حجت‌الاسلام موحدی‌آزاد دادستان کل کشور در آیین تحلیف جمعی از قضات جدیدالورود گفت: مردم از دستگاه قضایی تنها خواندن مواد قانونی را طلب نمی‌کنند، بلکه مشتاق چشیدن طعم ملموس عدالت و اطمینان‌خاطرند. اگر روزی اعتماد عمومی به دادگستری آسیب ببیند، این رفتار، قلم و شیوه دادخواهی شماست که نخستین ترمیم‌کننده آن خواهد بود، نه شعار و خطابه.
به گزارش جماران، آیین تحلیف جمعی از قضات جدیدالورود با حضور حجت‌الاسلام‌والمسلمین محمد موحدی‌آزاد دادستان کل کشور، مسئولان قضایی و دانش‌آموختگان منصب قضا در استان قم برگزار شد.
دادستان کل کشور در ابتدای این مراسم، ضمن گرامیداشت یاد و خاطره بنیانگزار کبیر انقلاب اسلامی و شهدای والامقام به ویژه رهبر شهید و تبریک ورود قضات جوان به عرصه خطیر عدالت‌گستری، این رویداد را فراتر از یک تشریفات متعارف اداری دانست و اظهار داشت: امروز شما در برابر خداوند متعال، قانون و آحاد مردم، عهدی وثیق می‌بندید؛ عهدی که در منطق قرآن کریم دارای بازخواست و مسئولیت است: "وَ أَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ کَانَ مَسْؤُولاً". ورود به دستگاه قضایی، گام نهادن در مسیری است که از سنگین‌ترین و در عین حال باشکوه‌ترین راه‌های خدمت به خلق خدا به شمار می‌رود.
دادستانی کل کشور: قضاوت؛ منصب انبیا و آزمون همنشینی علم و تقوا
حجت‌الاسلام‌والمسلمین موحدی‌آزاد با اشاره به نگاه مبنایی اسلام به جایگاه داوری، تصریح کرد: در نگرش اسلامی، قضاوت هرگز یک شغل ساده اداری تلقی نمی‌شود؛ قرآن کریم این جایگاه را در کنار خلافت الهی و رسالت نبوی تبیین کرده است؛ چنان‌که خداوند متعال خطاب به حضرت داود (ع) می‌فرماید: "یا داودُ إِنَّا جَعَلْنَاکَ خَلِیفَةً فِی الْأَرْضِ فَاحْکُمْ بَیْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَلَا تَتَّبِعِ الْهَوَى فَیُضِلَّکَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ". تقارن "حکم به حق" و "نهی از هوای نفس" در این آیه شریفه گویای آن است که بزرگ‌ترین مانع تحقق عدالت نه در بیرون، بلکه در درون جان قاضی نهفته است.
وی با یادآوری هشدار تاریخی امیرالمؤمنین علی (ع) به شریح قاضی مبنی بر اینکه «تو بر جایگاهی تکیه زده‌ای که جز پیامبر، وصی پیامبر یا شقی بر آن نمی‌نشیند»، افزود: این فرمایش پیام‌آور بیم و امید است؛ بدان معنا که مسند قضا انسان را یا به اوج قرب الهی رهنمون می‌سازد و یا به قعر شقاوت فرو می‌کشد. افزون بر این، کلام نبوی قضات را به چهار دسته تقسیم می‌کند که سه دسته آنان اهل آتش و تنها یک دسته اهل نجات و بهشت هستند؛ آنانی در آتش‌اند که حق را شناختند، اما ستم روا داشتند، یا از روی جهل و ناآگاهی دست به صدور حکم زدند و تنها گروهی بهشتی‌اند که حق را شناختند و بر مدار آن داوری کردند.
دادستان کل کشور نتیجه گرفت: قاضی برای دستیابی به رستگاری ناگزیر از جمع میان دو سرمایه است: "علم" برای شناخت حق و "تقوا" برای التزام به آن؛ چراکه علم بدون تقوا ابزار ستمگری است و تقوای بدون آگاهی علمی، خطایی با نیت خیر به بار می‌آورد.
ماهیت سوگند قضایی؛ عهدی که با هر پرونده تجدید می‌شود
این مقام عالی قضایی با تأکید بر اینکه ادای سوگند یک تشریفات شکلی پایان‌پذیر در روز مراسم نیست، خاطرنشان کرد: این سوگند در لحظه‌لحظه کار قضایی همراه شماست. هر بار که پرونده‌ای روی میز کار باز می‌شود، هر بار که طرفین پرونده وارد شعبه می‌شوند و ترازوی رفتار قاضی را در رعایت مساوات می‌سنجند و هر زمان که با فشارها، توصیه‌ها، وساطت‌ها و وسوسه‌های درونی و بیرونی مواجه می‌شوید، این سوگند در وجدان شما طنین‌انداز است که آیا به عهد خود وفا کردید؟
دادستان کل کشور با قرائت آیه شریفه "إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُکُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا وَ إِذَا حَکَمْتُمْ بَیْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْکُمُوا بِالْعَدْلِ"، بر ارتباط بنیادین عدالت و امانت‌داری تاکید کرد و گفت: پرونده‌ای که در دست قاضی قرار می‌گیرد، یک پوشه صرف نیست؛ مال، آبرو، حریم، جان و سرنوشت مردم است. قاضی، امین این حقوق است نه مالک آنها. نباید فراموش کرد که در پسِ هر شماره پرونده، یک انسان، یک کانون خانواده و انبوهی از امید‌ها و نگرانی‌ها ایستاده است. شاید یک پرونده برای قاضی یکی از صد‌ها فقره ارجاعی در ماه باشد، اما برای آن شهروند، حیاتی‌ترین مسئله زندگی‌اش به شمار می‌آید.
ارکان سه‌گانه عدالت از منظر قرآن کریم
حجت‌الاسلام‌والمسلمین موحدی‌آزاد در ادامه سخنان خود، به واکاوی سه شاخصه کلیدی عدالت در آموزه‌های قرآنی پرداخت:
۱. اجرای عدالت حتی درباره دشمن: بر اساس آیه شریفه "وَ لا یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلى أَلَّا تَعْدِلُوا؛ اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى"، قاضی حق ندارد سوگیری‌ها، پیش‌داوری‌ها، یا حتی تنفر نسبت به افکار و رفتار متهم را در انشای رأی دخالت دهد. داوری عادلانه نباید با احساسات فردی مخدوش شود، بلکه باید با ترازوی حق سنجیده شود.
۲. اقامه قسط حتی علیه خود و بستگان: تمسک به آیه "یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوَّامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ وَ لَوْ عَلَى أَنْفُسِکُمْ أَوِ الْوالِدَیْنِ وَ الأَقْرَبِینَ" نشان می‌دهد عدالت باید صفت پایدار و هویت ثابت قاضی باشد («قوّام»)؛ به گونه‌ای که هیچ نسبتی از خویشاوندی، دوستی، مراودات جناحی یا همشهری‌گری نتواند در موازین رأی خلل وارد کند.
۳. قضاوت در تراز فلسفه بعثت انبیا: قرآن هدف بعثت رسولان و نزول کتب آسمانی را قیام مردم به قسط اعلام می‌کند (لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ). از این رو، هر دادنامه و داوری عادلانه، گامی در راستای تحقق بخشیدن به هدف انبیای الهی در تاریخ است.
دادستانی کل کشور: بازخوانی منشور قضاوت در عهدنامه مالک اشتر
حجت‌الاسلام‌والمسلمین موحدی‌آزاد با بازخوانی فراز‌های برجسته فرمان تاریخی امیرالمؤمنین (ع) به مالک اشتر پیرامون اوصاف قاضی شایسته، اصول بنیادین مسند قضاوت را یادآور شد:
سعه صدر و ظرفیت روحی بالا: قاضی نباید در مواجهه با پرونده‌های پیچیده، فشار‌های پیرامونی و انبوه ابهامات تسلیم دشواری‌ها شود.
مهار خشم و حفظ حلم: در برابر لجاجت، تندی و پرخاش احتمالی اصحاب دعوا، قاضی باید با سعه صدر عمل کند؛ چراکه خشم و قضاوت هرگز در کنار هم جمع نخواهند شد.
شجاعت اعتراف به خطا و رجوع به حق: قاضی معصوم نیست؛ پذیرش اشتباه در فهم یا حکم، نشانه بزرگی و شجاعت اخلاقی است و پافشاری بر خطا برای حفظ ظاهر، گناهی به مراتب بزرگ‌تر به دنبال دارد.
پاکدستی و حذر از طمع: طمع، سرآغاز انحراف و فساد قضایی است. هرچند حاکمیت موظف به تأمین معیشت قاضی است، اما ورود به شائبه ارتشا و زیاده‌خواهی گناهی نابخشودنی در دستگاه عدلیه به شمار می‌آید.
احتیاط علمی و قضایی در شبهات: پرهیز از شتاب‌زدگی و اهتمام به تحقیق و وارسی همه‌جانبه پیش از اتخاذ تصمیم؛ زیرا حکمی که بدون احراز کامل حقیقت صادر شود، مثل تیری رهاشده از کمان است که دیگر بازنمی‌گردد.
پاسداری از حقوق عامه؛ پناهگاه بی‌صدایان در برابر صاحبان قدرت
این مقام عالی قضایی با تبیین رسالت مدعی‌العموم و دستگاه قضایی در حوزه حقوق عامه متذکر شد: مأموریت دستگاه قضا منحصر در حل‌وفصل دعاوی فردی نیست؛ صیانت از انفال، بیت‌المال، محیط زیست، سلامت عمومی و امنیت فراگیر اجتماعی که متعلق به همه آحاد جامعه است، بخش مهمی از تکالیف ماست.
وی با نقل کلام نورانی پیامبر گرامی اسلام (ص) مبنی بر اینکه «جامعه‌ای که در آن حق ضعیف بدون لکنت از قوی ستانده نشود، رنگ پاکی و رستگاری را نخواهد دید»، بیان کرد: دادستان و قاضی باید صدای بی‌پناهان و بی‌صدایان باشند؛ کسانی که از اهرم‌های ثروت، قدرت، رسانه و وکلای نامدار بی‌بهره‌اند، تنها پناهشان عدلیه است. آزمون واقعی قضاوت آنجاست که میان فردی برخوردار و شهروندی ضعیف، حق با ضعیف باشد؛ در این نقطه است که قاضی باید شجاعت بی‌طرفی و حق‌گویی را به نمایش بگذارد.
دادستان کل کشور افزود: فرمان قرآن روشن است: "إن یَکُن غَنِیّاً أَو فَقِیراً فَاللَّهُ أَولَى بِهِما فَلا تَتَّبِعُوا الهَوى أَن تَعدِلوا". نه تمکن و نفوذ فرد باید مرعوب‌کننده باشد و نه تهیدستی کسی او را به ترحمِ غیرقانونی سوق دهد؛ تنها شاقول داوری، میزان حق است.
۴ آفت خطرناک در کمین قاضی و لزوم «مراقبه نفس»
دادستان کل کشور با آسیب‌شناسی مسیر قضاوت، چهار آفت عمده را برشمرد:
۱. هوای نفس: گرایش‌های پنهان روحی و تمایلات غیرحقوقی.
۲. ترس: هراس از واکنش صاحبان نفوذ، فشار‌های رسانه‌ای یا قضاوت دیگران؛ در حالی که قرآن صریحاً انذار داده است: "فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ وَ اخْشَوْنِ".
۳. طمع: چشم‌داشت به منافع مادی، ارتقای جایگاه سازمانی یا کسب نام و شهرت.
۴. غرور علمی: توهم بی‌نیازی از یادگیری و نشنیدن استدلال دیگران که باب مشاوره را مسدود و خطا را قطعی می‌سازد.
وی یگانه پادزهر و روش درمان این آفات را «مراقبه» دانست و به قضات توصیه کرد در پایان هر روز با بازنگری پرونده‌ها و رفتار‌های خود ارزیابی کنند مبادا حق‌کشی، شتاب‌زدگی یا قضاوتی برخاسته از عاملی جز حقیقت رقم خورده باشد.
دادستانی کل کشور: ۵ توصیه راهبردی و کاربردی به قضات جدیدالورود
دادستان کل کشور در بخش پایانی سخنان خود، پنج دستورالعمل اخلاقی و حرفه‌ای را برای دوران خدمت قضایی برشمرد:
۱. استمرار در مطالعه: با توجه به تغییرات مدام قوانین و نوآوری‌های فقهی و قضایی، تعمیق دانش حقوقی برای جلوگیری از فرسودگی علمی ضروری است.
۲. بهره‌گیری از تجارب پیشکسوتان: مشورت با همکاران باتجربه سنتی دینی و راهکاری کارآمد برای جلوگیری از لغزش در پرونده‌های دشوار است.
۳. تکریم ارباب‌رجوع و احترام به طرفین دعوا: حتی فرد محکوم نیز باید احساس کند که سخنش شنیده شده و با کرامت انسانی با او برخورد شده است؛ چراکه جامعه ممکن است رأی خلاف میل خود را بپذیرد، اما تحقیر و بی‌احترامی را هرگز برنمی‌تابد.
۴. صیانت از حریم شخصی و موقعیت شغلی: قاضی علاوه بر پاکی باطنی، موظف است در مناسبات، رفت‌وآمد‌ها و روابط خود به گونه‌ای رفتار کند که از هرگونه سوءظن و موضع تهمت دور باشد.
۵. اهتمام به حفظ کیان خانواده: سنگینی بار پرونده‌ها و فشار‌های کاری نباید موجب غفلت از نهاد خانواده به عنوان مهم‌ترین پناهگاه روحی قاضی شود.
دادستان کل کشور در جمع‌بندی بیانات خود تأکید کرد: مردم از دستگاه قضایی تنها خواندن مواد قانونی را طلب نمی‌کنند، بلکه مشتاق چشیدن طعم ملموس عدالت و اطمینان‌خاطرند. اگر روزی اعتماد عمومی به دادگستری آسیب ببیند، این رفتار، قلم و شیوه دادخواهی شماست که نخستین ترمیم‌کننده آن خواهد بود، نه شعار و خطابه.
