در منظومه شاگردان امام خمینی(س)، نام آیتاللهالعظمی شبیری زنجانی با دو ویژگی درهمتنیده گره خورده است: تعمیق و پاسداری از سنت اصیل فقهی و اجتهادیِ مکتب، و حضور آگاهانه و پایدار در خط مقدم حمایت از نهضت اسلامی. او سالکِ راهی شد که فقاهت منصفانه و بینش بیدار انقلابی را به هم پیوند زد و وفاداری به راه پیشوای انقلاب را در عرصه نظر و عمل به تصویر کشید.
تاریخ حوزه علمیه قم و تحولات فکریـسیاسی سده اخیر ایران، پیوندی ناگسستنی با نام چهرههایی دارد که در امتداد سنت اصیل اجتهادی و مکتب احیاگر حضرت امام خمینی(س) بالیدند. در میان استوانههای فقاهت و مراجع عظام تقلید امروز، نام حضرت آیتاللهالعظمی سید موسی شبیری زنجانی از جایگاهی یگانه برخوردار است. جایگاهی که بیش و پیش از هر چیز، برآمده از شیوه امتدادبخشیِ ایشان به تعالیم فکری و عملی استاد است.
در منظومه شاگردان امام خمینی(س)، نام آیتاللهالعظمی شبیری زنجانی با دو ویژگی درهمتنیده گره خورده است: تعمیق و پاسداری از سنت اصیل فقهی و اجتهادیِ مکتب، و حضور آگاهانه و پایدار در خط مقدم حمایت از نهضت اسلامی. او سالکِ راهی شد که فقاهت منصفانه و بینش بیدار انقلابی را به هم پیوند زد و وفاداری به راه پیشوای انقلاب را در عرصه نظر و عمل به تصویر کشید.
پیوند دیرین دو بیت؛ رفاقت صمیمی با امام در سپیدهدم حوزه قم
سید موسی شبیری زنجانی در ۱۱ اسفند ۱۳۰۶ در شهر مقدس قم و در خاندانی ریشهدار در علم و فضیلت چشم به جهان گشود. پدر ایشان، مرحوم آیتاللهالعظمی سید احمد حسینی زنجانی(ره)، از ارکان علمی و معتمدان طراز اول حوزه بود؛ فقیهی که پس از ارتحال آیتالله مؤسس(حاج شیخ عبدالکریم حائری)، به عنوان مشاور و نماینده تامالاختیار آیتاللهالعظمی حجت کوهکمری، تولیت مدرسه مبارکه حجتیه و امامت جماعت حرم مطهر حضرت معصومه(س) را بر عهده داشت.
اما فراتر از این جایگاه، پیوند عمیق و صمیمانه پدر با حضرت امام خمینی(س) بود. آیتالله سید احمد زنجانی از همبحثها و یاران بسیار نزدیک امام خمینی به شمار میرفت؛ قرابتی که زمینهساز ورود فرزند جوانش به مدار علمی و معنوی امام شد و تا پایان عمر و در فرازونشیبهای نهضت اسلامی تداوم یافت.
در مکتب شیخ انصاری با تدریس امام؛ روایتی ناب از درس «رسائل»
آیتالله شبیری پس از فراگیری مقدمات و ادبیات نزد پدر، و بهرهمندی از محضر اساتیدی چون شیخ محمد محققی لاهیجی و سید مرتضی علوی فریدنی، بخشی از حاشیه ملاعبدالله را نزد شهید آیتالله مرتضی مطهری آموخت و سپس رهسپار سطوح عالیه حوزه شد. نقطه عطف این دوران، حضور در حلقه درس «رسائل» حضرت امام خمینی (س) بود. ایشان در یکی از بیانات تاریخی و دستاول خود، پیشزمینه و چرایی آغاز تدریس سطوح عالی توسط امام را چنین توصیف میکند:
«آقای حائری (مؤسس حوزه علمیه قم) دیده بود مدرّس قابل اعتنا برای سطوح عالیه چون رسائل، مکاسب و کفایه نیست. از تعدادی از این علمای مبرز درخواست کرده بود که این درسها را بگویند، چون اینها این درسها را نمیگفتند. یکی از آنها آقای داماد(آیتالله سید محمد محقق داماد) بود که ایشان رسائل و مکاسب را شروع میکند. آقای خمینی رسائل میگفت و خود من در درس رسائل آقای خمینی شرکت میکردم.»
ویژگیهای درس سطح امام از منظر شاگردِ دقیقالنظر
یکی از درخشانترین سندهای تاریخی درباره روش تدریس امام خمینی در دوران جوانی و پیش از آغاز درس خارج مشهورشان، شهادت دقیق آیتالله شبیری زنجانی است. ایشان شیوه تدریس امام در «رسائل» را نه یک آموزش متنمحور ساده، بلکه درسی اجتهادآفرین و متمایز میداند:
«ایشان از خارج خوب بیان میکرد و درس ایشان سطح تنها نبود؛ بیش از سطح بیان میکرد، ولی به «یؤید» و «یشعر» و «فتأمل» نمیپرداخت. مطالب کلی را از خارج میگفت، ولی به جزئیات و ریزهکاریها نمیپرداخت؛ درسشان درس خارجی بوده با کتاب.»
این شهادت نشان میدهد که امام خمینی دههها پیش از آغاز نهضت، شاگردان خود را با روش اجتهادی ناب و نگرش کلاننگر تربیت میکرد؛ شیوهای که ذهن طلاب مستعدی چون سید موسی شبیری زنجانی را نقاد و نظاممند پرورش داد.
قلههای اجتهاد در قم و نجف
آیتالله شبیری زنجانی پس از درک محضر امام، برای تعمیق مبانی اصولی و فقهی در محضر دیگر بزرگان زانو زد:
- کفایة الاصول و ۲۱ سال درس خارج فقه و اصول: نزد آیتالله سید محمد محقق داماد(که بیشترین تأثیر علمی را بر ایشان داشت).
- نخستین درس خارج: فقه و اصول آیتالله سید صدرالدین صدر در سال ۱۳۲۳.
- محضر زعیم حوزه: حضور طولانی در دروس خارج فقه(کتاب الغصب، اجاره، صلاة) و اصول آیتاللهالعظمی بروجردی از سال ۱۳۲۴.
- دروس فلسفه و منظومه: محضر علامه سید محمدحسین طباطبایی(دروس خصوصی و سپس عمومی در مسجد سلماسی).
- بهرهمندی از مکتب نجف: دو هجرت علمی به نجف اشرف در سالهای ۱۳۳۳ و ۱۳۳۴ و حضور در حلقههای درسی آیات عظام سید عبدالهادی شیرازی، سید محسن حکیم و سید ابوالقاسم خویی.
همگام با نهضت امام خمینی(س)
طلوع نهضت امام در اوایل دهه چهل، با همراهی بیدریغ آیتالله شبیری زنجانی همراه شد. او به عنوان یکی از فضلای طراز اول حوزه، همگام با مدرسین پیشرو، پای ثابت امضای قاطعانهترین بیانیهها علیه سیاستهای دینزدایانه رژیم پهلوی در سالهای ۴۲ و ۴۳ و روزهای دشوار پس از تبعید امام شد.
در گامی فراتر، هنگامی که موج دستگیری و تبعیدها کادر علمی مدرسه راهبردی «حقانی» را متزلزل ساخت، ایشان با پذیرش تدریس متونی چون «شرح لمعه»، «درایه» و «خارج اصول»، نقش ارزندهای در بقا و شکوفایی کانون کادرسازی انقلاب ایفا کرد.
سرانجام در مقطع سرنوشتساز سالهای ۵۶ و ۵۷، بهویژه پس از قیام ۱۹ دی قم، نام این فقیه مجاهد بار دیگر در صدر اعلامیههای بنیادین مدرسین قرار گرفت؛ بیانیههایی هشداردهنده که دستگاه حاکم را رسوا و زمینه را برای هدایت سراسری و تودهای نهضت تحت زعامت حضرت امام هموارتر ساخت.
پس از پیروزی؛ کرسی تحقیق و مرجعیت تراز اول شیعه
با استقرار نظام جمهوری اسلامی، آیتاللهالعظمی شبیری زنجانی که از ارکان پیشگام جامعه مدرسین در سالهای غربت نهضت بود، مأموریت راهبردی خود را در تعمیق حیات علمی و بارور ساختن سنتهای اصیل حوزوی تداوم بخشید. ایشان با آغاز درس خارج در مباحث پیچیدهای چون «کتاب الحج» (به مدت ۱۵ سال)، «نکاح»، «خمس» و «اجاره» و احیای دانش درایه و مبانی اسناد، مکتب رجالی کمنظیری را بنیان نهاد که امروز شاگردان بسیاری از میان برجستهترین محققان حوزه در پرتو آن تربیت یافتهاند.
موسوعه کمنظیر «جرعهای از دریا»، تعلیقات رجالی و حدیثی بر کتب اربعه و رجال نجاشی، و تحقیقات عمیق فقهی، نام این شاگرد برومند مکتب امام را در زمره ماندگارترین نامهای فقاهت شیعی ثبت کرده است.
«سَلَامٌ عَلَیْهِ یَوْمَ وُلِدَ وَیَوْمَ یَمُوتُ وَیَوْمَ یُبْعَثُ حَیًّا»
