نسخه کفعمی هم به لحاظ تاریخی از نسخ کهن صحیفه است و هم به لحاظ صحت نقل و قرار گرفتن در سلسله سند ممتاز است که به خط عالم برجسته و شهیری همچون ابراهیم بن علی کفعمی کتابت شده است. او همچنین در خلال متن گاه با حواشی توضیحی و گاه با توجه دادن صورت ضبط کلمات به رفع ابهامات و توضیح عبارات نیز پرداخته است.
در آستانه رونمایی یکی از معتبرترین نسخ خطی صحیفه سجادیه به خط ابراهیم بن علی کفعمی، گفت‌وگویی ترتیب دادیم با سید علی طباطبایی یزدی رئیس بنیاد محقق طباطبایی که منتشر کننده این نسخه خطی به شیوه «نسخه برگردان» یا فاکسی میله بوده است. طباطبایی علاوه بر ریاست این بنیاد، مدیریت کتابخانه امیرالمؤمنین(ع) نجف را نیز برعهده دارد. نسخه خطی صحیفه سجادیه به خط کفعمی، نخستین جلد از مجموعه نسخ خطی مواریث شیعه است که بنیاد طباطبایی قدم در راه احیای آنها گذاشته است.
* جماران: چطور شد که بنیاد محقق طباطبائی به انتشار این اثر اقدام کرده است؟
- طباطبایی: بنیاد محقق طباطبائی در واقع وظیفه خود را استمرار یک حرکت علمی می داند که در آن عالمان و محققان بزرگ شیعه در شناساندن و ارائه هویت تاریخی مذهب امامیه سامان داده اند. میراث روایی پیامبر اکرم (ص) و اهل بیت مطهرش (ع) در مجامع حدیثی و کتابهایی همچون صحیفه سجادیه و نهج البلاغه بر جای مانده است و در طول تاریخ، عالمان از سویی به نقل و ضبط دقیق این متون از طریق استکتاب و قرائت در سنت اجازه روایت پرداخته اند و از سویی آثاری را با الهام از این مرویات در حوزه های مختلف تألیف و تصنیف کرده اند که اکنون حجم انبوهی از این آثار اخلاقی و حکمی و ادبی و فقهی و کلامی و... در دست است.
کتابشناسی این آثار و تدوین سیر تاریخی تصنیف و جمع و تحشیه و شرح این متون نیز توسط برخی از علمای برجسته و محققین نکته سنج و نسخه شناس صورت گرفته که آیینه تاریخ علم ما و پیوستگی معرفتی مذهب ماست با منابع اولیه آن. از فهارسی همچون فهرست ابن ندیم و فهرست شیخ طوسی و منتجب الدین و معالم ابن شهرآشوب تا تراجم نگاری عالمانی همچون میرزا عبدالله افندی و قاضی نورالله شوشتری و صاحب روضات و سید اعیان و علامه آقابزرگ تهرانی همگی چنین حرکتی را دنبال کرده اند. الذریعه علامه آقابزرگ تهرانی رضوان الله علیه امروزه شناسنامه و سجل هویت یک میراث علمی برجای مانده از شاگردان مکتب تشیع و در کنار آنان پرورش یافتگان جوامع شیعی است. این گونه منابع کتابشناسی که با تکیه بر نسخ خطی و برگ های کهنی که مستندات تاریخی منابع شیعه است استوارند و با بررسی و تدقیق در مخطوطات و اسناد و برافزوده ها و اجازات و حاشیه ها و صورت متعدد روایات یک اثر، صورت می گیرد، تبارشناسی کتب و روایات آنها از ظرائف این فن است و در این میان بهره گیری از نسخه های کهن و دستخط عالمان مدقق و صاحب فن ارزش بسیاری پیدا می کند. بنیاد محقق طباطبائی در این کار بنا دارد این گونه آثار را به جامعه علمی جهان عرضه کند تا هم سهمی در تداوم ارائه هویت تاریخی میراث اهل بیت (ع) داشته باشد و هم این دست آثار کمیاب را در اختیار پژوهشگران قرار دهد تا به تحقیق و تصحیح امهات متون شیعی بپردازند. نسخه حاضر نیز به عنوان اولین نسخه از این سلسله عرضه شده است.
* ویژگی های این نسخه چیست؟
- اولا که متن این کتاب بسیار مهم است. صحیفه سجادیه تنها اثری است که به صورت کتاب از معصوم روایت شده است و محصول تدوین اصول و نقل های مجامع حدیثی نیست. متنی با چنین جایگاه که صورت دعایی دارد و مشحون آموزه های معرفتی و ضوابط اخلاقی و اجتماعی از کلام امام است در چند قرن مورد توجه عالمان قرار گرفته و شرح و تحشیه شده است و همچنان نیازمند شرح و بررسی ها و تدقیق های نو و تازه است. نسخه مورد نظر نیز هم بله لحاظ تاریخی از نسخ کهن صحیفه است و هم به لحاظ صحت نقل و قرار گرفتن در سلسله سند ممتاز است که به خط عالم برجسته و شهیری همچون ابراهیم بن علی کفعمی کتابت شده است. او همچنین در خلال متن گاه با حواشی توضیحی و گاه با توجه دادن صورت ضبط کلمات به رفع ابهامات و توضیح عبارات نیز پرداخته است. خوشبختانه این نسخه کامل است و هیچ افتادگی ندارد. ویژگی های این نسخه هم در پژوهش مفصل و محققانه نسخه شناس محترم جناب سید محمدحسین حکیم منعکس شده و هم در مقالات دیگری که برخی دیگر از محققان نوشته اند آمده است.
* اصل این نسخه در کجا نگهداری می شود؟
- طبیعی است نسخه ای با این ارزش و قدر مورد توجه بوده است. علامه مجلسی (ره) به دنبال این نسخه بوده است، اما موفق به یافتن آن نشده است. شیخ بهایی (ره) نیز خواستار دیدن این نسخه بوده و موفق نشده است. بعد از قرنها معلوم شد نسخه به هندوستان رفته بوده و به دست عالمان آن سامان رسیده است و در کتابخانه ناصریه نگهداره می شده. از امتیازات این نسخه حدود بیست برگ است که علمای هند در آغاز آن افزوده اند شامل یادداشت هایی از خاندان صاحب عبقات و مفتی میر محمد عباس لکهنوی. این نسخه اخیراً به همت حجه الاسلام والمسلمین سید جلال الدین یونسی اردبیلی که از نسخه شناسان و مجموعه داران نسخه های خطی در قم است به ایران منتقل شد و ایشان این نسخه را در اختیار بنیاد محقق طباطبائی قرار دادند تا منتشر شود.
* آیا متن این نسخه با صحیفه های موجود تفاوتی هم دارد؟
- تفاوت های جزئی در برخی کلمات که طبیعی هر نسخه خطی است و مورد نظر محقق ارجمند جناب شیخ قیس عطار بوده و در این زمینه مقاله ای هم نوشتند. اما تفاوت عمده این نسخه، چهار دعاست که در نسخه های متأخر صحیفه وجود ندارند.
* مخاطبان این کتاب چه کسانی هستند؟
- این کتاب در واقع دو کتاب است که باهم در یک مجلد منتشر شده اند. یکی پژوهشی است مفصل درباره صحیفه سجادیه و نسخه حاضر که عرض کردم سید محمدحسین حکیم نوشته اند و محصول حدود پانزده سال پی گیری و جستجوی صدها نسخه خطی صحیفه در کتابخانه ها و گنجینه های خطی ایران و خارج از ایران است و بسیار کار مهمی است. کتاب دوم هم متن صفحه به صفحه نسخه خط کفعمی است که عینا چاپ شده است. هر دوی اینها مخاطب خاص دارد و محققان و متن پژوهان را مورد خطاب قرار داده است تا بر اساس آن متن تحقیق شده صحیفه به عموم مردم ارائه شود و کارهای بعدی بر اساس آن صورت گیرد.
* آیا اثر دیگری در زمینه صحیفه هست که شایسته ارائه به محققان باشد؟
- البته که هنوز بسیاری از گنجینه های نسخ خطی در همه جای جهان بررسی نشده اند و مجموعه های فهرست نشده و کارشناسی نشده همچنان جای کشف آثار جدید را دارد. چه مجموعه های کوچک و چه کتابخانه های بزرگ و چه در ایران و هند و ترکیه و عراق و یمن که مجموعه های بسیار زیادی دارند و چه در کشورهای غربی و دیگر مناطق دنیا که معمولا در مراکز علمی و دانشگاه ها مخازن خطی اسلامی دارند. بسیاری از اینها هنوز نسخه های بررسی نشده زیادی دارند. یک نمونه از آنچه پرسیدید ترجمه و شرح صحیفه سجادیه به فارسی است از علامه مجلسی صاحب بحار الانوار که هیچ جا دیده نشده و تنها نسخه اصل دستخط علامه مجلسی اکنون در کتابخانه امیرالمؤمنین علیه السلام در نجف اشرف نگهداری می شود و علامه آقابزرگ طهرانی آن را دیده و گزارش مختصری از آن در الذریعه داده است. این نسخه را اکنون از سوی آن کتابخانه در دستور کار انتشار قرار داده ایم.
* نقش کتابخانه ملی در انتشار این نسخه صحیفه چه بوده است؟
- کتابخانه ملی ناشر همکار بنیاد محقق طباطبائی بوده است و حمایت مالی انتشار این اثر را بر عهده گرفته است جای افتخار است که کتابخانه ملی کشور ما امروز به انتشار آثار محققان در حوزه میراث اهل بیت علیهم السلام توجهی اینچنین دارد.
* سابقه انتشار نسخه برگردان این گونه آثار چیست؟ آیا این چنین کاری قبلا هم صورت گرفته؟
- البته چاپ نسخه برگردان که پیشتر فاکسمیله خوانده می شد بسیار انجام پذیرفته ولی یک نکته مهم است و آن اینکه اولا آثاری معمولا به صورت عکسی منتشر می شوند که جنبه هنری دارند. مثلا خط یاقوت مستعصمی یا خی نیریزی یا با تذهیب و نگارگری چشم نوازی که دارند. این کار بسیار خوبی است اما توجه به جایگاه علمی نسخه معمولا مغفول است. ثانیاً نسخه های علمی هم اگر چاپ عکسی شوند هر چند موارد خوبی هم در کشور ما انجام شده است اما معمولا پژوهش شایسته ای ندارند و این دو مورد هر دو در اثر فعلی به کمال لحاظ شده است. حتی به یاری خدا شکل و نفاست چاپ و صحافی هم به نحو شایسته این انجام شده است. مثلا در آثاری که مؤسسه میراث مکتوب در تهران به صورت چاپ عکسی منتشر کرده کارهای خوبی دیده می شود مثل علی نامه که قابل ستایش است.
* بنیاد محقق طباطبای چه آثار دیگری در دست انتشار دارد؟
- برای ادامه این سلسله البته نسخه های متعددی پیش روست. خوشبختانه با حرکت فهرستنگاری نسخ خطی که در حدود پانزده بیست سال اخیر در ایران بسیار رو به رشد بوده است امروز ما نسخه های نفیسی از امهات متون شیعه می شناسیم که باید به جامعه علمی جهان عرضه شوند. مثلا طبق پژوهش مرحوم محقق طباطبائی یکصد و بیست و هفت نسخه نهج البلاغه کهن شناسایی شده است. یک نسخه نهج البلاغه حتما در این سلسله قرار خواهد گرفت و از امالی عالمان متقدم شیعه نیز نسخه های معدودی هست که بسیار مهم هستند که در حال بررسی و پژوهش روی آنها هستیم.
اما پیش از آن در روزهای پیش رو اثری از تألیفات محقق طباطبائی منتشر خواهیم که که در آن به معرفی نفائس ارزشمند نسخ خطی در کتابخانه های ترکیه پرداخته اند.
...........................................
گفت‌وگو از: الهه اسلامی
