یک
سرزمین مین، اثر مُستندگونهی واقعگرایانهای است که همچون یک پُرسش اساسی و فکورانه، این مُعمای رازآلود و سرشار از ابهام را مطرح میکند که در میانهی جنگ، کُشتار و نفرت فزایندهی ملّتها از یکدیگر، حق با چه کسی است و مفهوم خوب و بد، بهمثابهی دوقُطبی پذیرفتهشده در اندیشهی خام انسانها، آیا بُنیان و شالودهی واقعی دارد یا اینکه صرفاً یک اندیشهی پوچ، ناکارآمد و عقیم همانند سایر باورها و تفکرات مُضمحل و پوسیدهی بشری است؟ سرزمین مین، به شکل دردناک، غمانگیز و تراژیکی نشان میدهد که پایان رسمی یک جنگ افسارگسیخته و سرشار از قتلعام جنونآمیز و کُشتار مُتهورانه، لزوماً به معنای پایان ابدی آن نیست و کینه، نفرت و عداوت باقیمانده در درون ذات زخمدیدهی انسانها همچون امواج بهظاهر آرام اما درواقع خُروشان و سهمگینی، آرامآرام همهچیز و درواقع باقیماندهی انسانیت انسانها را میبلعد و مرزها را از بین میبرد و تمام آدمیان آن ناخواسته درگیر نابودی و تباهی یکدیگر میشوند. وقتی پای جنگ در میان باشد، مهم نیست در کتاب تاریخ چهچیزی نوشته شده باشد؛ همهی کشورها در وقوع آن جنایتکارند. اگرچه، سیاهیها، زشتیها و کژیهای جنگ و مُکافات مُشمئزکنندهی آن در این فیلم بهگونهای به تصویر کشیده میشود که حتّی یک گلوله هم شلیک نمیشود، اما در پس و پشت نمایش صریح و بیپردهی ذات نفرتانگیز و تراژیک جنگ، و روایت هُولناک و گزنده از سختیها و دشواریهای آن، نقش تمامی آدمیان را نهان میبیند، و آشکار میسازد که آدمیان با سرنوشت خویش و دیگران همدست هستند.
دو
بهراستی، کدام است آنکه راست وآنکه ناراست کدام؟ کدام است آنکه نیک و آنکه بد کدام؟ مرز میان زشتیهای جنگ و زیباییهای آن کدام؟ آیا میتوان با نیچه همنظر شد و گفت: جهانِ آدمیان، جهانِ دروغین، بیرحمانه، متناقض، افسونگر و بیمعناست، انسان ذاتا اخلاقی نیست، اخلاقی میشود، بحث پیرامون اخلاق، خود کاری اخلاقی نیست، ما انسانها از آغاز غیرمنطقی هستیم، تصویر ما از نیکی و بدی کاملا سوبژکتیو است، حقیقت اساسا ساختاری آنترومورفیک (انسانانگارانه) دارد، نیک و بد تنها در ارتباط با قدرت (در معنای آفریدن) معنا مییابند، تجربههای ما بههیچوجه جنبهای عینی ندارند، بلکه صرفا آنچیزی هستند که ما خود در آنها تعبیه میکنیم... آنچه را که از جهان میدانیم همانچیزی است که خود به جهان افزودهایم، زیبایی در ذات خود نه یک مفهوم، که یک کلمه توخالی است... در چیزهای زیبا این انسان است که خود را چونان معیار کمال برمینهد و گاه خود را در آنها نیایش میکند، زندگی انسان امکانپذیر نیست مگر برمبنای اعتباردادن به افسانههای منطقی، و اوج قدرت و نیرومندی انسان نیز، قابل حصول نخواهد بود مگر آنکه خصلتی ضرورتا نمودین و ضرورت دروغگویی را به خود بقبولاند، انسان باید بتواند ناحقیقت یا به عبارت دقیقتر، پساحقیقت را برای زندگی خویش به خدمت گیرد، اگرچه آگاه باشد که این حقایق هرگز هیچچیز در باب ذات جهان به ما نمیگویند، بلکه تنها در کار حفظ و بسط حیات و نوع انسان میکوشند و آدمی حتی اگر برای حفظ حقیقتها، نظریهها و تفاسیرش به میان آتش رود، برای زندگی است که اینکار را میکند و نه برای صرف نیل به حقیقتی استعلایی، هر نوع نظام حقیقت و ارزشگذاری اخلاقی، از چشمانداز حفظ و بقای یک جماعت، یک نژاد و یک دولت است که شکل میگیرد، ما هماره با تکثر تفاسیر و روایتها مواجهیم.
سه
اما از این منظر نظری که در آن هیچ شالوده، اساس و بنیانی برای عمل اخلاقی وجود ندارد، و روزگار ما، روزگار تباهی و فروپاشی گسترده، و روزگاری است که تجزیه، فروپاشی و عدم قطعیت شاخص آن است... و در چنین جهانی که در آن ارزشها از ارزش خویش میکاهند و همهچیز سر راه انسان لغزنده است و یخی که هنوز ما را تحمل میکند، هر لحظه نازک و نازکتر میشود و خبر بزرگ مبنی بر اینکه پشت پرده هیچ چیز نیست منتشر شده (دلوز)، جهانی که در آن، همواره حق با آن است که قادر است بهواسطهی کلمات یا واژهها دربارهی واقعیتها بهگونهای سخن بگوید و استعارهپردازی کند که در غیاب مطلق هرگونه پیوند با ذات واقعیت، از حیث انطباق با امر واقع، اصیلتر و واقعیتر و حقیقیتر بهنظر آید، جهانی که در آن، به بیان فوکو، بازی بزرگ تاریخ این است که چه کسی قاعدهها را تصرف خواهد کرد... تحریف و در معنای وارونه بهکار خواهد گرفت، چگونه میتوان مبنایی جهت زیستن و کنش اخلاقی پیدا کرد؟ چگونه میتوان سیاهیها، زشتیها و کژیهای جنگ و مُکافات مُشمئزکنندهی آن را به قضاوت نشست، و روایتی از ذات نفرتانگیز و تراژیک و هُولناک و گزنده از سختیها و دشواریهای آن، ارائه داد؟ چگونه میتوان روایت جنگسالاران را از مردمانی که بههیچ گناه در آتش غضب و خشم جنگ میسوزند جدا کرد؟ در این موقف نظری، با این پرسشهای ژیژک، در کتاب سوژهی حساس، نیز مواجه میشویم: اگر سوژهی باخودهمان و خودآئینی در کار نیست، چه بر سر کنش خودآئین میآید؟ اگر جایی بیرون گفتارهای متکثر قدرت وجود ندارد، چگونه میتوان از کنش رهاییبخش سیاسی سخن گفت؟
چهار
میدانیم (یا باید بدانیم) امروز، ارادهی معطوف به مقاومت و رهایی، دقیقا در همین دقیقه و تقاطع پرسشها و پاسخها نهفته است. هویتهای مقاومتّ بهتنگآمده از خشونتِ نمادین و زبانی دیگریهای بزرگ، تلاش دارند از رهگذر فراهمآوردن امکان و استعداد مداخله در واقعیتها و ناواقعیتها، راستها و ناراستهای خویش، روایتهای قدرتپرورده را به چالش بکشند - مداخلهای که طیف وسیعی از کنشها/واکنشها، همچون وارونه/معکوس/اوراق/باژگونسازی، بیارزش/بیاعتبارسازی، هزل/طنزسازی، واقعیت/حقیقتسازی، خبر/شایعهسازی، ایماژسازی، فاش/آشکارسازی، و... را شامل میشود. به بیان دیگر، هویتهای مقاومت (در اشکال گوناگون آن)، امروز بازیگر تئاتر مواجههای (با قدرت) بر سر راستی و ناراستی آنچه بر آنان میگذرد، گردیدهاند. آنان در امتناع و تخطی از راستها و ناراستهای مصنوع و مصقول ذهن و زبان قدرت، به سخن آمدهاند و با سلاح راست و ناراست خود به مصاف با آن برخاستهاند. آنان میدانند راستی و ناراستی در تجربهی زندگی روزمرهی آنان نهفته است، نه در بازنماییهای تبلیغاتی و ایماژسازیهای قدرت. آنان مشق و انشاء خویش دربارهی وضعیت/ناوضعیت را با قلم تجربه و احساس و ادراک و زبان خویش مینویسند، و راستی و ناراستی بازنمایی قدرت از راست و ناراست را با سنجهی خود میسنجد. در اینجا، بحث بر سر راستی یا ناراستی این مردمان در مورد آنچه راست و ناراست مینامند و مینمایاند نیست، بلکه سحن در آن است که در جغرافیای این شکاف، صد بلا و آتش خشم و خشونت و عصیان و طغیان نهفته است.
پنج
اینها گفتم تا بگویم، ایرانِ امروز از چنین شکاف فزایندهای رنج میبرد. به دیگر سخن، در ایرانِ امروز تئاتر مواجههی راستها و ناراستها برپاست. در نزد بسیاری ایرانیان، اگر نهادهای تبلیغاتی قدرت چیزی را راست یا ناراست بنمودند، جز دروغ و فریب بیش نیست. به باور آنان، در بازی قدرتِ مستقر، مصافی بر سر نامها و نامگذاریها و روایتها و حکایتها دربارهی راستی و ناراستی، درستی و نادرستی، حق و باطل، انسانی و ناانسانی، برپاست، تا همچون امواج بهظاهر آرام، اما درواقع، خُروشان و سهمگین، دژها و حصارهای ذهنی و روانی و احساسی و اعتقادی مردمان را ویران کند، راستها و راستیهای آنان را ببلعد، و مصنوعات کادب و دروغین خود را جای آنها بنشاند. با این رویکرد، آنان (این عده از ایرانیان) نیز، داستانها و روایتهای خود را از وقایع و تاریخ میسازند، و آن را به صد رنگ راستی و درستی میآرایند، تا داستانِ قدرت را مخدوش و معکوس و مضحک و دروغین سازند. آیا ممکن است برخی از این مردمان، با ناراستهای خود در مصاف با راستهای قدرت شوند؟ بیتردید، جواب مثبت است، اما باید دید که با چه انگیزه و انگیختهای بر این تاکتیک و تکنیک (به بیان ژیژک، تکنیک «اجرای معکوس حقیقت») شدهاند و از این رهگذر چه اهدافی را دنبال میکنند - در تحلیل نهایی، این نیز، ایفای نقشی در نمایش راست و ناراستی است که تئاتر مواجهه در حال اجراست.
شش
شاید درانداختن هر طرحی برای ایجاد وحدت و وفاق ملی، باید نقطهی صفر و آغازین خود را وحدتِ ساحاتِ ذهنی و روایتیِ مردمان و حاکمان قرار دهد. تا چنین مقدمهای فراهم نیاید، هر آن دعوت به وحدت که قدرت میکند، جز بر شقاق و فراق نمیافزاید، و هر آن راست که قدرت میگوید و میکند و مینماید، جز بر دروغ و فریب دلالت نمیدهد. مدیریت ذهن و نگاه و احساس، همان مشق و انشا خطخوردهی سیاست امروز ماست – شاید از آنرو، که این سیاست و سیاستپیشگان، از اقتدار مشروع و مقبولِ بیان گزارهی راست در مورد راست و ناراست برخوردار نیستند، و شاید از آنرو که ارادهای معطوف به مقاومت بر باژگونکردن آن تعلق گرفته است. در هر فرض، این شکاف، شکاف خطرناکی است که جز با راستبودگی مرتفع نخواهد شد.