جماران - وین: با بازگشت وزرای خارجه کشورهای 1+5 و مسوول ارشد سیاست خارجی اتحادیه اروپا به وین، هتل کوبورگ در دوشنبه روز دشوار و نفس گیری را پشت سر گذاشت و در این روز جلسه وزرای خارجه ایران و 1+5 به ریاست خانم موگرینی در دو نوبت برگزار شد. طبق اعلام منابع نزدیک به هیات ها، در این دو جلسه که مجموعا نزدیک به سه ساعت بطول انجامید، ابتدا گزارشی از جلسات برگزار شده در سطح معاونین و کارشناسان، موارد حل شده و موارد اختلافی باقیمانده به اطلاع وزرای خارجه رسید و سپس وزرای خارجه مشغول بحث های جدی و فشرده بر روی راه حل های ممکن پیرامون موضوعات اختلافی باقیمانده شدند. همچنین مقرر شده که بموازات جلسات وزرا، بحث های کارشناسی بر روی متن توافق با جدیت پیگیری شود. با توجه به عزم جدی همه طرف ها برای حصول نتیجه مطلوب در این دور مذاکرات و دستیابی به توافق نهایی، جلسات مشترک وزرای خارجه امروز ادامه خواهد داشت تا گفتگوها بصورت فشرده ادامه پیدا کند.
روند مذاکرات: مثبت اما کند
در روزهای گذشته اطلاعات بسیار محدودی پیرامون محتوای مذاکرات منتشر گردیده، با اینحال طبق شنیده های غیر رسمی از طرفین، روند مذاکرات "مثبت اما کند" است. درست به همین دلیل جان کری وزیر خارجه آمریکا دیروز در یک کنفرانس مطبوعاتی، به مذاکره کنندگان کشورمان یادآوری کرد که باید زودتر تصمیمات سیاسی لازم اتخاذ گردد، وگرنه امکان شکست مذاکرات و خروج آمریکا از این فرآیند وجود دارد! با اینحال برخی صاحبنظران کنفرانس مطبوعاتی غیر منتظره وزیر خارجه آمریکا را واکنشی به فضاسازی مناسب رسانه ای توسط هیات ایرانی می دانند که از طریق مصاحبه های متعدد و همچنین کلیپ ویدیویی دکتر ظریف (که دیروز در فضای مجازی منتشر گردید)، فضای رسانه ای مذاکرات را در اختیار گرفته است. مضاف بر اینکه طبق اخبار کسب شده از خبرنگاران آمریکایی، هیات مذاکره کننده آمریکا در روزهای اخیر از ارائه اطلاعات مذاکرات به خبرنگاران این کشور خودداری کرده و در این شرایط، هیات ایرانی در یک ابتکار جالب، اقدام به برگزاری جلسات توجیهی (briefing) برای خبرنگاران آمریکایی و اروپایی نموده و این جلسات تا کنون در دو نوبت برگزار شده است. لذا وزیر خارجه آمریکا در یک اقدام انفعالی، با برگزاری کنفرانس مطبوعاتی تلاش کرد تا قدری از فشار رسانه ای ایجاد شده بکاهد و اصطلاحا توپ را در زمین طرف مقابل بیاندازد!
محتوای مذاکرات...
پیرامون محتوای مذاکرات، با کنار هم گذاشتن اطلاعات اندکی که به صورت رسمی منتشر شده و همچنین برخی اطلاعات که بصورت غیر رسمی از سوی منابع موثق منتشر شده، می توان موضوعات اصلی مذاکرات در حال حاضر را تحریم های اقتصادی و مکانیزم برگشت پذیری تحریم ها، پروتکل الحاقی و همجنین ابعاد احتمالی نظامی دانست.
تحریم های اقتصادی و برگشت پذیری
در موضوع تحریم های اقتصادی، علیرغم موضع اولیه کشورهای غربی مبنی بر اینکه تحریم ها با تاخیر و بصورت مرحله ای برداشته شود، نهایتا با پافشاری مذاکره کنندگان کشورمان این تفاهم میان طرفین بوجود آمده که پس از دستیابی به توافق، شورای امنیت طی قطعنامه ای، قطعنامه ای صادر نماید که طی آن، برداشته شدن کامل تحریم های اقتصادی در صورت انجام کامل تعهدات هسته ای توسط ایران ذکر شده باشد. سپس طی یک دوره 2 تا 3 ماهه، ایران اقدامات فنی و هسته ای لازم را انجام دهد و با تایید انجام این اقدامات توسط آژانس بین المللی انرژی اتمی، تحریم ها بصورت اتوماتیک و یکجا لغو گردد. فرآیند مشابهی نیز برای تحریم های اتحادیه اروپا طی خواهد شد و رییس جمهور آمریکا نیز با یک دستور اجرایی (executive order)، تحریم های اعمال شده از سوی این کشور را تعلیق خواهد کرد. با اینحال، هنوز پیرامون مکانیزم برگشت پذیری این تحریم ها بحث جدی میان طرفین در جریان است. موضع ایران همواره این بوده که برگشت تحریم ها باید در شورای امنیت به رای گذاشته شود، و این موضع مورد حمایت روسیه و چین نیز بوده است، اما کشورهای غربی نگران این امر هستند که در این ساز و کار، روسیه یا چین با استفاده از حق وتو، مانع برگشت تحریم های شورای امنیت شوند و با توجه به چالش های فعلی میان غرب و روسیه در موضوع اوکراین، چنین امری مطلوب کشورهای غربی نیست. از طرف دیگر هر گزینه ای که به کشورهای غربی امکان تصمیم گیری مستقل در مورد بازگشت تحریم ها را بدهد طبیعتا برای ایران، روسیه و چین قابل قبول نیست.
پروتکل الحاقی
در موضوع پروتکل الحاقی (که هدف آن راستی آزمایی پایبندی ایران به تعهداتش در آینده است) نیز علیرغم اصرار کشورهای غربی بر تحمیل تعهدات اضافی به کشورمان، هیات مذاکره کننده ایرانی با اتخاذ مواضع اصولی زیر بار چنین تعهداتی نرفته و بر پذیرش و اجرای صرف پروتکل الحاقی تاکید کرده است. در همین راستا، مذاکرات فشرده ای توسط نمایندگان کشورمان در جریان بوده تا درخواست بازرسی های آتی توسط آژانس، فقط در صورتی توسط کشورمان قابل پذیرش خواهد بود که مبتنی بر اطلاعات راستی آزمایی شده و متقن باشد و به ابهاماتی که بر اساس گمانه زنی یا اطلاعات نادقیق مطرح گردد، ترتیب اثر داده نخواهد شد. همچنین بمنظور اینکه آثار سوء این بازرسی ها و دسترسی ها به حداقل برسد، مکانیزم هایی اتخاذ خواهد شد تا اطمینان حاصل شود که بازرسان آژانس فقط به اطلاعاتی که لازم است دسترسی پیدا کنند (need to know basis).
ابعاد احتمالی نظامی
در موضوع "ابعاد نظامی احتمالی" (PMD)، با تفاهم ایجاد شده میان ایران و کشورهای 1+5، یک سلسله اقدامات تعریف گردیده تا طی یک برنامه زمانی 6 ماهه کشورمان به آژانس بین المللی انرژی اتمی "دسترسی مدیریت شده" به برخی تاسیسات و متخصصین هسته ای اعطا کند و اطلاعات لازم را نیز فراهم نماید و بنا به سابقه ذهنی منفی از برخی اقدامات گذشته آژانس، ترتیباتی اتخاذ خواهد شد تا تبعات منفی این دسترسی ها به حداقل کاهش یابد. در مقابل، در پایان این دوره مدیرکل آژانس گزارش نهایی خود را پیرامون این موضوع به شورای حکام ارائه دهد و شورای حکام نیز بر اساس تفاهم سیاسی ایجاد شده، رای به مختومه شدن این پرونده قدیمی بدهد. لازم به یادآوری است که این پرونده سالیان طولانی منشا اختلاف میان ایران و آژانس بین المللی انرژی اتمی بوده و کشورهای غربی متناوبا از آن به عنوان اهرمی برای فشار و امتیازگیری بهره برده اند، اما هیات مذاکره کشورمان با اتخاذ یک موضع اصولی، اصرار بر تعیین تکلیف این پرونده در چارچوب توافقنامه هسته ای دارد و با توجه به مغشوش و ساختگی بودن اغلب اطلاعاتی که مبنای این پرونده قرار گرفته، وجود اراده سیاسی در طرفین تنها راه حل و فصل آن خواهد بود.
برداشته شدن تحریم های تسلیحاتی؟
روز گذشته پیرامون موضوع تحریم های تسلیحاتی، اخبار غیر رسمی از سوی برخی منابع منتشر شد مبنی بر اینکه هیات مذاکره کننده ایرانی با بهره گیری از فضای توافق جامع هسته ای، به دنبال لغو تحریم های تسلیحاتی وضع شده علیه کشورمان طی یک برنامه زمانبندی میان مدت است اما مذاکرات پبرامون این موضوع تا کنون به نتیجه نرسیده زیرا از دید کشورهای غربی، برداشته شدن تحریم های تسلیحاتی ایران بخصوص در شرایط فعلی که منطقه خاورمیانه دچار تنش ها و درگیری های فراوان است، باعث واکنش شدید برخی کشورهای این منطقه خواهد شد و حیات توافق هسته ای را هم به مخاطره خواهد انداخت. اما منابع نزدیک به هیات ایرانی آن را تکذیب کرده و اعلام کردند این خبر به احتمال زیاد به منظور معرفی طرف ایرانی به عنوان مانع اصلی در پیشرفت مذاکرات و تحت فشار قرار دادن آن جعل شده است. لازم به ذکر است که تحریم های تسلیحاتی علیه ایران طی سالیان متمادی وجود داشته اما کشورمان همواره توانسته به بزرگترین پیشرفت ها در عرصه فناوری های نظامی دست پیدا کند و این تحریم ها در عمل تاثیر چندانی نداشته است، لذا برداشته شدن این تحریم ها جزو اولویت های تیم مذاکره کننده ایرانی نبوده است.
فرجام گفتگوها
گرچه مهلت دستیابی به توافق جامع تا پایان ماه ژوئن بوده (10 تیرماه جاری) اما با توافق طرفین این گفتگوها همچنان ادامه دارد و هیات مذاکره کننده ایرانی مکرر اعلام داشته که توافق خوب را فدای سرعت نمی کند. در مقابل، هیات مذاکره کننده آمریکایی در تلاش است تا قبل از تاریخ 9 جولای توافق حاصل شود تا بتواند با ارائه به موقع آن به کنگره برای بررسی، از افزایش مهلت بررسی کنگره از 30 روز به 60 روز جلوگیری کند. همچنین وزرای خارجه روسیه و چین اعلام کرده اند که روز 8 جولای باید در نشست کشورهای بریکس که به میزبانی روسیه برگزار می گردد شرکت کنند. لذا باید دید که در این فرصت اندک باقیمانده، آیا طرفین می توانند مواضع خود را به هم نزدیک کرده و تفاهمی تاریخی را رقم بزنند، یا اینکه مذاکرات از موعد 9 جولای نیز عبور خواهد کرد.