مراسم پاسداشت تمیم برغوثی با حضور جمعی از نویسندگان و شعرا و با قرائت پیام وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی برگزار شد.
به گزارش خبرنگار جماران، پاسداشت «تمیم برغوثی»، شاعر و استاد علوم سیاسی دانشگاه بوستون و از چهره‌های شناخته‌شده ادبیات معاصر جهان عرب روز گذشته با حضور چهره های فرهنگی ایران و جبهه مقاومت و با قرائت پیام وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی در تهران برگزار شد.
در این مراسم که در چهار بخش تدارک دیده شده بود، ادبیات فلسطین، قصیده برغوثی درباره رهبر شهید و همبستگی با کودکان و نوجوانان فلسطینی مورد بحث قرار گرفت.
تمیم برغوثی، معتقد و امیدوار به آینده است
محمدرضا سنگری، استاد ادبیات پایداری و پژوهشگر با اشاره به جایگاه تمیم برغوثی و غسان کنفانی در ادبیات مقاومت گفت: غسان کنفانی یکی از چهره‌های ادبیات مقاومت بود که سال ۱۹۷۲ توسط اسرائیل ترور شد و در اندیشکده پایداری مشغول ترجمه آثار او هستیم. برخی آثار کنفانی هنوز به ایران نیامده است.
وی به بیان سیر تاریخی ادبیات مقاومت فلسطین پرداخت و ادامه داد: این ادبیات ۷۸ ساله، دوره‌های مختلفی را پشت سر گذاشته است. یکی از این دوره‌ها، دوره‌ای تلخ و تاریک است؛ مانند برخی آثاری که پیش از انقلاب در ایران نوشته می‌شد و بن‌بست و تاریکی از کلیدواژه‌های آنها بود.
سنگری افزود: پس از وقوع انقلاب اسلامی، ادبیات فلسطین برخلاف دوره پیش از انقلاب، به‌شدت تحت تأثیر ادبیات و فضای فکری ایران قرار گرفت.
این نویسنده در ادامه به ویژگی‌های ادبیات معاصر عرب اشاره کرد و گفت: در ادبیات عرب تا امروز سیطره شعر نو را می‌بینیم. یکی از ویژگی‌های مهم قصیده برغوثی، بازگشت به ادبیات کلاسیک جهان عرب است.
او با اشاره به کتاب «بُرده سوم» پیشنهاد کرد: این بُرده تفسیر شود و گره‌خوردگی آن با جهان امروز مورد بررسی قرار گیرد.
سنگری افزود: در ژرف‌ساخت آثار او، تأثیر ادبیات فارسی قابل ملاحظه است و می‌توان صدای ما را در ادبیات مقاومت در آثار او مشاهده کرد.
وی همچنین به تأثیر فضای خانوادگی بر شکل‌گیری جهان ادبی برغوثی اشاره کرد و گفت: یک نکته مهم در شعر برغوثی، برزخ زندگی پدر و مادرش است. مادرش داستان‌نویس است و پدرش شعر می‌گوید. برغوثی در چنین فضایی و در خانواده، از ظرفیت روایت بهره برده و سپس از ظرفیت شعر استفاده کرده است.
سنگری یکی دیگر از ویژگی‌های شعر برغوثی را «تلفیق سوگ و حماسه» دانست و افزود: او توانسته است میان این دو، تلفیقی ایجاد کند.
وی با اشاره به ویژگی‌های دیگر آثار برغوثی، به‌ویژه در شعر «فی القدس» گفت: ویژگی دیگر آثار برغوثی، تعهد و التزام است. او معتقد و امیدوار به آینده است.
سنگری شجاعت را یکی دیگر از ویژگی‌های شعر و مواضع برغوثی دانست و افزود: به‌تازگی در آمریکا ۲۶ شعر اعتراضی منتشر شده که تعدادی از آنها درباره ایران است. برخی از صاحبان این آثار مایل نیستند نامشان برده شود، چون حتی خطر ترور را احساس می‌کنند؛ اما برغوثی در آمریکا استاد دانشگاه است و درباره ایران شعر می‌گوید.
وی در ادامه با اشاره به توجه برغوثی به تاریخ گفت: ویژگی دیگر آثار او، شناخت خوب از تاریخ است.
سنگری درباره «بُرده سوم» نیز افزود: در «بُرده سوم» تلفیقی از قرآن و روایت دیده می‌شود که پابه‌پای یکدیگر پیش می‌روند و می‌توان درباره این پیوند تحلیلی ارائه کرد.
نگاه کیاسری به «بُرده»
هادی کیاسری، شاعر و پژوهشگر ادبیات با اشاره به این‌که ما هنوز هم شعر فارسی را براساس بخش بندی یونانی شعر، تقسیم می‌کنیم که با ابواب شعر فارسی تطبیق ندارد، گفت: شعر فارسی میراث بشری است و جویبارهای مختلفی از معرفت بشری در آن جریان دارد. شعر فارسی به ۱۰ شیوه، قابل طبقه‌بندی است و ما باید برای قالب‌بندی آن از قالب های یونانی و غربی خارج شویم. ما در کتاب برغوثی با ابواب جدیدی همچون نقد و ستایش‌گری مواجه هستیم و یکی از ابواب کتاب، باب شَدّ و کمربسته‌گان است.
او افزود: ما در شعر فارسی منقبت‌سراهای گوناگونی داریم. در شعر فردوسی که شیعه غیوری است هم چنین رویکردی ملاحظه می‌شود و یک قدر مشترکی بین شعر فارسی و عربی است. قصیده بُرده بوصیری از این جهت معروف است که از اخلاص شاعر نتیجه می‌گیرد و سنت شفاعت جستن را ایجاد می‌کند. در شعر برغوثی نیز، جوهری وجود دارد که از اشراف او به سیره رسول(ص) نتیجه می‌گیرد، «لیله‌المبیت» (شبی تاریخی در اول ربیع الاول که علی(ع) در بستر پیامبر(ص) خوابید تا ایشان بتوانند از توطئه قتل مشرکان مکه جان سالم به در ببرد) و بخش‌های دیگر را به خوبی برجسته و همچنین حکام جهان را در عمل محاکمه می‌کند.
هادی کیاسری سپس شعری را درباره فلسطین که در سال ۱۳۸۳ در جلسات دیدار شاعران با رهبر قرائت کرده بود، برای حاضران بازخوانی کرد.
شعر حافظه ساز است
محمدحسین معزی، مدیرعامل موسسه مبلغ با اشاره به اهمیت برگزاری این محفل گفت: این محفل تنها بزرگداشت یک شاعر نیست، بلکه زمانه برگزاری آن نیز مهم است.
او افزود: در اروپا و آمریکا این روزها بسیاری از فلسطین صحبت می‌کنند و این موضوع به دغدغه وجدان جمعی تبدیل شده است. این جلسه نیز بخشی از همین وجدان جمعی است.
معزی با اشاره به جایگاه تمیم برغوثی در ادبیات معاصر جهان عرب گفت: برغوثی فقط یک شاعر شناخته‌شده نیست. شعر، اندیشه و دانشگاه او با یکدیگر آمیخته‌اند. نگاه او به فلسطین را می‌توان هم در شعر و هم در اندیشه‌اش دید. او گاهی از استدلال عبور می‌کند و در احساس و عاطفه انسان رسوخ می‌کند و گاهی نیز با زبان تحلیل سخن می‌گوید.
او ادامه داد: برغوثی اشعاری در وصف اهل‌بیت(ع) دارد و در قصیده «برده سوم» نیز نحوه مواجهه انسان دینی و سخن گفتن را به یکدیگر پیوند می‌زند. مفهوم مقاومت را می‌توان در شعر او دید. نگاه او به عدالت نیز قابل تأمل است.
معزی با تأکید بر وجه انسانی شعر برغوثی گفت: او شاعری است که درباره انسان سخن می‌گوید و درباره فلسطین نیز حرف می‌زند، اما دوباره انسان را به مرکز روایت بازمی‌گرداند.
او در پایان با اشاره به نقش شعر در مواجهه با رخدادهای سیاسی و اجتماعی افزود: شعر به‌تنهایی جلوی جنگ را نمی‌گیرد، اما حافظه می‌سازد. محفل برغوثی باعث می‌شود ببینیم دانشگاه، حوزه و رسانه کجا ایستاده‌اند.
عدم استفاده محافل ادبی ایران از ظرفیت شاعران و قصاید جهان عرب
محمدرضا زائری، مترجم کتاب «برده سوم» در سخنان خود درباره نخستین آشنایی‌اش با «قصیده بُرده» گفت: نوجوان بودم، ۱۳ یا ۱۴ ساله و استاد ادبیاتی داشتم به نام دکتر سجادی که شور و صفای خاصی داشت. داستان «قصیده بُرده» در آن کلاس برای من شروع شد و تلاش کردم آن را در زنگ تفریح حفظ کنم.
زائری سپس ابیاتی از این قصیده را به زبان عربی برای حاضران قرائت کرد و افزود: بعدها وقتی در یک کتابفروشی در خیابان ناصرخسرو کتابی از احمد شوقی را دیدم که این قصیده در آن بود، به شوق آمدم.
او با اشاره به آشنایی خود با تمیم برغوثی ادامه داد: آن زمان هنوز تمیم برغوثی را نمی‌شناختم. کشف من از او، مواجهه با فردی بسیار باهوش بود. از نخستین برخورد، شدت ذکاوت و هوش او مرا جذب کرد. آشنایی با او حس عجیبی در من ایجاد کرد.
زائری همچنین درباره شعر برغوثی در وصف پیامبر اسلام(ص) گفت: معرفت و شناختی که پشت شعر او درباره پیامبر(ص) است، برای من جالب است و شعر او درباره پیامبر به‌گونه‌ای است که انگار خودِ پیامبر را می‌بیند.
وی با اشاره به شهرت قصیده «برده» افزود: این قصیده بسیار معروف است.
زائری به بیان خاطره‌ای از استاد دامغانی درباره عبدالحسین زرین‌کوب و بدیع‌الزمان فروزانفر پرداخت و گفت: زمانی که فروزانفر به ذات‌الریه مبتلا شده بود، برای او بخشی از قصیده «برده» بوصیری را قرائت کردند و حال او پس از آن رو به بهبودی گذاشت.
او افزود: احمد شوقی نیز معروف‌ترین قصیده «برده» را سروده و این اثر شهرت بالایی دارد. تمیم برغوثی سراغ این قصیده رفته و مقدمه‌ای را که خود او بر این اثر نوشته، به عنوان مقدمه کتاب قرار داده‌ام.
زائری در ادامه با انتقاد از کم‌توجهی به ادبیات عرب گفت: دانشگاه‌ها و محافل ادبی ما از ظرفیت شاعران و قصاید جهان عرب استفاده نکرده‌اند.
برغوثی پیش از آنکه احساسات را برانگیزد، تامل و تفکر را فرامی‌خواند
علی‌محمد مؤدب، شاعر با تأکید بر ضرورت توجه به ادبیات عرب و شاعران دغدغه‌مند فلسطین، درباره شعر تمیم برغوثی گفت: در شعر فارسی، فردوسی جایگاه والایی دارد. برغوثی نیز پیش از آنکه به احساس در شعر توجه کند، مخاطب را به توجه، تأمل و تفکر فرامی‌خواند.
او با اشاره به بحث انسان و مراتب وجود او در اندیشه اسلامی افزود: رهبر انقلاب در کتاب «انسان ۲۵۰ ساله» می‌گوید دو نوع نگاه به انسان وجود دارد؛ یک نگاه، انسانی را می‌بیند که متوجه جسم است و نگاه دیگر، به جان انسان و عالم جان توجه دارد.
مؤدب گفت: شاعر می‌گوید این انسان در طول سالیان ادامه پیدا کرده است. برغوثی نیز توانسته صدای خود را به‌شکلی جدی در جهان به گوش مخاطبان برساند.
تمیم برغوثی در شعرش به حکام ظالم امروز کفر می‌ورزد
مرتضی حیدری آل‌کثیر، شاعر شعر فارسی و ادبیات عرب نیز گفت: اولین بار برغوثی را در مسابقه‌ای میان شاعران اماراتی شناختم. وقتی درباره او جست‌وجو کردم، متوجه شدم با چه شاعر خوبی روبه‌رو هستم. او فرد بسیار باهوشی است.
او با اشاره به ویژگی‌های شعر معاصر عرب افزود: شاعران عرب کشورهای حوزه خلیج فارس معمولا شعرهای احساسی نمی‌گویند، اما شاعران سرزمین شام، از جمله سوریه، فلسطین و مصر، در قله شعر عربی جهان معاصر قرار دارند.
آل‌کثیر با اشاره به پیشینه خانوادگی و زیست تمیم برغوثی افزود: برغوثی از مادری مصری و پدری فلسطینی متولد شده و در مصر زندگی کرده است. او حس روایی را از ادبیات مادرش گرفته است.
این شاعر و مترجم در ادامه با اشاره به جایگاه شعر در فرهنگ عرب گفت: در شعر عرب، شعرهای خوب حفظ می‌شوند و شعر برغوثی نیز چنین ویژگی‌ای دارد.
او درباره «قصیده بُرده» و ویژگی‌های شعری برغوثی توضیح داد: قصیده بُرده با یک سؤال آغاز می‌شود که مؤلفه‌ای آشنایی‌زدایانه دارد. مؤلفه شگفتی نیز در قصاید او دیده می‌شود و باید آثارش خوانده شود تا این مؤلفه‌ها و ویژگی‌های شعری او شناخته شود.
آل‌کثیر با اشاره به نگاه برغوثی به پیامبر اسلام(ص) اظهار کرد: برغوثی می‌گوید بزرگی پیامبر فقط در معجزات او نیست، بلکه در حالات انسانی و انسان‌ساز او نیز هست.
او همچنین گفت: تمیم در شعرش می‌گوید که به حکام ظالم امروز کفر می‌ورزد.
آل‌کثیر در پایان با اشاره به ترجمه کتاب افزود: «این ترجمه بسیار غبطه‌برانگیز است. خودم انگیزه داشتم این کتاب را ترجمه کنم، اما دکتر زائری با اشرافی که به این حوزه دارند این کار را انجام دادند و اثر را از زبان عربی به‌خوبی به فارسی بازگرداندند.
پیام وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی
در این مراسم پیام سید عباس صالحی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی نیز قرائت شد. متن این پیام به شرح زیر است:
«فلسطین، در حافظه تاریخی و فرهنگی جهان اسلام، تنها نام سرزمینی اشغال‌شده نیست، بخشی از وجدان معاصر ماست. روایتی است از رنج و ایستادگی مردمانی که در سخت‌ترین فرازهای تاریخ خویش، امید را رها نکرده‌اند و از دل این تجربه دشوار، ادبیاتی پدید آورده‌اند که مرزهای جغرافیا را پشت سر گذاشته و با وجدان انسان معاصر سخن گفته است.
در این میان، شعر جایگاهی دیگر دارد؛ آنجا که با حافظه یک ملت پیوند می‌خورد، دیگر تنها آرایش کلمات نیست، به سند زمان بدل می‌شود، رنج را از فراموشی می‌رهاند و آنچه را تاریخ در هیاهوی حوادث فرو می‌پوشاند، به زبان انسان بازمی‌گرداند.
جناب استاد تمیم برغوثی از چهره‌های شناخته‌شده این قلمرو است؛ شاعری که نسبت او با سنت سترگ شعر عرب، نسبتی زنده و خلاق است و کلامش در همان حال که از میراث ادبی و تاریخی خویش سیراب می‌شود، با مسائل و مخاطبان روزگار ما نیز پیوند دارد. این هم‌نشینیِ میراث و زمانه، به شعر او امکان داده است که هم حامل حافظه باشد و هم زبان اکنون. چنانکه شعر معروف او با نام «از نهر تا بحر، فلسطین آزاد می‌شود». به نماد اتحاد در تجمعات اروپا تبدیل شد و واکنش‌های رسانه‌های غربی را برانگیخت. همچنین سروده او در سوگ «رهبر شهید» نیز از همین منظر درخور تأمل است. شعری برخاسته از همدلی که نشان داد پیوندهای فرهنگی میان ملت‌ها، بسیار عمیق‌تر از مناسبات رسمی و بسیار ماندگارتر از لحظه‌های سیاسی‌اند. کلمه، هنگامی‌که صادقانه از دل یک تجربه تاریخی برآید، می‌تواند فاصله زبان‌ها و جغرافیا را کوتاه کند و میان دل‌هایی دور، نسبتی نزدیک پدید آورد.
ترجمه فارسی قصیده 200 بیتی برغوثی در وصف پیامبر مکرم اسلام، حضرت محمد مصطفی(ص)، نیز مجالی ارزشمند برای آَشنایی مخاطب ایرانی با ساحتی دیگر از جهان فکری و ادبی این شاعر معاصر است.
پاسداشت استاد تمیم برغوثی، یادآور پیوندهای دیرینه‌ای است که میان فرهنگ ایرانی و جهان عرب، در گستره دین، ادب، اندیشه و هنر، قرن‌ها دوام آورده و همچنان از ظرفیت‌های ناشناخته و گران‌بهایی برای گفت‌وگو برخوردار است.
برگزاری آیین پاسداشت ایشان در «روز جهانی حماسه فلسطین» را ارج می‌نهم و امید دارم چنین مجال‌هایی، به شناخت عمیق‌تر ادبیات معاصر عرب و گفت‌وگویی ثمربخش‌تر میان اهل فرهنگ ایران و جهان عرب بینجامد. »
همچنین پیام برغوثی نیز قرائت شد:
«برگزارکنندگان و شرکت‌کنندگان محترم این کنفرانس،
مراتب قدردانی و افتخار عمیق خود را به همه شما ابراز می‌کنم، که در زمانه ایستادگی در برابر جنگ، در تهران گرد هم آمده اید تا درباره شعر اینجانب، بحث علمی کنید.
به ویژه درباره شعر «البرده» نیز برای بحث در مورد آثار والدین اینجانب رضوی و مرید سخن بگویید. از شما بسیار متشکرم.
این توجه شما به شعر و ادبیات، حتی در زیر بمباران و زیر آتش، تداوم همان میراث دیرینی است که در آن، ملت‌ها با زیبایی خود، در مقابل تجاوزگران و مستکبران، غلبه کرده‌اند.
چنان که مبارزان انقلاب ایران، در روزهای سخت، بیانیه‌ها و نشریات خود را در دیوان‌های حافظ و سعدی پنهان می‌کردند و آنها را دست به دست می‌کردند.
سرزمین ایران، با این شعر و ادبیات خود، هرگز زیر بار زشتی و قبح کفر، شکست نخواهد خورد؛
و آنان که زیبایی را پیشوای خود گرفتند؛ زیباییِ لبخند کودکانشان در مدارس یا در آسمان‌ها، زیباییِ نقش‌ونگارهای مساجد و فرش‌هایشان، و زیباییِ صدای مؤذنان و آوازخوانانشان...
همان زیبایی‌ای که دشمن آن را هدف بمباران قرار می‌دهد، اما این زیبایی ها، با شدت بیشتری شکوه و جلال می‌یابد. من می‌گویم: آنان که امروز زیبایی را پیشوا و امام خود قرار داده‌اند، از هزاران سال پیش تاکنون، پیروز و غالب بوده‌اند/. تمیم البرغوثی. پنجم اکبر 2026».
بر پایه این گزارش، از کتاب «بُرده سوم» نیز رونمایی شد.
