حجت الاسلام و المسلمین دکتر قاسم کاکایی، عرفانپژوه و استاد فلسفه و عرفان اسلامی دانشگاه شیراز است. نسل جدید را درک می کند و معتقد به خودانتقادی روحانیت است و از برخی رفتارهایی که روحانیت را در سیاست نگه می دارد گله می کند و وظیفه روحانیت را با گسترش اخلاق در جامعه پیوند می زند.
او رشد اخلاق ماکیاولی در دنیای سیاست را برای جامعه مشکل زا می داند و با اشاره به سیاسی شدن برخی روحانیون، می گوید ما کمتر توانسته ایم اسوه و الگوی اخلاقی به جامعه ارایه دهیم.
کاکایی در تحلیل دلایل بروز و ظهور نیافتن اخلاق قرآنی در جامعه به نقش اخلاق فردی، اخلاق اجتماعی، دستگاه های تبلیغی و رفتار مسوولان و چهره های مطرح جامعه اشاره می کند و یادآور می شود: خودخواهی با اخلاق مداری سازگار نیست.
به گزارش جماران، متن گفت وگوی شفقنا با حجت الاسلام و المسلمین قاسم کاکایی را در ادامه میخوانید:
ما مسلمانان اعتقاد داریم که قرآن، کلام وحی و از طرف خداوند برای بندگانش در زمین نازل شده تا بتواند راه رستگاری و یک زندگی اخلاقی را سر و سامان بدهد. پیامبر اسلام نیز همین را تاکید می کنند و می فرمایند که من مبعوث نشدم جز برای مکارم اخلاقی. در جامعه نیز به طور مداوم دستگاه های گوناگون، صدا و سیما و کتب درسی تاکید می کنند باید راستگو و حافظ مال مردم و غیره بود. چرا با وجود این توصیه ها و تاکیدات، اخلاق قرآنی در جامعه آن طور که باید و شاید جاری و ساری نمی شود؟
علل مختلفی دارد. اگر شما بحث امروز را مطرح می کنید بحث جداییست اما در کل نفس انسان به سوی اماره گرایش دارد. این عامل روانی وجود دارد که مسایل اخلاقی و اخلاق مدار بودن، از منافع خود گذشتن و مبارزه با خودخواهی تکالیف شاقی است که برای نفس اماره خیلی گران است و زیر بارش نمی رود مگر اینکه تهدید، تربیت و تزکیه شود. اصل اول این است که خودخواهی با اخلاق مداری سازگار نیست بنابراین بیشتر معضلات به خودخواهی بر می گردد و خودخواهی خودبه خود باعث پایمال شدن حق و حقوق دیگران می شود.
این بیشتر مبتنی بر اخلاق فردی است اما سوال من ناظر بر اخلاق عمومی است.
بالاخره تا نفوس تربیت نشوند، افراد اخلاق مدار نمی شوند که حقوق را رعایت کنند و این هم که ما بگوییم که همیشه مسلمین موفق بودند که کل جامعه را به سمت معنا و اخلاق سوق بدهند، این چنین نبوده و در همه زمان های مختلف مشکلات خاص خود وجود داشته است. اگر بحثتان مربوط به زمان ما و جامعه ما نیست و کلیت دارد، در قرآن تعلیم و تزکیه آمده و ما بحث تزکیه را سبک گرفتیم و کمتر توانستیم یک معلم و الگویی که با حضور و اخلاق خود جامعه را تربیت کند، ارایه دهیم.
اگر بحثتان مربوط به جامعه امروز ایران است، این هم علل گوناگونی می تواند داشته باشد از جمله اینکه مردم به لحاظ تربیتی اسوه و الگو می خواهند و ما اسوه و الگوی اخلاقی کمتر توانستیم به جامعه ارایه دهیم. متاسفانه حتی روحانیت هم که از کلمه روح و معنویت است با گرایش های مختلف حزبی، سیاسی و گروهی در مواردی از آن ماهیت اصلی متفاوت نشان داده و چه بسا مردم، روح و روان و معنویت را کمتر ببینند و بحث سیاست و مسایل اجتماعی و تحزب و... را پررنگ تر ببینند. این یک مساله است که توفیق ارایه الگو در این سال های اخیر کم بوده و بخصوص که ما در برخی از مقاطع در سال های اخیر می بینیم که در مسایل سیاسی یک نوع اخلاق ماکیاولی رشد می کند و هدف، وسیله را توجیه می کند. اینکه فلانی دشمن است و به هر وسیله باید او را کوبید ولو به دروغ یا تهمت، مشکل زاست. این اخلاق که برخی مردم از سردمداران سیاسی ملاحظه کنند، خودبه خود یک الگوی غلط ارایه می دهد. در حالی که در طول تاریخ انقلاب یک مقاطع و بزنگاه هایی داشتیم که مردم در اثر یک توجه معنوی که برایشان به وجود آمده باهم مهربان شده، حقوق هم را رعایت کردند و اهل تعاون و تقوا شدند. به نظرم مسایلی که گفته شد تابع مسایل سیاسی اجتماعی است.
در صدا و سیما ملاحظه می کنید که از کانال های مختلف افراد مختلف تزها و دیدگاه های مختلف ارایه می دهند و هرکسی هم همان را به اسم اسلام مطرح می کند لذا یک پریشانی و سردرگمی در مردم پیش می آید تا بدانند چه کسی درست می گوید و تصمیم اخلاقی که ما باید به اسم اسلام بگیریم تابع کدام یک از این قضایاست؟ خیلی واضح است که ما یک مرکز و یک مرجع برای مسایل اخلاقی اجتماعی خودمان نداریم و بلندگوهای مختلفی مسایل اخلاقی را به اسم اسلام تبلیغ می کنند و برای مردم مطرح می کنند.
اگر منظور مقایسه جامعه ما به لحاظ اخلاق اجتماعی با جوامعی است که بیشتر اخلاق اجتماعی را اجرا می کنند، باید بگویم بحث قانون و قانون مداری مطرح است که متاسفانه در جامعه ما کمتر رعایت می شود. ما می بینیم که از سوی افرادی دور زدن قانون وجود دارد و قانون را نادیده می گیرند. ملاحظه می کنیم کسانی که در جامعه شناخته شده هستند و یک مرجعیت اجتماعی هم دارند، وقتی پای قانون به میان بیاید به بهانه های مختلفی، قانون را زیر پا می گذارند که دین و شریعت غیر از این مساله قانون است. مثلا قانون اجازه تجمع به افرادی را می دهد اما ممکن است گروهی با توجیهاتی به ظاهر دینی مانع از آن شوند. در چنین شرایطی مردم احساس می کنند آن قانون در حکومت اسلامی از جانب برخی مدعیان دینمداری نادیده گرفته می شود و بعد با خود تحلیل می کنند یا ضعف در قانون است یا در دین یا در کسانی است که ادعای دینداری دارند و در اینجا ممکن است انگشت اتهام را بهسوی دین و تدین ببرند.
نکته دیگر، بحث آخرت است. به نظر من قرآن و پیامبر دعوتشان دعوت به خدا و آخرت است و اینکه خدا و آخرت مهمترین ارکان تدین هستند اما ما می بینیم در اعتقاد به آخرت یعنی اعتقاد عملی که در عمل نشان دهد ما به آخرت اعتقاد داریم در جامعه نوعی سستی دیده می شود و در مواردی از جانب کسانی که باید معلم این مسایل باشند، کمتر مطرح می شود و مردم کمتر به عاقبت توجه می کنند. به این علت که می بینند آنهایی که الگو هستند خودشان کمتر توجه می کنند و بیشتر بحث های سیاست و مباحث سیاسی و از این قبیل مباحث که با مسایل روزمره گره خورده مورد توجه است و هیچ عاقبت گرایی دیده نمی شود که این بی اعتقادی به آخرت باعث تزلزل اخلاقی در جامعه می شود.
نکاتی که اشاره کردید خودخواهی بود و اینکه ذاتا بشر در مقابل مباحث اخلاقی سرکشی دارد و تن به مباحث اخلاقی نمی دهد. در جامعه کم توانستیم الگوی اخلاقی ارائه دهیم. روحانیت از این مساله غافل شده و بیشتر از همه سرگرم پیشبرد مسایل سیاسی خودش است و یک نوع اخلاق ماکیاولی هم در جامعه جاری است که هدف وسیله را توجیه می کند. به تعدد مراکز فرهنگی و سپس بی توجهی به قانون و برابر نبودن همه در برابر قانون و کم توجهی به مساله آخرت اشاره کردید؛ پرسش من این است مگر نه اینکه همچنان روحانیت فعال است؛ این اشاره ای که کردید متوجه بخشی از روحانیون می شود که مشغول حضور در عرصه سیاست هستند اما روحانیون اخلاق گرا و پرهیزکننده از سیاست هم داریم. چرا آنها در جامعه نمی توانند نفوذ کنند؟ من احساس می کنم پیام آنها به جامعه نمی رسد و اگر می رسد اشتباه می رسد یا جامعه اشتباه برداشت می کند.
اگر روحانیونی اهل معنا و اخلاق باشند و مردم حس کنند که این فرد به آن قولی که می گوید ملتزم است و صرفا برای مجلس آرایی و منبر رفتن، مسایل اخلاقی را مطرح نمی کند و این قول قرآن که "چرا آن چیزی که می گویی را عمل نمی کنی" در فلان آقا دیده نمی شود، می توانند اعتماد کنند و زمینه ارتقای اخلاقی فراهم می شود. اگر مردم در یک روحانی و یک فرد متخلق، صدق و صداقت ببیند ما شاهد خواهیم بود که در نقاط مختلف کشور گشایش خواهیم داشت. روحانیون متعددی داریم که این ویژگی را دارند و کسانی که با آنها حشر و نشر دارند مسایل اخلاقی و معنوی در آنها قوی تر از دیگران است. به علل مختلف ممکن است که این روحانیون تریبون کمتری پیدا کنند یا امکان ارتباط اجتماعی گسترده برایشان پیش نیامده باشد که این ضعف هایی است که در مدیریت فرهنگی در جامعه وجود دارد.
ما با جوانان که درباره مسایل دینی و اخلاقی صحبت می کنیم به ناکارآمد بودن برخی نصایح اشاره می کنند و گاه حتی انتقاد می کنند که دین برای آنها حرف جدیدی ندارد یا اینکه دین با زندگی ما همخوان نمی شود و ... به نظر می رسد پیام های اخلاقی دینی به زبان امروز و نسل امروز ترجمه نمی شود؛ شما این مساله را چقدر در حاکم نبودن اخلاق در جامعه موثر می دانید؟
قبول دارم که اگر کسی می خواهد خطابه بگوید و تبلیغ کند باید زبان کسانی که آنها را مورد خطاب قرار می دهد، بداند و شعار کلیشه ای ندهد. اثر کثرت شعار در بحث تبلیغ دینی هم هست که اگر چیزی به شکل شعاری و نه به شکل معنایی عرضه بیش از حد انتظار داشته باشد، نتیجه عکس می دهد یعنی شما یک مطلب خوب را اگر بارها و بارها بدون تکرار تبیین کنید و به صورت شعار هم بیان کنید، اثر معنوی خود را از دست می دهد. اگر واقعا به زبان برهان سخن بگوییم، فطرت همه ی انسان ها برهان پذیر و استدلال پذیر است لذا زبان تحکم در تبلیغ زبان خوبی نیست بلکه زبان معرفت و محبت که در عرفان اسلامی ما مطرح است بیشتر جوابگوست.
برخی روایت هایی که از نحوه تبلیغ پیامبر و دیگر ائمه وجود دارد، اکنون به صورت افسانه در آمده و گاهی حتی روش های مقابل آن به کار گرفته شده؛ رفتارهایی مانند خاکروبه ریختن زنی بر سر پیامبر(ص) و اینکه در مریضی آن زن، پیامبر به ملاقاتش می رود. امروز از چنین رفتارهایی مثل یک داستان غیرقابل وقوع یاد می شود. چرا؟
کاکایی: وقتی در برابر هجوم تبلیغاتی هستیم و در کشور ما حکومت دینی و سیاست و دیانتمان با هم آمیخته است، هجوم هایی علیه دین به عنوان مبنا و منشا حکومت، وجود دارد و این قابل نادیده گرفتن نیست؛ عده ای می خواهند که اصل دین را زیر سوال ببرند و با این جریان با حکومتی که در مدار دینی است، برخورد کنند. از طرف دیگر اگر ما در دولتمردانمان همین مسایلی که فرمودید را نبینیم و خلاف آن را ببینیم، کم کم این مسایلی که از پیامبر و ائمه روایت می شود، به صورت افسانه جلوه می کند اما ما دیده ایم بزرگانی که واقعا متدین و متخلق به آن اخلاق محمدی بودند مثل حاج شیخ محمد انصاری همدانی یا آیت الله بهجت و بروجردی. مشاهده کرده ایم که این اخلاق شدنی است که دشمنت را دوست بدار. ما فکر می کنیم این رفتار افسانه و شعار و دورغ است اما دیدیم که در عمل همین رفتار را داشتند و این رفتار حرف مولانا را ثابت کرده است که از محبت خارها گل می شود یعنی با این محبتی که کردند چه بسا فرد را درون خودش شرمنده کرده اند و برگرداندند به مبانی اخلاقی و نتایج بسیار مثبتی متوجه شده اند. اگر این الگوها را در مقابل چشم خود ببینیم و رفتارشان را مشاهده کنیم این کار شدنی است. اگر مردم این اسوه ها را ببینند، پذیرا هستند که اینها افسانه نیست. اگر ما بتوانیم شخصیت های متخلق که امروز هستند و البته که اندک هستند را بشناسیم و به نسل جوانان معرفی کنیم، فطرت آنها پذیرای مسایل اخلاق اسلامی خواهد بود.
آیا اکنون برنامه عملی برای فعال کردن اخلاق قرآنی در جامعه در دستور کار روحانیت وجود دارد یا همچنان فقط به پند و موعظه و اندرز کفایت می کنند و هنوز هیچ برنامه و راهکار مشخصی وجود ندارد؟
به نظرم با توجه به کثرت مراجعات به روحانیت و کاری که باید روحانیت در سراسر کشور انجام دهد، سازمان ها ارگان ها و موسسات مختلفی هم هستند که می خواهند این امر را سازماندهی کنند، پس بنابراین تعداد روحانیونی که با توجه به تقاضایی که وجود دارد برای تبلیغ و ارشاد اعزام می شوند، زیاد است. در این تعداد زیاد باید بتوانیم همه اول متخلق به اخلاق محمدی باشند و ثانیا این قدرت و توانایی را داشته باشند که اخلاق را به مخاطب خودشان القا کنند متاسفانه شاید افرادی با این ویژگی ها خیلی زیاد نباشند. امکانات برای تربیت افرادی مثلا در حد بهجت ها نبوده ولی باید به سمت اخلاق و تهذیب اخلاقی برویم چنان چه در یک زمانی در حوزه ها یک اصل بوده و اینکه طلبه و روحانی وقتی روحانی است که طالب خدا و طالب معنویت باشد. این اصل را در میان روحانیون خودمان مورد توجه قرار دهیم که بالاخره در اثر تبلیغاتی که وجود دارد و عملکرد غلطی که از جانب برخی بوده دیدگاهی به وجود آمده که یک مقدار حساسیت نسبت به عملکرد روحانیت وجود دارد. البته این ها را تعمیم نمی دهم؛ یک نمونه را می گویم. جوانی به دانشگاه رجوع کرده بود و مسایل و سوالاتی داشت، او را فرستاده بودند که به بنده رجوع کند. بعد از بحث طولانی دست آخر جوابی نداشت و گفت حاج آقا من قبول دارم این حرف هایتان را اما در ذهن من همیشه این بوده که زیر بار روحانی نروم و از روحانیت پرهیز و گریزی داشتم. اگر ممکن یک نفر که روحانی نباشد به من معرفی کنید که من بروم سراغ آن و ببینم چه می گوید. این جواب ها که قانع کننده است یک مقدار حساسیت در ذهنش وجود دارد که برود ببینید غیر روحانی هم همین حرف را می زند.
متاسفانه اینطور تبلیغ شده که روحانیت در این حکومت دینی تامین می شود و از خیلی از امکانات اقتصادی و اجتماعی و غیره برخوردار است لذا حرفش برای حجت بودن محل تردید قرار می گیرد. اگر ما باید بتوانیم روحانیونی تربیت کنیم که مردم ببینند این افراد واقعا در عمل اینقدر اهل ایثار هستند که دنبال برخورداری از منافع اقتصادی اجتماعی نیستند، تاثیرگذار خواهد بود که تاثیرش گاهی از چندین موسسه بیشتر است. یک روحانی که واقعا متخلق و اثر گذار باشد می تواند جای برخی از موسسات را بگیرد.