پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، ترجمه به معنای انتقال معنای کلام از زبانی به زبان دیگر است، ترجمهها همواره با اهداف مترجم، کیفیت نثر متن، شرایط تاریخی و فاصلة تاریخی و فرهنگی میان زبان مبدأ و مقصد متفاوت میشوند. ترجمه میتواند لفظ به لفظ و حرف به حرف، فنی و برابر با زبان مقصد، معنوی و محتوایی و تفسیری باشد. در زمینة ترجمة قرآن، این پرسش مطرح است که: آیا فقیهان در این باره دیدگاه شخصی دارند؟ دربارة جواز ترجمة قرآن برای تلاوت و فهم معانی، بهویژه برای غیر عربزبانان، پیش از این سخن و تردیدی مطرح نبوده است. اما در قرن اخیر، در قلمرو دولت عثمانی و بخشهایی از کشورهای عربی، جنجالی برای جواز ترجمة قرآن بر پا شد و عدهای مخالف و موافق پیدا کرد.
فقهای شیعه نیز هرگز در جواز ترجمة قرآن تردید نکردهاند؛ اما مثلاً خواندن ترجمة قرآن را در نماز جایز ندانستهاند. برخی از قرآنپژوهان تنها ترجمههای تفسیری را جایز میدانند و ترجمة لفظ به لفظ و ترجمة معنایی را جایز نمیشمارند و عدهای نیز قائلند که ترجمة قرآن نه تنها جایز، بلکه برای جهان اسلام و غیر آن واجب است. البته مخالفت با ترجمة قرآن بر اثر عواملی پدید آمده است.
انتشار ترجمههای آشفته و مغرضانة اروپایی، نگرانی از به فراموشی سپردن قرآن، بیتوجهی به بُعد اعجاز ادبی و بیانی قرآن و وسوسههای استعماری، برخی از عوامل فکری و تاریخی مخالفت با ترجمة قرآن به شمار میآید. هدف ترجمة قرآن همواره باید نزدیک شدن به مفاهیم و آموزههای این کتاب باشد و نه کنار نهادن آن.
مخالفان ترجمة قرآن در تحریم آن به اموری استدلال کردهاند که نیازمند بررسی است. استحالة ترجمه، عدم امکان تحدّی در ترجمه، وجود حقایق پیچیده در قرآن، تسری حکم ترجمه به قرائت در نماز، تأکید بر عربیت قرآن، تشویق به تعلیم زبان عربی و استدلال بر عجمی نبودن قرآن، از جمله دلایلی است که مخالفان ترجمة قرآن اقامه کردهاند و بر آنها تأکید ورزیده اند. در مقابل، کسانی که به وجوب ترجمة قرآن برای جوامع غیرعربی معتقدند، دلایل دیگری برای نظریة خود دارند. عربیت و عدم استفادة عجمیان از قرآن، عمومیت پیام الهی و تساوی همة مردم در تبلیغ، برخی از دلایل وجوب ترجمة قرآن در نظر موافقان است. حکم فقهی ترجمه، با طرح دو دیدگاه رویارو آشکارتر میشود و با مقایسة سطح ادله و بیانها میتوان نظریة درستتر را برگزید. آنچه در پی میآید، مقاله قرآنپژوهی کوشا و دانشور است که سالها در این زمینه تحقیق و تفحص کرده است. این نوشتار نخستین بار در «یادگارنامه فیضالاسلام» و سپس در «مجموعه مقالات فارسی ترجمه قرآن» به چاپ رسیده است.
مقدمه
گفتمان ترجمان قرآن درصد سال اخیر در بخشهایی از جهان عرب دچار دگرگونی شده است. پیش از این در کتابهای فقهی و علوم قرآنی از ترجمة قرآن کمتر سخن به میان آمده و فقط بحث عدم امکان ترجمة کامل و برابر با اصل، مطرح بوده و ممنوعیت ترجمه و یا جواز ترجمه در قلمرو خاصی مد نظر نبوده است. گاهی حکم فقهی استفاده از ترجمة قرآن در نماز برای کسی که قادر به یاد گرفتن کلمات سورهها نیست بیان شده؛ اما بحث بر سر جواز ترجمه برای غیر عربها نبوده است. درست است که در یک قرن اخیر پژوهشهای بسیاری در حوزة علوم قرآن و مقدمات تفسیر انجام گرفته و حجم گفتمان علمی و پژوهشی در همه حوزههای قرآن رو به گسترش نهاده، اما هیچ کدام از مباحث، مانند بحث ترجمة قرآن موضعگیری خاص و یا سرسختی به دنبال نداشته است.
گروهی ترجمه قرآن را تحریم کرده و عدهای آن را جایز دانسته و افرادی آن را واجب فرض کردهاند. جالب اینجاست که نه تنها ممنوعیت ترجمة قرآن در کشورهای غیر عرب اسلامی مورد توجه قرار نگرفت، بلکه آنان با دامنة بیشتری به ترجمة قرآن در شکلها و روشهای گوناگون روی آوردند و آن تحریمها نیز بر فقیهان این خطه تأثیر نگذاشت تا در شکل نظری آن تزلزلی در نظریة خودشان دهند و حکم تحریم یا عدم جواز باعث تجدید نظر ایشان شود.
از این جالبتر اینکه در کانون این جنجالهای علمی و حتی سیاسی از مرکز رسمی علمی و دینی آن، یعنی الازهر و مجلس الشؤونالاسلامیه، ترجمهای عربی از قرآن عرضه شد که در آن، واژههای قرآن معادلسازی شده بود و با عنوان «المنتخب» ارائه گردید. این ترجمه برای انتقال معانی به پرکردن فاصلة زبانی قرآن با زبان عربی معاصر اهتمام ورزید و مورد استقبال بسیاری قرار گرفت و در کشورهای عربی و غیر عربی طالبان فراوانی پیدا کرد.
همچنین در برخی از کشورهای عربی چون عربستان ـ که تا چند سال قبل، از ورود ترجمههای قرآن جلوگیری میشد و اگر کسی ترجمهای از قرآن داشت، در مبادی ورودی توقیف میشد ـ آرام آرام مراکز بزرگی برای ترجمة قرآن ایجاد شد و حتی یکی از ترجمههای قدیم فارسی مورد استفادة فرهیختگان ایرانی را به عنوان ترجمة فارسی به چاپ رساندند.۱
نکتة مهم در عدم تأثیر این جنجالها و مخالفخوانیها در بلاد اسلامی و گسترش ترجمهها این بود که گرایش به ترجمه از یک نیاز و خواستة طبیعی مسلمانان و محققان برخاسته بود. اهتمامکنندگان به ترجمه کاملاً درک میکردند که هدف از ترجمه چیست و مشکلات آن کجاست و برای ترجمه جایگاهی درخور قائل بودند. آنان دستی از دور بر آتش نداشتند تا سخنان بیربطی که به حقیقت ترجمه ارتباطی ندارد، در منع ترجمه بر زبان برانند و استدلالهایی بنا نهند که خود هم از آن قانع نشوند و ناچار به دنبال گریزگاههایی به نام «ترجمة تفسیری» شوند.
هدف این نوشتة هرچند کوتاه، بیان گزارش این گفتمان و دیدگاه فقهی مخالفان و موافقان است تا روشن شود که ادلة این گروهها چیست و چه خاستگاهی داشته و مترجمان ما باید چه حساسیتی داشته باشند.
۱٫ مراد از ترجمه
ترجمه واژهای عربی است که صیغه رباعی مجرد دارد و ماده اولیه آن ترجم (مثل دحرج) است. ترجمه در اصطلاح، انتقال معنای کلام از زبانی به زبان دیگر را گویند. در واژه ترجمه آشکار کردن و بیان نمودن هم آمده است؛ به عنوان نمونه از آنچه در کتاب قاموس المحیط آمده، برمیآید که در معنای ترجمه، اختلاف در زبان نهفته است.۲ و در اصل به جای این واژه، واژة ترجمان به کار میرفته؛ اما در عرف رایج، کلمة ترجمه متداول شده است. در معنای ترجمه قرار دادن واژه در برابر واژه الزامی نیست؛ زیرا چه بسا کلمهای جنبة استعاره یا تمثیل داشته باشد. لذا گفتهاند که ترجمه باید به گونهای باشد که متضمن تمامی معانی و مقاصد منظور در متن اصلی باشد، به گونهای که گویی عین کلام را از زبان دیگر انتقال میدهد؛ هرچند این انتقال دقیقاً ممکن نیست و واژههایی که مورد استفاده واقع میشود، نمیتواند همة خصوصیات و بار معنایی مبدأ را در مقصد نشان دهد، مگر اینکه از قالب ترجمه خارج شود و به شرح و توضیح و تفسیر کلمات روی آورد تا زوایای مخفی کلمه را به زبان مقصد منتقل سازد.
البته در گذشتههای دور از ترجمه به تفسیر و شرح هم یاد میکردهاند و در کتاب مقدس در این باره جابه جاییهایی هم شده است؛۳ چنان که واژة ترجمان در فرهنگ روایات به معنای تفسیر آمده است؛ مانند: هذا القرآن إنّما هو خط مستور بین الدفّتین لاینطق بلسان و لابدّ له من ترجمان.۴ بنابراین ترجمه، معادل جویی و معادلسازی برای انتقال معنایی از زبانی به زبان دیگر است؛ هرچند این معادلیابی گاه؛ به صورت جملهسازی و پذیرفتن معنایی در ساختار جدید آن باشد و گاه، واژهیابی و تدارک معنا در ریخت کلمات دیگر.۵
۲٫ اقسام ترجمه
ترجمهها همواره تحت تأثیر حالتهای گوناگونی شکل میگیرد که با اهداف مترجم و کیفیت نثر متن و شرایط تاریخی و فاصلة تاریخی و فرهنگی میان زبان مبدأ و مقصد متفاوت میشود. این اقسام به شرح زیر است:
۱٫ ترجمة لفظ به لفظ و حرف به حرف، که در اصطلاح به «ترجمههای تحتاللفظی» مشهورند. در ترجمههای این گونة قرآن، هرچند واژهها فارسی است، اما نحوة چیدن کلمات، همچون زبان عربی است. مترجم در این حالت، هرچند واژههای قرآن را معادلسازی کرده، اما چون ساختار قبلی را حفظ کرده، معنا عموماً مخفی میماند و از نظر ساختار، شکل غریبی به خود میگیرد که نه زیبایی زبان عربی را دارد و نه لطافت و زیبایی زبان مقصد را. تنها فایدة این روش شناخت یکایک واژهها و معادل آنهاست.
۲٫ ترجمة فنی و برابر با زبان مقصد، یعنی با حفظ معادلسازی واژهها، ترتیب جملهها و کلمات به شیوة زبان مقصد و در قالب معمول و معروف زبان قرار میگیرد و خواننده به خوبی ریخت معنایی را با متن اصلی مطابق مییابد. در این شیوه رعایت تشابه دو زبان در ضمایر و قیود و پساوندها و پیشاوندها و به طور کلی، همانندی روابط کلام رعایت میشود و مترجم از زبان معیار استفاده میکند، بدون اینکه کلمهای برای شرح و توضیح بیاورد و یا از چارچوب متن اصلی خارج شود، یا قواعد و ساختار زبان مبدأ را بر زبان مقصد تحمیل کند.
۳٫ ترجمة معنوی و محتوایی، یعنی نقل معانی و مراعات مقاصد به زبان دیگر بدون آوردن کلمه و شرح و توضیح اضافة متن، از این روش به «ترجمة آزاد» یاد میشود؛ چون مترجم وفادار به جایگزینسازی و برگزیدن معادلها برای زبان مقصد نیست و تنها به دنبال انتقال معانی و پیام کلام در محدودة متن است. مترجمان در این شیوه، مفاهیم را در قالبهای معمول و رایج زبان خود میریزند و برای آنها عبارتهایی قابل فهم تدارک میبینند.
۴٫ ترجمة تفسیری، مترجم در این شیوه با رعایت معادلها به شرح و توضیح واژهها یا جملهها در محدودهای خاص مبادرت میورزد و خود را گرفتار الفاظ نمینماید و چون آیهای را برای توضیح معنایی میآورد، آن را با سیاق کلمات مجموعة متن همساز میکند، به گونهای که معنای آن به آسانی قابل فهم میگردد. شباهتهای ترجمههای آزاد و ترجمة تفسیری بسیار است؛ با این تفاوت که در ترجمههای تفسیری افزون بر انتقال معنا، شرح کلمات و آشکار کردن ضمایر و استعارهها هم آمده است.
ترجمههایی از قرآن، از گذشتههای دور، در قالب هر چهار قسم آن بهوفور دیده میشود و قدیمیترین ترجمهها، ترجمههای لفظی است؛ هرچند ترجمههای تفسیری مانند ترجمة تفسیر طبری و ترجمه (به اسم تفسیر) بصائر یمینی و تاجالتراجم اسفراینی و نَسفی و در عصر حاضر، بیانالمعانی محمدباقر بهبودی بهوفور دیده میشود و طرفداران بسیاری پیدا کرده است. انجمن کتاب مقدس نیز چنین ترجمهای را از عهدین در این اواخر ارائه کرده است.
حرکت چشمگیر و متکاملی در دوران معاصر در حوزة ترجمه آغاز شده که بیشتر از قبیل نوع دوم است. در این شیوه، ضمن وفاداری به متن قرآن، از نثر منسجم و زبان معیار استفاده شده و از قالب معمول و معروف زبان فارسی رایج بهره گرفته و عبارات قابل فهم تدارک دیده شده است. البته شیوههای ترکیبی هم در ترجمههای معاصر دیده میشود؛ به این معنا که مثلا از روش دوم استفاده میکنند، اما برای تحفظ ساختار، توضیحات تفسیری و تعیین ضمایر را داخل قلاب [] یا پرانتز() جای میدهند.
۳٫ دیدگاهها
اکنون این پرسش به ذهن میرسد که آیا آن گونه که دربارة تلاوت و حفظ و خواندن در نماز، کتابت و خرید و فروش و… احکام شرعی مطرح است، دربارة ترجمة قرآن نیز حکم خاصی بیان شده است؟ فقها دربارة تلاوت و حفظ قرآن حکم به استحباب دادهاند و در نماز آن را واجب دانسته، کتابت آن را برای حفظ آن لازم کردهاند و خرید و فروش را در برخی موارد ممنوع و در برخی از موارد مکروه و برخی کلاً جایز دانستهاند.۶ آیا در بارة ترجمه میتوان حکم شرعی خاصی را مطرح کرد و آیا در این باره فقها دیدگاه مشخصی دارند؟
دربارة جواز ترجمة قرآن برای تلاوت و فهم معانی، بهویژه برای غیر عربزبانان پیش از این سخنی، بلکه تردیدی مطرح نبوده است، بلکه در کشورهای غیر عربی از سدههای نخستین، بهویژه پس از گسترش اسلام، نقل معانی و انتقال معانی قرآن به زبانهای گوناگون امری متعارف و غیر قابل تردید بوده است؛ مثلاً دربارة ترجمة فارسی قرآن گفتهاند که در اواسط قرن چهارم هجری گروهی از علمای ماوراءالنهر (منطقه شرقی خراسان بزرگ) با درخواست سلطان منصور بن نوح سامانی (سلطنت: ۳۶۵ ـ۳۵۰) گرد میآیند تا به این پرسش او پاسخ دهند که: آیا میتوان قرآن را ترجمه کرد تا دیگران بتوانند از قرآن و تفسیرش استفاده کنند. همة آنان، براساس گزارش مقدمة ترجمة تفسیر منسوب به طبری، حکم به جواز آن میدهند و لذا گروهی به ترجمة قرآن و ارائه تفسیری فارسی (مستند به روایات طبری و آثار دیگر)۷ مبادرت میورزند. از آن به بعد ترجمههای فراوانی به زبان فارسی به صورت مستقل یا همراه با تفسیر فارسی، به صورت تحتاللفظی، با حفظ ساختار زبان فارسی، تقلید از ساختار زبان عربی، ترجمههای شرح گونه از قبیل بصائر یمینی، تاجالتراجم، سورآبادی، ترجمة پاک، ترجمة نسخة کتابخانة کمبریج، نسفی و ترجمههای دیگر عرضه میگردد و کسی به نوشتن آنها اعتراض نمیکند و آنها را ممنوع نمیسازد، بلکه مؤمنان و مترجمان نیز مورد تشویق هم قرار میگیرند.
اما در قرون اخیر در قلمرو دولت عثمانی و بخشهایی از کشورهای عربی (مثل سوریه و مصر) جنجالی برای جواز ترجمة قرآن بر پا میشود و گروهی به مخالفت با ترجمة قرآن برمیآیند، در حالی که در مقابل، گروهی دیگر سخت از ترجمه آن دفاع میکنند و این عمل را ضروری و نیاز مبرم جوامع انسانی و ترک آن را دور از دسترس قرار دادن قرآن از جوامع غیرعرب میدانند.
ادامه دارد....
منبع: روزنامه اطلاعات
پینوشتها:
۱ـ اشاره به ترجمة شاه ولیالله دهلوی است که در ایران و کشورهای هند و پاکستان از تداول گستردهای برخوردار است.
۲ـ الترجمان، کعنفوان و زعفران… المفسر، لسان و قد ترجمه و عنه. ر.ک: ج۲، ص۱۴۲۸، بیروت: دار احیاء التراث العربی، چاپ اول، ۱۴۱۷قر ۱۹۹۷م.
۳ـ در این باره ر.ک: کتاب مقدس، انجیل متی، باب ۱:۲۳ و انجیل مرقس، باب ۵: ۴۱ و باب ۱۵: ۲۳و۲۴٫
۴ـ نهجالبلاغه، خطبة ۱۲۵٫
۵ـ نمونههای این قسم را میتوان در کتاب «المنتخب» دید که الازهر کلمات قرآن را در ریخت دیگری از الفاظ عربی قرار داده و اتفاقاً بسیار مورد استقبال عرب زبان قرار گرفته است.
۶ـ درباره احکام خاص متعلق به این امور، ر.ک: فرج توفیق الولید، فقه القرآن و خصائصه، بغداد: جامعه بغداد؛ المداخل فی فقه القرآن، از همین نویسنده.
۷ـ محققان بسیاری بر این نکته اذعان کردهاند که ترجمة تفسیر طبری در حقیقت ترجمة آن تفسیر (جامع البیان) نیست، هرچند که از دیرباز این ترجمه را برگردان آن کتاب پنداشتهاند. لذا گفتهاند: با نگاهی به متنهای فارسی و عربی این دو کتاب بهخوبی میتوان دریافت که هیچ عبارتی یافت نمیشود که بتوان آن را ترجمة عبارات عربی طبری پنداشت. در اینباره، ر.ک: آذرتاش، تاریخ ترجمه از عربی به فارسی (ترجمههای قرانی) ص۶۲-۴۹، تهران: انتشارات سروش، چاپ اول، ۱۳۷۵٫