سی سال از انقلاب اسلامی می گذرد. سی سال مدت زمان مناسبی است برای این که لحظه ای درنگ کنیم و مسیری را که پیموده ایم بازنگری کنیم. برای این منظور ابتدا نیاز است که اهداف عالی و آرمانی انقلاب را از دیدگاه بنیان گذار جمهوری اسلامی بیان کنیم. در این نوشتار تنها بخشی از بیانات امام خمینی (س) در زمینه حقوق شهروندی و آزادی های مدنی شهروندان به بهانه روز جهانی حقوق بشر پرداخته می شود و در آینده این بیانات توسط صاحب نظران و تحلیل آنها توسط کارشناسان امر بررسی می شود.
این نوشتار اولین شماره از سری مقالات حقوق شهروندی و آزادی های مدنی از دیدگاه امام خمینی (س) است.
یکی از زندانیان سیاسی قبل از انقلاب، درباره مبانی تفکر امام در مبارزاتشان گفت: ما اولین بار در سال 42 با عده ای از دانشجویان دانشگاه های تهران خدمت امام رسیدیم و گفتیم برنامه شما برای مبارزه چیست؟ امام فرمودند اسلام. در طول آن سال های مبارزه تا روزی که انقلاب پیروز شد امام فرمودند اسلام.
مبنای فلسفه فکری و عملی حضرت امام، اسلام است. امام در بخشی از صحیفه، آزادی در اسلام را این چنین معرفی می کند:
"شما اگر چنانچه به احکام اسلام اعتقاد دارید، این احکام اسلام. اسلام انسان را آزاد خلق کرده است و انسان را مسلط بر خودش و بر مالش و بر جانش و بر نوامیسش خلق فرموده است. امر فرموده است، مسلط است انسان؛ آزاد است انسان؛ هر انسانى در مسکن آزاد است؛ در مشروب و مأکول - آنچه خلاف قوانین الهیه نباشد - آزاد است؛ در مشى آزاد است. حکم اسلام است که اگر کسى حمله برد به منزل کسى، براى آن کسى که مورد حمله واقع شده است جایز است کشتن او. اسلام اینقدر با آزادی ها موافق است؛ اسلام، ارتجاع سیاه است؟ علماى اسلام که از خودشان چیزى ندارند، ما که خودمان حرفى نداریم، ما هر چه مىگوییم «قالَ رسولُ اللَّه» مىگوییم، رسول اللَّه هم «قالَ اللَّه» مىفرماید ... (صحیفه امام، ج1، ص: 287)"
و در جای دیگر در مورد حقوق شهروندان می گویند:
"اختناق در اسلام نیست؛ آزادى است در اسلام براى همه طبقات: براى زن، براى مرد، براى سفید، براى سیاه، براى همه. مردم از این به بعد باید از خودشان بترسند نه از حکومت؛ از خودشان بترسند که مبادا خلاف بکنند. حکومت عدل [از] خلاف ها جلوگیرى مىکند، جزا مىدهد.
ما از خودمان باید بترسیم که خلاف نکنیم والّا حکومت اسلام خلاف نخواهد کرد. دیگر قضیه سازمان امنیت در کار نیست، زجرهاى سازمان امنیت دیگر در کار نیست؛ دیگر نمىتوانند پاسبان ها به ما زور بگویند و به ملت ما زور بگویند. دیگر نمىتواند دولت به ملت زور بگوید؛ دولت در حکومت اسلامى در خدمت ملت است، باید خدمتگزار ملت باشد. و ملت چنانچه نخست وزیر هم یک وقت ظلم کرد، در دادگاه ها از او شکایت مىکند و دادگاه ها او را در دادگاه مىبرند؛ و جرم او اگر ثابت شد، به سزاى اعمالش مىرسد. این دیگر آنطور نیست که در اسلام بین نخست وزیر و بین غیر نخست وزیر فرق داشته باشد. خلیفه مسلمین در صدر اسلام با یهودى - با اهل ذمهاى - که با هم یک مخالفتى داشتند در محضر قاضى حاضر شد و قاضى حکم برخلاف او کرد و سر به اطاعت گذاشت.
اسلام اینطور است؛ اسلام طورى نیست که براى طبقه بالا یک بالایى قائل باشد، ولو براى طبقه دانشمندان؛ البته [براى] متقى مرتبه بالاتر هست براى اینکه مرتبه انسانیت ایشان بالاتر است. اسلام به انسانیت انسان ارج مىگذارد؛ انسانیت انسان به علم و تقواست، به دانشمندى و تقواست. کسى که علم و تقوا دارد، این به دیگران مقدم است؛ و کسى هرچه هم دارایى داشته باشد ولى علم و تقوا نداشته باشد، ابدا در اسلام ارجى ندارد.
در هر صورت من از عموم ملت مىخواهم که متحول کنند خودشان را. روحیاتى که تاکنون در زمان طاغوت داشتند متحول کنند به روحیات اسلامى. الآن ما در ایران بسیارى از مستمندان داریم، بسیارى از مصدومین داریم، بسیارى از اشخاص داریم که از هستى در این قضایا ساقط شدند، باید اشخاصى که دارا هستند به آنها کمک کنند و مستمندان را یک زندگى مرفه به آنها بدهند. دولت باید فکر اینها باشد، ملت باید فکر اینها باشد؛ باید براى آنها مسکن بسازند، براى آنها زندگى صحیح بسازند. براى کارمندها زندگى صحیح بسازند. در چند روز پیش که یک دسته از کسانى که داراى کارخانه بودند و رؤساى کارخانهها بودند - که آمدند اینجا - من به آنها گفتم که خود شما باید کار را اصلاح بکنید؛ الآن بروید خارج از این منزل و در آنجا خودتان یک جلسهاى بکنید و با هم یک مشورت بکنید و با هم سرمایه بگذارید از براى اینکه کارمندها و کارگرهاى این کارخانهها را برایشان منزل درست کنید، برایشان زندگى مرفه درست کنید. اگر نکنید ممکن است خداى نخواسته یک وقت اینها عصیان بکنند و اگر عصیان کردند، دیگر ما نمىتوانیم جلو آنها را بگیریم.
و من به کارمندان و کارگران و سایر طبقات مستضعف ان شاء اللَّه وعده مىدهم که ایران براى شما کار درست مىکند، اسلام براى شما کار درست مىکند، اسلام زندگى شما را مرفه مىکند، اسلام براى شما منزل درست مىکند. اسلام آنقدرى که در فکر مستمندان است در فکر دیگران نیست. و من از خداى تبارک و تعالى در این روز عید - که روز پیروزى ملت ماست - توفیق همه مسلمین را خواستارم. و من امیدوارم که دیگر ممالک اسلامى با هم متحد بشوند و دست طاغوت ها را از ممالک خودشان قطع بکنند. (صحیفه امام، ج6، ص: 466 و 465)"
امام خمینی (س) در بخشی از سخنان خود در بالا دولت را بخشی از مردم می داند و جدایی و ترس مردم از دولت و زورگویی و سوء استفاده از قدرت را مربوط به حکومتی غیر اسلامی می داند. نقش قدرت در تمام دولت های دنیا امری انکار ناپذیر است. هر دولتی برای ایجاد نظم و امنیت نیازمند قدرت است ولی این که اساسا قدرت به دست چه کسانی نباید باشد و در چه صورت به فساد می انجامد را امام خمینی (س) در بخشی دیگر از سخنانشان چنین معرفی می کنند:
"مرحوم مدرس - رحمة اللَّه علیه - آن طورى که من شنیدم که ایشان گفتند. ایشان گفتند که شیخ الرئیس مىگفته است که من از گاو مىترسم، براى اینکه شاخ دارد و عقل ندارد. این یک مساله است. حالا فرضا هم شیخ نگفته باشد، اما مساله است. گاو شاخ دارد و عقل ندارد، قدرت دارد عقل ندارد. اینهایى هم که در دنیا الآن فساد راه مىاندازند از همان سنخ هستند که شاخ دارند عقل ندارند، قدرت دارند انسانیت ندارند.
شما ملاحظه بکنید که امریکا در جهان چه دارد مىکند و شوروى هم از آن طرف. و خدا خواسته است که این دو قدرت مزاحم هم هستند، مقابل هم هستند، اگر یکی شان بود دنیا را مىبلعید. این دوتا قدرتمندند و در مقابل هم ایستادهاند، آن از او مىترسد و او از او مىترسد. اگر این ها از هم نترسند دنیا را از بین مىبرند. نه این است که ادعاهاى آنها که ما براى صلح مىخواهیم چه بکنیم. این ها راه افتادهاند آمدهاند به بیروت، به لبنان، براى این که ما مىخواهیم صلح در لبنان باشد. شما صلح طلب نیستید، بر فرض این که باشید، آمدن شما به چه مناسبت در کشورهاى دیگر؟ حکومتهایى که در بعضى از این کشورها هستند، حکومتهاى ملى نیستند، به ملت مربوط نیستند. اگر شما انسان بودید و انسانیت را و امور اخلاقىاى که در انسان و ارزشمندهایى که در انسان معتبر است پیش شما هم مقدارى از آن بود، ملاحظه حال مستمندان و ملتهاى ضعیف را مىکردید. نه اینکه یک دولتى را که بر خلاف میل یک ملتى است، سرکار آمده است، شما او را به عنوان اینکه مىخواهیم دولت را تقویت کنیم، در کشورشان بهطور غصب وارد بشوید.
این براى این است که مهذب نیستند، انسانیت در کار نیست، قدرت هست. شاخ دارند عقل ندارند ...
شما ملاحظه بکنید در هر جاى دنیا که یک فسادى وارد مىشود براى همین معناست که آن کسى که در آنجا، در آن نقطه قدرت دارد، این قدرت دارد عقل ندارد، قدرت دارد انسانیت ندارد. این عقلى که من عرض مىکنم آن عقلى است که «ما عُبِدَ بِهِ الرَّحْمن» والّا - تدبیر - شیطنت و تدبیر را اینها هم دارند. اما آن عقلى که عقل سالم باشد و بتواند انسان را به ارزشهاى انسانى برساند ندارند. مجرد دانشمند بودن به یک معنا، این فایده ندارد. ممکن است که یک کسى دانشمند بسیار بزرگى باشد لکن آن عقل را نداشته باشد، دانش خودش را صرف فساد بکند، صرف تباه کردن ملتها بکند. اینها دارند قدرت خودشان را صرف مىکنند در اینکه ملتها را تباه بکنند، تحت ستم بکشند. (صحیفه امام، ج18، ص: 209)"
امام خمینی (س)، اعتراض به شرایط حکومتی را جزو حقوق مردم می داند و مسوولین وقت را مستلزم به پاسخگویی به مردم می کند. در این رابطه امام خمینی (س) در سال 54 رشد سیاسی ملت را در تلاش همه جانبه آنها برای احقاق حقوق شان می داند و می گوید:
"از رشد ملت است که نقشههاى شوم اجانب که به دست شاه باید اجرا شود مواجه با مخالفت ملت مىشود؛ رشد ملت است که حزب ساختگى شاه را با آن همه رعد و برق و عربده رسوا کرد و شاه را گرفتار آشفتگى و هیجان کرد؛ رشد ملت است که با همه ارعاب و تهدید در انتخابات مفتضح شرکت نکرد، مگر مشتى جیره خواران و بستگان به دستگاه؛ رشد سیاسى دانشجویان قدیم و جدید است که به تبلیغات چند صد ساله اجانب و نقشههاى تفرقه انداز استعمار پشت پا زده و در صف واحد در مقابل رژیم، مردانه ایستاده و از حقوق ملت مظلوم دفاع مىکنند، و از شکنجهها و حبس ها و محرومیت ها هراس ندارند؛ رشد دانشجویان قدیم و جدید است که در بزرگداشت 15 خرداد، روز رستاخیر ملت، در سراسر کشور به تظاهراتى دست زدند که شاه را دچار سرگیجه نمود و دستور حمله وحشیانه به مدرسه فیضیه و دارالشفا، مهد تربیت اسلامى و کانون انفجار در مقابل ظلم و استبداد، صادر و محصلین قرآن و فقه اسلام را به اسم کمونیست پس از زجر و ضرب و جرح به زندان ها و سربازخانهها کشاند که سرنوشت آنها معلوم نیست.
با همه اعمال ضد اسلامى و رفتار وحشیانه با علماى اسلام، دست از تظاهرات ریاکارانه بر نمىدارند و در این ماه مبارک رمضان دستگاه هاى ناشر فحشا و مراکز رادیو که در طول سال به پخش مطالب ضد مذهبى مشغولند، براى اغفال ساده لوحان، به پخش اذان و دعا و مناجات اشتغال دارند. لکن ملتى که از نالههاى جانفرساى شکنجه گاه ها و شیون مادرهاى جوان از دست داده مطلع است، نباید از این تظاهرات مزوّرانه اغفال شود. دعا که وسیله مناجات با خداوند عدالت گستر است، اکنون وسیله بسط ظلم و اغفال نادانان براى چاپیدن هرچه بیشتر ذخایر ملت شده است.
نقطه روشنى که در این آخر عمر براى من امیدبخش است، همین آگاهى و بیدارى نسل جوان و نهضت روشنفکران است که با سرعت در حال رشد است؛ و با خواست خداوند تعالى به نتیجه قطعى که قطع ایادى اجانب و بسط عدالت اسلامى است خواهد رسید. شما جوانان پاکدل موظف هستید، با هر وسیله ممکنه، ملت را هرچه بیشتر آگاه کنید و از نیرنگ هاى گوناگون دستگاه پرده بردارید و اسلام عدالت پرور را به دنیا معرفى کنید. از خداوند تعالى توفیق همه را در این امر خواستارم. (صحیفه امام، ج3، ص: 114 و 115)"
ادامه دارد....