پنج سال پیش بود که نمایندگان مجلس با افزودن ماده واحدهای به ماده1060 قانون مدنی و اصلاح بندهای 4، 5 و 6 ماده976 همین قانون، مصوب کردند که «فرزندان حاصل از ازدواج زنان ایرانی با مردان خارجی که در ایران متولد شده یا حداکثر تا یکسال پس از تصویب این قانون در ایران متولد میشوند، میتوانند پس از رسیدن به 18سال تمام، تقاضای تابعیت ایرانی کنند. این افراد در صورت نداشتن سوءپیشینه کیفری یا امنیتی و اعلام رد تابعیت غیرایرانی به تابعیت ایران پذیرفته میشوند. براین اساس، وزارت کشور برای احراز ولادت طفل در ایران و صدور پروانه ازدواج، موضوع ماده(1060) قانون مدنی اقدام میکند و نیروی انتظامی نیز با اعلام وزارت کشور پروانه اقامت برای پدر خارجی یاد شده در این ماده را صادر میکند. فرزندان موضوع این ماده پیش از تحصیل تابعیت نیز مجاز به اقامت در ایران هستند.»
20هزار ازدواج غیرقانونی
اگرچه آمارهای غیر رسمی چیز دیگری میگوید اما، براساس آمار رسمی که عجمی، مدیرکل اتباع و مهاجران خارجی استانداری خراسان رضوی در گفتوگو با آرمان آن را تأیید میکند، پنج هزار دختر مشهدی با مردان افغانی ازدواج کردهاند که حاصل این ازدواجها بیش از سه هزار کودک هویتدار است. اما همانطور که گفته شد، آمارهای غیر رسمی خبر از 20هزار ازدواج غیرقانونی دختران مشهدی با اتباع خارجی میدهد که 22هزار کودک بیهویت از این ازدواجها حاصل شده است و با آنکه بارها مسئولان درباره این موضوع که کودکان دارای مادر ایرانی و پدر افغانی میتوانند در 18سالگی شناسنامه بگیرند، صحبت کردهاند اما، این موضوع فقط در حد همان اظهارات باقی مانده است. درحالیکه این کودکان در همه چیز با ما در شهر سهیم هستند اما، هرگز نمیتوانند ابتداییترین سهم خود را که داشتن هویت و شناسنامه است، داشته باشند.
ازدواجهای ثبت نشده مشکلآفرین
داستان از زمانی آغاز میشود که افرادی با دو ملیت در کشور ما ازدواج میکنند اما، کشور ما بر سر ملیت فرزندان آنها به تفاهم نرسیده است. سالها پیش که جنگهای داخلی افغانستان آغاز شد، بسیاری از افغانها بهعنوان مهاجر وارد ایران شدند و اکنون سالها گذشته است و بسیاری از آنها با زنان ایرانی ازدواج کردهاند و فرزندانی دارند که متولد ایران هستند اما، همین ثبتنشدن ازدواج آنها موجب بروز برخی مشکلات شده که نهتنها دامن آنها، بلکه دامن جامعه را گرفته است.محمد عجمی، مدیرکل اتباع و مهاجران خارجی استانداری خراسان رضوی در این باره میگوید: ازدواجهایی پذیرفتنی است که ثبت شده باشد. براساس گفته عجمی قانون از این ازدواجها هرگونه حمایتی میکند و خانواده آنها میتوانند هر حقی را که یک خانواده معمولی دارد، داشته باشند. مژگان عطار، مشاور حقوقی انجمن حمایت از زنان و کودکان پناهنده و آواره (حامی) هم در اینباره به آرمان میگوید: موارد نادری وجود دارد که ازدواجهای زنان ایرانی با مردان افغانی به ثبت رسیده است. اگرچه این موضوع شاید در کوتاهمدت تأثیری نداشته باشد اما، در درازمدت موجب مشکلاتی از جمله برای کودکان آنها میشود بهطوریکه، فرزندان آنها هیچ حقی ندارند و به دلیل سندی که پدر و مادر در ثبت آن کوتاهی کردهاند، امکان دارد تا آخر عمر بیهویت باقی بمانند و شناسنامه نداشته باشند.
تکلیف نامعلوم فرزندان
برخی آمارها نشان میدهد در مشهد 22هزار کودک بیهویت زندگی میکنند که بخش عمده آنان در سن تحصیل قرار دارند اما، به واسطه نداشتن حتی یک کارت یا برگه شناسایی از فرصت تحصیل بازمی مانند. آمار دانش آموزانی که در کل کشور به این دلیل از تحصیل بازمانده اند به 400هزار نفر می رسد که به همین دلیل رنگ مدرسه را نمی بینند. البته آن ها در هیچ دفتر و مرجع رسمی ثبت نشده اند پس منابع رسمی از تایید آن ها خودداری می کنند اگرچه، این رقم را تکذیب هم نمی کنند. عجمی، درباره تکلیف فرزندانی که حاصل ازدواجهای ثبت نشده هستند، میگوید: والدین آنها میتوانند با ارائه مستندات، ازدواج خود را به ثبت برسانند و از دولت مجوز قانونی برای ازدواج خود بگیرند تا وضعیت فرزندانشان معلوم شود.اما براساس گفته مادرانی که پشت درهای بسته این اداره و آن سازمان سرگردان هستند، این گفته «عجمی» فقط یک حرف ساده است؛ چراکه مردان افغان باید از کشور خود پاسپورت و شناسنامه داشته باشند، درصورتیکه در کشور افغانستان چند سالی است که گرفتن شناسنامه باب شده و حتی گرفتن کارت اقامت از نظر آنها بهدلیل مشکلات مالی، کاری غیرممکن است. موضوعی که عطار، مشاور حقوقی انجمن حامی نیز به آن اشاره میکند و میگوید: متأسفانه تا زمانیکه ازدواج آنها ثبت نشود، کودکان آنها بدون هویت باقی میمانند. البته کودکان این ازدواجها میتوانند از کارت آمایش(اقامت) که بهصورت سالانه تمدید میشود استفاده کرده و شناسنامه تابعیت بگیرند.عطار درباره تحصیل کودکان بی هویت میگوید: اگر مدیری دوست داشته باشد یا دلش به حال کودک بسوزد، او را ثبتنام میکند. خیلی از مدارس هم با وجود اینکه ثبتنام با پاسپورت غیرقانونی است، این کار را انجام میدهند. عجمی هم در اظهارنظرش در این باره میگوید: اگر خانواده کودک گذرنامه یا کارت اداره اتباع داشته باشند، میتواند تا هر مقطعی ادامه تحصیل دهد، اما تا ۱۸سالگی نمیتواند شناسنامه داشته باشد.
اما و اگرهای ازدواج فراملیتی
مهاجرتهای قانونی و غیرقانونی همیشه منشأ بروز ناهنجاریهای بسیار اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و... است. یکی از این ناهنجاریها، ازدواجهای غیرقانونی این مهاجران با زنان مشهدی به امید اقامت است. عجمی معتقد است: اگر زنان ایرانی بدون توجه به قوانین و مقررات و مشاورههای حقوقی برای چنین ازدواجهایی اقدام کنند با برخی مشکلات حقوقی مواجه خواهند شد. نبود ضمانتنامه قانونی و رسمی برای پایبندی زوج به ادامه زندگی و پرداخت نفقه، نامشخصبودن وضع حضانت و قیمومیت فرزندان درصورت فوت زوج یا زوجه یا هر دوی آنها، بلاتکلیفی وضع هویتی فرزندان آنان، پیگیریناپذیربودن مسائل حقوقی و اقامه دعوی از سوی زوجه علیه زوج به دلیل ثبت نشدن ازدواج برای آنان از جمله این پیامدهاست. عطار نیز در اینباره میگوید: ازدواجهای ثبت نشده همیشه آثار و تبعات فراوانی دارند. یکی از مهمترین تبعات آن برای زنان ایرانی این است که هیچگاه نمیتوانند از حق و حقوق خود دفاع کنند، چون مدرک و سندی ندارند. ضمن اینکه زن در فرهنگ افغانستان تابع مرد است و چون در سند ازدواج آنها چیزی با این مضمون که زن حق انتخاب سکنی دارد، ثبت نشده است، امکان دارد مرد، زن خود را به افغانستان ببرد که این موضوع موجب مشکلات و تبعات فرهنگی و اجتماعی زیادی برای زن میشود. اینگونه ازدواجها برای دختران مشهدی مشکلات فراوانی را به همراه دارد زیرا، با آنکه مرد افغانی متعهد میشود که همسر خود را از ایران خارج نکند اما، او را به افغانستان میبرد و زن در این کشور مجبور است در فقر و تنگدستی زندگی کند.سرهنگ خاتمی، معاون پیشگیری اجتماعی فرماندهی مرزبانی استان خراسان رضوی نیز در اینباره میگوید: باید خانوادههای ایرانی از آثاری که در آینده ازدواج دخترانشان با افاغنه دارد، آگاه شوند. با چنین روشی فقط میتوان از ازدواجهای آینده پیشگیری کرد.هرچند مردان افغان که بهصورت غیرمجاز در کشور هستند، به هیچعنوان حق ازدواج با زنان ایرانی را ندارند و مسئولان و کارشناسان میگویند که خانوادهها باید این موضوع را درک کنند اما، این ازدواجهای پنهانی و غیرقانونی همچنان در گوشهگوشه شهرمان رخ میدهد. بچههای بیهویتی که حاصل این ازدواجها هستند، در کوچهپسکوچههای شهرها قد میکشند و رشد میکنند. بچههایی که سرانجام نمیدانند افغانی هستند یا ایرانی! بچههایی که تا جرمی مرتکب نشدهاند، بودنشان را هیچ قانونی باور ندارد. آنها البته میتوانند پس از ۱۸سالگی تابعیتشان را آزادانه تعیین کنند.