به این جهت، دو جریان مشخص مخالف و موافق ترجمه در میان علمای اهل سنت در کشورهای عربی (و به صورت مشخص، مصر و سوریه) پدید آمد و این جنجال به کشورهای دیگر هم کم و بیش سرایت کرد، حتی در این باره از علمای شیعه، بهویژه کشور عراق و شهر نجف درخواست ابراز موضع میکنند و کسانی چون علامة کاشفالعظاء و دیگران در این باره اظهار نظر کردند و مانند علمای پیشین شیعه که تردیدی در جواز ترجمه نداشتند، حکم جواز ترجمه را در کتابها و استفتائیهها بهصراحت اعلام مینمایند.۸
به عبارت دیگر، اگر بحثی دربارة قرائت ترجمه در نماز مطرح است، یعنی در میان فقهای امامیه اختلافی نیست که قرائت ترجمة قرآن در نماز، هرچند عاجز باشد، جایز نیست و در صورتی که نمیتواند، باید آیات دیگر یا دعا و ذکر عربی بخواند، بلکه محقق همدانی با صراحت میگوید آنچه میخواند، باید حقیقتاً و بعینه قرآن باشد و حتی نمازگزار نمیتواند در خواندن سورة فاتحه، عبارتی دیگر از مضمون سورة فاتحه را به عربی بخواند و حتماً باید خود سورة فاتحه باشد؛ زیرا روشن است که این ترجمه و تغییر الفاظ قرآن به عربی یا فارسی خود قرآن نیست و الفاظ قرآن در قوام قرآنیت دخالت دارد: کسی که عاجز از خواندن سورة حمد است، میتواند تسبیح و تحمید و ذکر عربی یا فارسی بگوید، نه اینکه ترجمة قرآن را بخواند، از این باب که چارهای دیگر ندارد و این مسئله اجماعی است.۲
هیچ یک از فقهای شیعه اعتراض نکرده، بلکه کسانی از فقها به صراحت اعلام کردهاند که هرچند ترجمة قرآن نمیتواند وافی به قرآن باشد، اما در صورتی که ترجمهای صحیح باشد و در آن تغییر و تحریفی نباشد جایز است، حتی نقل آن برای کسی که این قدرت را دارد واجب است. این مطلب را علامه شیخ محمدحسین آل کاشفالغطا، با صراحت، در استفتایی که از او میکنند، بیان مینماید.۳ همچنین آیتالله سیدابوالقاسم خویی نیز در تعلیقات تفسیر البیان یادآور میشود که فهم قرآن برای همة مردم لازم است و ترجمه به این فهم کمک میکند؛ اما لازم است که مترجمان احاطة کامل به زبان مبدأ داشته باشند و مترجمی که امور و قواعد ترجمه را رعایت میکند بهتر است که حقایق و مفاهیم قرآن را به زبان هر ملتی ترجمه کند، چون قرآن برای همه مردم (از هر زبانی) نازل شده و سزاوار نیست که از آنان پوشیده بماند.۴
در میان فقهای اهل سنت نیز از قدیمالایام این بحث مطرح بوده که برای غیر قادر به قرائت حمد، ترجمة قرآن کافی است یا خیر؟ ابوحنیفه میگفته است که جایز است و استدلال به داستان سلمان کرده که عدهای از ایرانیان پیش او آمدند و از عدم توانایی خود در ادای سورة حمد گفته و او سورة حمد را ترجمه کرد و به خدمت پیامبر(ص) برد و حضرت تأیید کردند.۵ و لذا ترجمة حمد برای عاجز در نماز درست است و ابویوسف شیبانی و شاگردان دیگر وی این حکم را به زبانهای ترکی و هندی تعمیم دادهاند؛ اما مالکیه و شافعیه و حنابله ترجمة قرآن را در نماز در هر صورتی جایز ندانستهاند.۶
دو گروه
بحث ترجمة قرآن در میان دو گروه واقع شده، گروهی ترجمة قرآن را جایز نمیدانند و معتقدند که چون ترجمه، خود قرآن نیست، ممکن است ترجمه جایگزین قرآن شود و خود قرآن مورد تغافل قرار گیرد. برخی نیز در نقل معنای قرآن تقسیمبندی کردهاند؛ مثلاً شاطبی (م۷۹۰ق) در کتاب موافقات و ابنقتیبه دینوری در کتاب المعارف برای دلالت الفاظ لغت عربی دو گونه تقسیم میکنند. آنجا که الفاظ و عبارات مطلق است و بر معانی کل دلالت میکند، از آن به دلالت اصلی یاد میکنند و از جهتی که این الفاظ و عبارات به خصوصیات و ویژگیهایی دلالت دارد و به معانی خاص اشاره دارد، به دلالتهای تبعی (دلالت اقتضای اشاره) موسومند.
به عقیده گروه دوم، در قسم اول ترجمه ممکن است و اما در قسم دوم، ترجمه حتی در زبان مبدأ ممکن نیست تا چه رسد به زبانهای دیگر. مگر اینکه در میان این دو زبان و در ادب و فرهنگ نوعی تساوی باشد.۷ با این حال، گروهی که از استحالة ترجمة قسم دوم سخن میگویند، ترجمه را به طور کلی تحریم نمیکنند و آنچه بیان میکنند، عدم امکان ترجمه در همة زوایای معنا و پیامها و زوایای کلام است که سخن درستی است.
جالب اینجاست که دربارة ترجمة معانی اصلی قرآن با صراحت میگویند: ترجمه این گونهای، خالی از اشکال است و میتوان قرآن را این گونه برای عامة مردم و کسانی که درک قوی برای به دست آوردن معانی آن ندارند، تبیین کرد و این به نظر همة مسلمانان جایز بوده و این اجماع، حجت است.۱
شیخ اسبق جامعالازهر، محمد مصطفی مراغی در نامهای خطاب به نخستوزیر مصر، در سال ۱۳۵۵ق، همین نکته را یادآور میشود که در گذشته ترجمههای فراوانی به زبانهای مختلف عرضه شده که بهخوبی وافی به مقصود قرآن نبوده و امروز لازم است که دانشمندان اسلامی آشنا به زبان عربی اقدام به ترجمههای دقیق و صحیح کنند که این عمل نقش بسیار مهمی در دعوت به اسلام و ترویج فرهنگ قرآنی خواهد داشت.۹ علمای الازهر نیز بر اقدام به ترجمة قرآن صحه گذاشته و آن را با رعایت شرایطی جایز میشمارند.۱۰
در برابر این نظر که برخی از قرآنپژوهان تنها ترجمههای تفسیری را جایز میدانند و ترجمة لفظ به لفظ و ترجمة معنایی را جایز نمیشمارند؛ مانند مناعالقطان۱۱ در کتاب مباحث فی علوم القرآن، و عبدالله محمود شحاته در کتاب علومالقرآن،۱۲ ابوشهبه در کتاب المدخل الدراسه القرآنالکریم۱۳ و برخی دیگر، کسانی قائلند که ترجمة قرآن نه تنها جایز است، بلکه برای جهان اسلام و غیر جهان اسلام واجب است. چگونه میتوان در فکر نشر اندیشة اسلام بود و قرآن را ترجمه نکرد و متنی در محدودة مرادف سازی واژههای زبان دیگر عرضه نکرد؟
۴٫ علل گرایش به مخالفت با ترجمه
اکنون پیش از طرح ادلة مخالفان و موافقان، جا دارد علل و ریشههای مخالفتها ارزیابی شود و روشن شود که چه عواملی زمینههای مخالفت با ترجمة قرآن را فراهم ساخته، با اینکه عمل برگردان معنای پیام الهی برای کسانی که آشنایی با قرآن ندارند، یک کار بسیار طبیعی و گریزناپذیر است و همان گونه که در کتابهای دیگر بهخوبی انجام گرفته و تجربة بشری و عقل حکم میکند در جایی که نمیتوان از متنی استفاده کرد و زبان آن را فهمید، چارهای جز برگردان نیست. وانگهی، این عمل در بلاد اسلامی در مورد قرآن معمول بوده و در آن کشورها علما و فقهای بسیاری بودهاند و این شیوه از انتقال پیام قرآن را میدیده و اعتراض نمیکردهاند. این گونه نبوده که تنها فقهای عربزبان، فقیه باشند و قرآن را بفهمند و با مبانی احکام آشنایی داشته باشند و دیگران از آن بیبهره باشند، بهویژه آنکه بسیاری از رجال فرهنگ و تمدن اسلامی، به طور خاص در رشتة قرآن و حدیث و ادبیات عرب، از میان غیرعرب برخاستهاند.
پس عامل گرایش به این بحث و فتوا چه بوده و چه تحولاتی در آستانة قرن چهاردهم هجری (قرن بیستم میلادی) رخ داده که عدهای به یکباره از عدم جواز ترجمة قرآن سخن میگویند به موضعگیری میپردازند و کار به نزاعهای سخت و طولانی در فضای مطبوعات و مجلات مصر و سوریه کشیده میشود و پس از مدتی این صداها فروکش میکند.
ادامه دارد
پینوشتها:
۱ـ در این باره ر.ک: التفسیر و المفسرون، معرفت محمدهادی، ج۱، ص۱۲۷٫
۲- مصباح الفقیه، همدانی رضا، کتاب الصلاه، ص۲۸۲؛ مستمسک العروه الوثقی، حکیم سیدمحسن، ج۶، ص۲۲۷-۲۲۰٫
۳- التفسیر و المفسرون، معرفت محمدهادی، ج۱، ص۱۳۹، به نقل از رساله القرآن و الترجمه، ص۳۰۴٫
۴- البیان، ص۵۰۶ ـ ۵۰۵، تعلیقه ۵٫
۵- سرخسی ابوبکر، المبسوط، ج۱، ص۳۷، قاهره مطبعه السعاده.
۶- مباحث فی علوم القرآن، مناع القطان، ص۳۱۸؛ معجزة بزرگ، ابوزهره محمد، ص۶۹۰، ترجمه محمود ذبیحی و متن عربی، ص۵۲۷٫
۷- الموافقات فی اصول الشریعه، شاطبی ابواسحاق، ج۲ و۱، ص۳۷۹-۳۷۷، بیروت: دارالمعرفه.
۸-همان، ص۳۷۹، و ترجمة معجزه الکبری، ص۶۹۳٫
۹-التفسیر و المفسرون، ج۱، ص۱۴۲-۱۴۱ و علوم القرآن، عبدالله محمد شحاته، ص۲۸۷٫
۱۰- همان، ص۱۴۳٫
۱۱- مباحث فی علوم القرآن، ص۳۱۸-۳۱۲٫
۱۲- علوم القرآن، ص۲۶۷، قاهره: مکتبه نهضه الشرق، چاپ اول، ۱۹۸۵م.
۱۳- المداخل لدراسه القرآن الکریم، محمد ابوشهبه، ص۳۹۴، بیروت: دارالجیل، ۱۴۱۲ق.