می فرماید: یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ یَنْصُرْکُمْ وَیُثَبِّتْ أَقْدَامَکُمْ(محمد،7) " اى مؤمنان ! اگر خدا را یارى کنید ، خدا هم شما را یارى مىکند و گام هایتان را استوار مىسازد"
مسیر ایشان در این چهل سال یک مسیر روشن و واضح بود و قاطعانه در آن راه حرکت کردند و یک لحظه تزلزلی پیدا نکردند. خداوند در قرآن هم می فرماید: مَسَّتْهُمُ الْبَأْسَاءُ وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُوا حَتَّىٰ یَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ مَتَىٰ نَصْرُ اللَّهِ ۗ أَلَا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِیبٌ (بقره، 214) " به آنان سختىها و آسیبهایى رسید وچنان مضطرب شدند تا جایى که پیامبر و کسانى که با او ایمان آورده بودند [در مقام دعا و درخواست یارى] مىگفتند : یارى خدا چه زمانى است ؟ [به آنان گفتیم :] آگاه باشید ! یقیناً یارى خدا نزدیک است" اما در حضرت امام با این همه مشکلات و تبعید و جنگ و خطرات این هم پیدا نشد.
نقش رهبری امام در انقلاب اسلامی تا چه میزان بود و آیا انقلاب بدون رهبری ایشان می توانست پیروز شود و مسیر خود را طی کند؟
نه، مثلاً الان در جوامع اسلامی که قیام کرده اند این خلا دیده می شود چرا که هادی و رهبری ندارند و اینجاست که نقش و جایگاه امام روشن می شود. امام لحظه به لحظه به مردم پیام می داد و راه را نشان می داد و امت هم تبعیت می کرد اما در این کشورها معلوم نیست انقلاب ها به کجا بروند اما ما این نعمت را داشتیم. الجزایر در انقلابش تعداد زیادی کشته داد اما منحرفش کردند یا عبدالناصر در مصر که منحرف شد اما ما این نعمت را داشتیم که جایگاه امام مانع انحراف انقلابمان باشد و باید خدا را شاکر باشیم. نعمتی که کشور ما را از ذلت و خفت نجات داد و به اوج عزت و افتخار رساند و روحانیت بیش از همه باید شکر کنند و تقدیر کنند به خاطر اینکه روحانیت را زنده کرد. روحانیتی که کارش منحصر به منبر و عقد و ازدواج بود به حکومت رساند و روحانیت الان در همکه عرصه ها حضور دارد و می تواند حرفش را بزند و این یک تحول اساسی است و بتوانیم حفظ کنیم. ما همه در مقابل خدا و شهدا و امام و علمایی که این همه رنج را تحمل کردند مسئوولیم.
به نظر شما شایسته است که امام چه جایگاه و نقشی را در فضای سیاسی کشور داشته باشند؟
امام برای رجال کشور و هیئت حاکمه یک اسوه است. یکی از علما یک وقتی می گفت که چرا جوان ها از ما برگشتند؟ گفتم که تقصیر خودتان است؛ امام روی اسلام و مردم حساس بود شما نیستید! اگر کسی به شما بگوید بالای چشمتان ابرو هست کشور را برهم می زنید اما اگر هزار بلا یک اعلامیه نمی دهید اما امام سر حقوق مردم دعوا می کرد و دفاع می کرد. یک زمان دولت کالایی را گران کرد امام اعتراض کرد که این مورد نیاز مردم است نباید این کار را بکنید تا این حد حساس بود مردم هم این را می فهمیدند. می دیدند که امام در طول زمان برای اینها فریاد می زند برای خدا فریاد می زد اما از حقوق مردم هم هیچ وقت کوتاه نمی آمد اما ما علما اگر کسی به ما اهانت کند عالم و آدم را به هم می زنیم اما امام گفت عکس مرا کسی پاره کرد هیچ کس حق ندارد عکس العمل نشان دهد اما اگر به حضرت زهرا یک کلمه بی اعتنایی می شد فریاد می زد یعنی حساسیت های امام روی مردم وئ اولیا خدا بود.
صدق امام هم مهم بود و به عهدش با واقعاً صادق بود و هیچ شکی در دل راه نمی داد از اول هم با اخلاص خودش را وقف کرده بود. در شبی که دستگیر شدند یا شبی که بنا بود از نجف به پاریس بیاییم شب عادی نبود این شب ها خطرناک بود امام به رفقا می گفتند که همراه من نیایید معلوم نیست که ما می رسیم یا نمی رسیم. کسی که خودش را قبل از همه فدا می کرد و برای حمایت از اسلام و مردم در معرض خطرات قرار می داد مردم هم بهره اش را بردند. کشوری که حکومتی را داشت که مجلس شورای ملی آن رأی می دهد که بحرین از ایران جدا شود واقعاً افتضاح است یا مجلس می آید قانون کاپیتولاسیون را تصویب می کند که آمریکایی ها در ایران هر کاری بکنند هیچ نیروی نمی تواند بگوید چرا؟ مالی ببرند به ناموس مردم دست درازی کنند یا به قول امام شاه را با ماشین زیر بگیرند هیچ کس نمی تواند بگوید چرا؟ ما در چنین ذلت و نکبتی به سر می بردیم اما این مرد خدا ما را از این ذلت به این عزت رسانده است که الان فریاد آمریکا و یهود و عرب ها این است که ایران اتمی نشود ببینید بین این دوتا چقدر فاصله است.
در شرایط فعلی کشور توصیه شما برای گروه های سیاسی و عموم مردم چیست؟
در این شرایط آن چه بسیار خطرناک است و امام بر روی آن بسیار تکیه می کرد اختلاف است. اگر اختلافی بین ما پیش آمد کاری را که در لیبی کردند در ایران هم می کنند مردم را به جان هم می اندازند همه را از بین می برند بعد به عنوان مصلح و سازنده می آیند که ما می خواهیم برای شما آبادانی بیاوریم. اما همیشه در نجف می گفتند که مراقب باشید بی نظمی نکنید که می آیند که می خواهیم به شما نظم بدهیم در عراق و افغانستان همین کار را کردند اول موضوع را درست می کنند بعد می آیند که می خواهیم اصلاح کنیم؛ لذا باید هم مردم و هم هیئت حاکمه و هم علما واقعاً سیره امام را مورد توجه قرار دهند و هوشیار باشند که انشاالله چراغ اختلاف و فتنه روشن نشود که ااگر روشن شود همه در ان می سوزند. خداوند هم می فرماید: وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِیبَنَّ الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْکُمْ خَاصَّةً ۖ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِیدُ الْعِقَابِ(انفال،24) "و از فتنه ای بپرهیزید که فقط به ستمکاران از شما نمىرسد [بلکه وقتى نازل شود ، همه را فرا مىگیرد ، ستمکاران را به خاطر ستم و اهل ایمان را به سبب اختلاف و نزاع و ترک امر به معروف و نهى از منکر] و بدانید که خدا سخت کیفر است"
لذا توصیه من این است که به طرف وحدت برویم و کلمات و حرکاتی که موجب انشقاق و تفرقه می شود را ترک کنیم. دشمن با جنگ نتوانست ما شکست دهد اما شاید از این راه بخواهد وارد شود. از راه القا تفرقه و پروش جاسوس در میان ما بخواهد کارش را پیش ببرد افراد نفوذی را در رده های بالا جاسازی می کنند تا بتوانند ضربه خودشان را بزنند دشمن کار خودش را می کند اما آنچه که من حس می کنم این است که ارواح شهدا ناظر و حامی ما هستند و تا مادامی که ما این پرچم را نگه داریم و به آن پایبند باشیم خداوند حامی ماست.
بعد از امام(س) حضرت آیت الله خامنه ای هم بحران های سنگینی را گذرانده اند. بحران ها و مواضع خیلی سختی بوده و مشکلات اقتصادی و بین المللی و مسئله اتمی و هزار مسئله دیگر که اگر ایشان درک شرایط نمی کرد خیلی صدمات بدی می خوردیم. مسئله حزب الله مهم بود به هر حال این جبهه مقدم ما با صهیونیسم است. اینها مجموعاً نشان می دهد که رهبری هم با بصیرت و با قاطعیت عمل کرده اند.
امیدوارم که خداوند همه ما را روشن کند و بیدار شویم و این نعمتی را که خداوند به مردم و کشور داده قدر بدانیم و با اختلافات به نزنیم و امیدوارم که همه توجه کنند برای خدا و روح شهدا و استقلال کشور عمل کنند. ما اگر خواستار آزادی، حریت و استقلال کشورمان هستیم باید راه امام خمینی را ادامه بدهیم و از رهبری که پرچم دار این راه هستند حمایت کنیم. خدایی نکرده اگر این پرچم پایین بیاید همه صدمه می خوردند اسلام، شیعه و مردم و کشور همه صدمه می خوردند. امام می فرمودند "حفظ نظام از اوجب واجبات است" نظام همین حفظ حیثیت رهبری، علما و مراجع و آبروی مردم است مجموعه اینها نظام هستند که باید حفظ شود که امیدوارم هم مردم و هم زمامداران و هیئت حاکمه به اینها توجه کنند و خدا را در نظر بگیرند که مقابله شهدا همه مان روسفید باشیم.