گزارش؛
میراث فرهنگی یمن پس از سالها جنگ؛ تاریخی که زیر آوار، غارت و فراموشی مانده است
بیش از یک دهه جنگ داخلی، غارت گسترده آثار تاریخی، رها شدن محوطههای باستانی، فرسودگی شدید جامعه و کاهش حمایتهای بینالمللی، میراث فرهنگی یمن را در آستانه بحرانی بیسابقه قرار داده است؛ با این حال، در دل این ویرانی، تلاشهایی تازه با محوریت بازپسگیری روایت اصیل یمن، احیای بناهای تاریخی و نقشآفرینی پررنگ زنان برای حفظ هویت فرهنگی این کشور در جریان است.
سرویس بینالملل جماران: سازمانهای بینالمللی و کارشناسان محلی هشدار میدهند که میراث تاریخی یمن پس از سالها جنگ داخلی، غارت بیدادگرانه، بیحفاظ ماندن محوطههای باستانی و فرسودگی اجتماعی، با یکی از سختترین بحرانهای خود روبهرو شده است. با این حال، مجموعهای از تلاشهای تازه با نگاه مثبت به آینده و با حضور فعال زنان برای مهار این وضعیت آغاز شده است.
«مطیع احمد قاسم دماج»، وزیر فرهنگ تازهمنصوبشده در دولت عدن، در گفتوگو با نشریه «آرت نیوزپیپر» تأکید کرده است که رسانههای بینالمللی معمولاً تنها ابعاد تاریک، جنگ و ویرانیهای یمن را بازتاب میدهند و ثروت عظیم این کشور در حوزههایی چون موسیقی، شعر، رمان، تاریخ و بناهای باستانی کمتر دیده میشود.
به باور او، تلاش برای بازگرداندن منابع و حمایتها تنها به موضوع بودجه محدود نیست؛ بلکه هدف اصلی، بازپسگیری «روایت اصیل یمن» و جلب توجه و صدای جامعه جهانی نسبت به هویت فرهنگی این کشور است.
امروز میراث فرهنگی برای بسیاری از مردم یمن، ابزاری برای به چالش کشیدن نگاه تقلیلگرایانه بینالمللی است؛ نگاهی که یمن را کشوری تمامشده یا به شکلی ناامیدکننده بحرانزده میبیند.
برگزاری نشست فرهنگی اخیر در حضرموت، هفته فرهنگی در عدن، کنفرانس میراث فرهنگی در تعز به مناسبت روز جهانی میراث فرهنگی در ۱۸ آوریل و تلاش برای بازگشایی سینمای دهه ۱۹۳۰ عدن از طریق جذب سرمایهگذاری خصوصی، از نشانههای پویایی تازه در عرصه فرهنگی یمن است.
«سمیره عبدالامولی قائد القبطی»، باستانشناس و مدیر برنامهریزی سازمان کل آثار باستانی یمن، میگوید: «سخت است از کسی که برای گذران زندگی و بقای اولیه تلاش میکند، انتظار داشته باشیم زمان زیادی را صرف ترمیم و حفظ بناها و آثار تاریخی کند. اما ما به میراث فرهنگی اهمیت میدهیم، چون باور داریم بقا فقط به آب و غذا نیست؛ بقا یعنی حفظ روح، اندیشه و هویتی که ما را یمنی میسازد.»
«برنت ای. هافمن»، فیلمساز بینالمللی که در برگزاری کنفرانس تعز مشارکت داشته، وضعیت یمن را مظهر یک «طوفان تمامعیار» از تهدیدهای هولناک علیه میراث فرهنگی توصیف میکند. به گفته او، انزوای کشور، کمبود شدید بودجه، نبود نظارت، عدم آگاهی بینالمللی، تغییرات اقلیمی، غارت و جنگ، همزمان در حال تخریب محوطههای باستانی یمن هستند.
یکی از نخستین اولویتهای وزیر فرهنگ جدید یمن، پیگیری توافقنامههای بیندولتی با کشورهایی مانند آلمان، ایالات متحده، سوئیس و فرانسه برای استرداد آثار قاچاقشده است. با این حال، او ابتدا باید دولت خود را متقاعد کند که این قراردادها یک اولویت جدی محسوب میشوند.
در کنار این چالش، بودجه بخش موزهها در وزارت فرهنگ یمن کمتر از هزار دلار در ماه است؛ رقمی که تأمین امنیت لازم برای نگهداری و میزبانی دوباره از آثار بازگرداندهشده را با مشکلی جدی روبهرو میکند.
تعز، بهعنوان پایتخت فرهنگی یمن، در جریان محاصره ۱۰ ساله آسیبهای سنگینی دیده است. سنگرهایی که از آوار ساختمانها ساخته شدهاند، قلمرو تحت کنترل انصارالله و دولت جنوبی را به شیوهای شبیه دیوار برلین از یکدیگر جدا کردهاند.
در سال ۲۰۱۵، حملات هوایی ائتلاف به رهبری عربستان سعودی صدمات شدیدی به قلعه قرن دوازدهمی «قاهره» وارد کرد؛ بنایی که اکنون تحت نظارت سمیره القبطی در حال بازسازی است.
همچنین در جریان جنگ، محتویات کتابخانه ملی سوزانده شد و آرامگاه باستانی و قرن شانزدهمی «شیخ عبدالهادی السودی» به طور کامل ویران شد؛ رخدادهایی که زخمهای عمیقی بر پیکره فرهنگی تعز بر جای گذاشتهاند.
استان مأرب در شرق صنعا، پایتخت پادشاهی باستانی سبا، مربوط به حدود ۱۰۰۰ پیش از میلاد تا ۲۷۵ پس از میلاد، از دیگر کانونهای مهم میراث فرهنگی یمن است. این منطقه دارای معابد و استحکامات حفارینشدهای است که اکنون تنها با حصارهای توریِ سوراخشده محافظت میشوند و در معرض غارت و فرسایش قرار دارند.
اگرچه درگیریهای داخلی پس از آتشبس سال ۲۰۲۲ با میانجیگری سازمان ملل کاهش یافت، اما بخشهای شمالی یمن در ماههای اخیر هدف حملات هوایی اسرائیل قرار گرفتهاند؛ حملاتی که در واکنش به اقدامات انصارالله در جریان جنگ غزه انجام میشود.
در سپتامبر ۲۰۲۵، حملات هوایی اسرائیل به موزه ملی و محله باستانی صلاحالدین در صنعا آسیب رساند. در این حملات، ضلع شرقی مسجد قرن هفتمی صلاحالدین و مناره نمادین آن، که دارای نقوش تزئینی دوران عثمانی است، دچار ضعفهای ساختاری شدیدی شد؛ آسیبهایی که کل بنا را تهدید میکند.
«نهی عون»، متخصص میراث فرهنگی در صنعا، میگوید: «حملات هوایی بافت تاریخ را در صنعا از هم میدرد و لرزشها ساختار منارههای باستانی آن را در هم میشکند. اما ما در برابر دیواری از سکوت و درماندگی نیز ایستادهایم. رنج امروز یمنیها نه تنها در عمق ویرانیها، بلکه در سرکوب حقیقت و ناتوانی در انتقال واقعیت یمن به جهان نهفته است.»
نهی عون تنها متخصص حوزه میراث از شمال یمن بود که برای شرکت در کنفرانس آوریل تعز، مسافتی بیش از ۱۶۰ مایل را طی کرد؛ کنفرانسی که توسط سازمان غیردولتی «میراث برای صلح» مستقر در مادرید و سازمان کل آثار باستانی و موزههای یمن، GOAM، برگزار شد.
یکی از نکات مهم در روند جدید حفاظت از میراث فرهنگی یمن، حضور چشمگیر زنان است. زنان یمنی که بهطور سنتی بیشتر به مشاغل اداری محدود بودند، پس از برنامههای تعادل جنسیتی یونسکو در اوایل دهه ۲۰۲۰، اکنون نظارت میدانی بر کارگران، معماران و مهندسان را بر عهده گرفتهاند.
به گفته برنت هافمن، در غیاب حمایتهای ساختاری، این زنان هستند که چراغ حفظ هویت را روشن نگه داشتهاند و به ابزار اصلی انتقال اطلاعات، تجربه و مهارتها به نسل بعدی تبدیل شدهاند.
نهی عون که بهعنوان مهندس آموزش دیده، پروژهای را برای احیای «مرنعه» آغاز کرده است؛ سازهای سنتی شامل چاه، سطح شیبدار و مجاری آب که در دوران باستان با کمک حیواناتی مانند شتر یا گاو، آب مورد نیاز محلات را تأمین میکرد و بخشی از حافظه جمعی و هویت متمایز یمن به شمار میرود.
تغییرات اقلیمی نیز از دو جبهه متضاد، معماری خشتی و تاریخی یمن را تهدید میکند. از یک سو، بیابانزایی و تشدید بادها سرعت فرسایش سنگتراشیها و نمای ساختمانها را افزایش داده است.
از سوی دیگر، بارانهای سیلآسا و سیلابها زیرساختهای محوطههای تاریخی و خانههای گلی را نابود میکنند. در کنار این تهدیدها، مرمتهای غیراصولی توسط افراد فاقد آموزش نیز بحران را تشدید کرده است؛ زیرا در بسیاری موارد از مصالح مدرن و ناسازگار مانند سیمان استفاده میشود که به بناهای تاریخی آسیب بیشتری وارد میکند.
حضور سازمانهای غیردولتی بینالمللی در یمن نیز بهشدت کاهش یافته است. بر اساس گزارش سازمان ملل، آژانس توسعه بینالمللی ایالات متحده، USAID، که یکی از کمککنندگان اصلی به یمن بود و تنها در سال ۲۰۲۴ مبلغ ۶۲۰ میلیون دلار، از جمله ۵۸۰ میلیون دلار در بخش بشردوستانه، به این کشور اختصاص داده بود، در سال ۲۰۲۵ توسط دولت ترامپ منحل شد.
کارشناسان یمنی تأکید میکنند که بزرگترین چالش فعلی در حوزه حفاظت از میراث فرهنگی، کمبود آموزش و مهاجرت نیروهای متخصص است.
به گفته سمیره القبطی، کارگران باذوقی در حوزه مرمت فعالیت میکنند که کاری در سطح مهندسی انجام میدهند، اما بهسختی توانایی خواندن و نوشتن دارند.
در نتیجه سقوط سطح زندگی و فقر شدید، نسل جوان یمن یا به دنبال مهاجرت برای کسب درآمد بیشتر است یا تحصیل در رشتههایی را انتخاب میکند که بازار کار پردرآمدتری نسبت به باستانشناسی و مرمت داشته باشند.
این وضعیت میتواند بازسازی میراث ملی یمن را در آینده با بحران جدی نیروی انسانی روبهرو کند؛ بحرانی که اگر امروز برای آن چارهاندیشی نشود، ممکن است بخش مهمی از تاریخ و هویت یمن را برای همیشه از دسترس نسلهای بعدی خارج کند.
مشاهده خبر در جماران