نام سرخس معمولاً با ریل، مرز، میدان گازی خانگیران و کریدور ترانزیت گره می‌خورد. اما در پس این تصویر ژئوپلیتیکی، شهری هست که با مجموعه‌ای از مسائل به‌هم‌بافته روبه‌روست: کسری سالانه ۶۰ میلیون مترمکعبی آبخوان‌ها، بیکاری، کوچ جوانان، ریزگردهای فرامرزی، طلاق و طبیعی‌شدن پاره‌ای از نابهنجاری‌ها. آنچه این مسائل را از «مشکل» به «بحران» ارتقا می‌دهد، شمارشان نیست؛ فرسایش نهادهای میانجی است؛ همان‌هایی که می‌بایست میان مردم و ساختار، پل باشند.
در چنین خلأی، مسجد تنها نهادی است که هنوز اعتماد نسبی اهالی را با خود دارد. پرسش محوری این یادداشت آن است: آیا می‌توان این اعتماد بازمانده را به توان جمعیِ تغییر بدل کرد؟ بررسی‌های جامعه‌شناختی درباره مرزنشینان ایران به الگویی پرتکرار اشاره می‌کنند: اهالی این مناطق اعتماد درون‌گروهیِ بالایی به یکدیگر دارند و در سطح خویشاوندی، محله و همسایگی به هم تکیه می‌کنند. با این حال، همین سرمایه اجتماعیِ نیرومند به سرمایه اجتماعیِ پل‌ساز — یعنی توان پیوند با نهادهای بیرونی وطنی و توان مطالبه‌گری جمعی — تبدیل نمی‌شود. نتیجه، وضعیتی است که می‌توان آن را «آسیب‌پذیری منفعل» نامید: مردم برای گذران روز به هم تکیه می‌کنند، اما باور ندارند که می‌توانند «قواعد بازی» را دگرگون کنند. نشانه‌های این وضعیت در سرخس آشکار است: تشکل‌های صنفی کشاورزان سست‌اند، تعاونی‌ها از نقش توسعه‌ای خود دور افتاده‌اند، شورای فرهنگ عمومی در دوره‌هایی عملاً بیکار مانده و اعتماد به سازوکارهای نهادی آسیب دیده است. در این میان، مسجد تنها نهاد اجتماعیِ فراگیر و بازمانده است که هم در شهر و هم در روستاهای دورافتاده حضور دارد، هم مشروعیت دینی و اجتماعی دارد و هم — برخلاف بسیاری از نهادهای رسمی — هنوز محل رجوع مردم است. تأکید پیوسته نهادهای محلی بر «مدیریت محله‌محور»، «سازمان‌های مردم‌نهاد» و «ظرفیت گروه‌های مردمی» برای شناسایی مسائل، خود گواهی است بر اینکه سیاست‌گذار محلی نیز این خلأ نهادی را حس کرده است.
سه ویژگی، مسجد را در سرخس از سایر نهادها جدا می‌کند: نخست، فراگیری. مسجد نه برای یک قشر است و نه برای یک صنف؛ کشاورز، کارگر، جوان بیکار، سالمند روستای مرزی و کارمند، همه در آن حاضر می‌شوند. همین فراگیری، مسجد را به تنها عرصه عمومی مشترک شهر بدل کرده است. دوم، اعتماد. در وضعیتی که اعتماد نهادی آسیب دیده، مسجد هنوز از «اعتباری بازمانده» برخوردار است. این سرمایه را نباید تنها در «وعظ» خرج کرد؛ باید آن را به سازوکاری عملی تبدیل کرد. سوم، ظرفیت مناسکی. مسجد تقویم، شبکه ارتباطی، امام جماعت و مخاطب مستمر دارد. هیچ نهاد دیگری در سرخس چنین زیرساخت اجتماعیِ آماده‌ای در اختیار ندارد. امام جمعه سرخس خود بر ضرورت «شبکه‌سازی مردمی» و «توانمندسازی کنشگران اجتماعی» تأکید کرده و برنامه‌های مقطعی را ناکافی دانسته است.
شکل‌گیری شوراهای امر به معروف در ۹ مسجد الگو نیز نشان می‌دهد که این ظرفیت از درون نهاد دینی مطالبه می‌شود؛ اما تاکنون بیشتر در سطح «جلسه» مانده تا «عمل نظام‌مند». چهار محور عملی یک: کارگروه‌های محلی نجات آب. بحران آب در سرخس تنها مسئله فنی نیست؛ مسئله هنجار جمعی است. داده‌های رسمی می‌گویند آبخوان دشت سرخس سالانه با ۶۰ میلیون مترمکعب کسری مخزن و ۷۵ سانتی‌متر افت سطح آب روبه‌روست؛ از ۳۳۲ حلقه چاه فعال، ۱۲۳ حلقه غیرمجاز شناسایی شده است. تجربه روستای لزور در خراسان رضوی نشان می‌دهد که وقتی اهالی با مشارکت مالی و یدی خود در پروژه‌های آبخیزداری وارد می‌شوند — در این نمونه با هزینه‌ای نزدیک به ۵۰۰ میلیون تومان از سوی خود مردم — نتیجه، افزایش ۵۰ درصدی حجم سفره آب زیرزمینی بوده است. مسجد می‌تواند دبیرخانه غیررسمی چنین کارگروه‌هایی باشد؛ جایی که کشاورز، معتمد و جوان کنار هم بنشینند و «مراقبت از آب» را به وظیفه‌ای اخلاقی و مشترک بدل کنند. دو: تقویت تشکل‌های صنفی و سمن‌های محلی. مسجد نباید رقیب تشکل‌ها باشد؛ باید مشروعیت‌بخش و پیونددهنده آن‌ها باشد.
سیاست اعلامی آب منطقه‌ای استان نیز «مدیریت مشارکتی» را بر پایه «مشارکت تشکل‌های مردم‌نهاد» تعریف کرده و پس از دو سال، از «نشانه‌های امیدوارکننده» آن سخن گفته است. مسجد می‌تواند جوانان دغدغه‌مند را به سمن‌های محیط‌زیستی و تشکل‌های محلی پیوند بزند. سه: پیوند نهادی مسجد، مدرسه و خانواده. آسیب‌های اجتماعی در سرخس دیگر یک «گلایه» نیست؛ نهادهای رسمی خود آن را تأیید می‌کنند. سرپرست دادگستری شهرستان، طلاق را «یکی از بحران‌های اجتماعی شهرستان» خوانده و آمار آن را «با توجه به جمعیت شهرستان بالا» توصیف کرده است؛ علل ذکرشده نیز «بیکاری و فقر، عدم شناخت کافی زوجین و پایین بودن سن ازدواج» است.
دادستان شهرستان نیز با صراحت گفته است که «اعتیاد و تکدی‌گری... به‌صورت یک فرهنگ درآمده است» و بر «مشارکت مردمی و عمومی» برای مقابله با آن تأکید کرده است. مسجد می‌تواند با آموزش مهارت زندگی برای زوج‌های جوان، شناسایی خانواده‌های در معرض خطر و هماهنگی با مدرسه، نقش نهاد هماهنگ‌کننده را ایفا کند — نه با برخورد سلبی، که با همراهی و پیشگیری. چهار: بازسازی کرامت محله. خطرناک‌تر از خود آسیب، عادی‌شدن آن است. وقتی اعتیاد و تکدی‌گری در محله‌ای «فرهنگ» شود، شرم جمعی از میان می‌رود.
مسجد با ظرفیت امر به معروف — اگر با زبان «آینه بودن» و نه «رسوا کردن» اجرا شود — می‌تواند این شرم جمعی را بازسازی کند. هشدار دبیر ستاد امر به معروف شهرستان نیز در همین چارچوب فهمیدنی است: «نباید اجازه داد شأنیت طایفه‌گرایی از دین جلو بزند»؛ فرمانده سپاه سرخس نیز «بافت قومی‌گرایی و طایفه‌گرایی» را «یکی از بالاترین اثرات نابهنجاری‌های اجتماعی» دانسته است.
مسجد در سرخس نه «بازمانده‌ای سنتی» است و نه تنها «محل عبادت». از منظر جامعه‌شناختی، مسجد واپسین سرمایه اجتماعی سازمان‌یافته این شهرستان مرزی است. اما این سرمایه، اگر در سطح وعظ و مناسک بماند، به‌تدریج فرسوده می‌شود. اگر به سازوکار عمل جمعی بدل شود — کارگروه آب، تشکل محلی، پیوند با مدرسه و خانواده — می‌تواند نقطه آغاز بازسازی اعتماد و توان مطالبه‌گری باشد. مشکل سرخس این نیست که مردم دین ندارند؛ مشکل این است که وقتی نان، امنیت خانوادگی و کرامت جوان در معرض تهدید است، دین هم در زندگی روزمره جایی برای ایستادن پیدا نمی‌کند. مسجد باید آن «جای ایستادن» را با کرامت، پیوند و عمل جمعی پر کند — نه با نصیحت، که با همراهی. «وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَىٰ»