انتشارات مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران 18 اردیبهشت ماه همزمان با هشتمین روز از نمایشگاه بین المللی کتاب تهران ˈ الهیات محیط زیست ˈ تألیف سید مصطفی محقق داماد را ارائه نمود. این اثر پژوهشی با رویکردی فقهی - الهیاتی دریچه ی جدیدی را در قلمرو مطالعات محیط زیست گشود
دکتر مصطفی محقق داماد ، استاد حقوق دانشگاه شهید بهشتی ، در گفت و گویی اختصاصی با گروه اندیشه ایرنا در خصوص نگارش کتاب الهیات محیط زیست ، اظهار داشت : این کتاب برگرفته از چندین سخنرانی بنده در کنفرانس های مختلف بین المللی در خصوص دیدگاه الهیاتی نسبت به محیط زیست است که اکنون آن را به زبان فارسی در یک کتاب عرضه داشته ام.
عضو فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران در پاسخ به انگیزه ی نگارش این اثر ابراز داشت: این کتاب سوای از بُعد پژوهشی آن در واقع پاسخ به برخی طرفداران لائیک محیط زیست در جهان است که ادیان ابراهیمی را ادیانی با رویکرد متجاوزگرانه به طبیعت قلمداد می کنند.
وی افزود: برداشت ها و تفسیرهای غلطی از جانب اینگونه افراد از متون مقدس شده که ادیان ابراهیمی را به دادن جواز به انسان ها برای تسخیر زمین و افتادن به جانِ طبیعت متهم می گرداند. در دید اینها از آنجا که ادیان ابراهیمی بشر را به عنوان خلیفه الله معرفی می کنند لذا پیروان این ادیان می پندارندکه صاحب اختیار زمین اند و اجازه دارند جنگل را از بین ببرند ،آب را آلوده کنند ، جهان را مملو از دود و کثافت کرده و به تسخیر آن همت گمارند. حال آنکه آموزه های ادیان ابراهیمی از این اتهام مبرّی هستند و چنین مفهومی از تعالیم این ادیان استنباط نمی شود .
عضو شورای عالی علمی مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی گفت : البته باید اشاره نمایم که متأسفانه این دیدگاه غلط نسبت به ادیان ابراهیمی در خصوص حفظ محیط زیست، ناشی از تفسیر نادرست گروهی از مسیحیان از برخی آیات انجیل است که ما به آن تفسیر معتقد نیستیم .
وی در توضیح این مسأله افزود : برخی مسیحیان معتقدند خداوند انسان را به خاطر گناهش به زمین فرستاد و زمین تبعیدگاه انسان شد و زمانی که عیسی را به صلیب کشیدند خداوند توبه ی آدم را پذیرفت. این برداشت به هیچ وجه صحیح نیست . دیدگاه کتب اسلامی و قرآن این است که خداوند توبه ی بشر را در همان بهشت پذیرفت و بشر به عنوان خلیفه الله به زمین آمد؛ آنهم برای آباد کردنِ زمین و نه تخریب آن. پس با این دید، زمین از هیچ روی تبعیدگاه انسان نبوده و نیست.
آیت الله محقق داماد با اشاره به حدیثی از پیامبر اکرم (ص) بیان داشت: زمین بُعد قدسی دارد. پیامبر (ص) می فرماید ˈ جُعِلَت لی الأرضُ مَسجداً و طَهوراˈ زمین برای من مسجد است یعنی زمین جایی است که من می توانم سجده کنم. در نظر اسلام ، خاک مقدس است، آب مقدس است، جنگل مقدس است. یک انسان متدیّن درخت را تجلی خدا مید اند . خشک کردن حتی یک درخت در سنّت اسلامی ما جایگاهی ندارد.
وی هم چنین اشاره کرد: مثلاً در برخی روستاهای ایران هنوز درخت را مانند فرزندانشان قلمداد می کنند و به آن احترام می کنند. از دید سنّتی ، جهان را باید احترام کرد. آب را باید احترام کرد ، جنگل را ، هوا را باید احترام کرد. کسی که نگاه قدسی به جهان دارد هیچگاه محیط زیست را آلوده نمی کند .
این استاد دانشگاه اضافه کرد : ما معتقدیم در قرآن آیات زیادی هست - که من در این کتاب آورده ام - که بیان می دارند تجلّی خداوند در طبیعت نمود پیدا کرده و طبیعت ، غرق در خداست . ما در محیط زیستِ الهی زندگی می کنیم.
وی در ادامه ی این گفتگو ضمن اشاره به فصل آخر کتاب تحت عنوان ˈ فقه محیط زیست ˈ اظهار داشت :
بحث فقه محیط زیست اجتهاد جدیدی است که به طور مفصل تر در آینده به آن خواهم پرداخت. در واقع احکام مربوط به محیط زیست و بخش عمده ی حلال و حرام از آن مباحثی است که در رساله های عملیه ی مراجع دیده نشده است .
محقق داماد در پاسخ به این سؤال که چطور می توان به احکام فقهی محیط زیست که در راستای حفظ و صیانت از محیط زیست هستند جنبه عملی تر بخشید و نقش مسؤولان در این رابطه چیست، گفت: در رساله ی عملیه ای که در این باب منتشر شود مردم می بینند که چه کارهایی حرام است و نباید انجام بدهند و چه کارهایی را شهروند باید از دولت بخواهد. مسلماً دولت و شهردار و فرماندار و سازمان محیط زیست و غیره در درجه ی اول مسؤول اند . آن کسی که اجازه ی ساخت بی رویه ی ساختمان ها را می دهد یا آن کسی که اجازه ی جاده کشیدن در جنگل را می دهد تمام این مسؤولیت ها که به تخریب محیط زیست می انجامد با آنهاست؛ حتی خسارت ها و مسؤولیت مدنی که در اصطلاح شرعی به آن ˈ ضمان ˈ می گویند نیز بر عهده ی آنهاست .
وی در پایان این گفتگو ضمن بیان اینکه موضوع فقه اسلامی و محیط زیست همواره در وی کنفرانس های بین المللی مطرح کرده و مورد توجه قرار گرفته است، اظهار امیدواری کرد این پژوهش راهگشای دانشجویان و علاقمندان و طرفداران محیط زیست بالأخص در ایران باشد تا بتوانند در کُند و نهایتاً متوقف کردن تخریب بی رویه ی محیط زیست گام های مؤثری بردارند.
* * کتاب ˈ الهیات محیط زیست ˈ که با ذکر منابع و نمایه ی قرآنی در 265 صفحه به رشته ی تحریر در آمده، پس از پیشگفتار در یازده بخش تنظیم گردیده و موضوع محیط زیست را با دیدگاهی الهیاتی از وجوه مختلف مورد کاوش قرار داده است.
نگارنده ی کتاب در بخش اول که شامل مباحث مقدماتی است به توصیف وضع محیط زیست در عصر حاضر پرداخته و نشان داده که بشر چگونه با بکارگیری روش هایی بی رحمانه و وحشی گرانه ، محیط زیست خود را مورد تخریب قرار می دهد. نگارنده در صفحه ی 19 کتاب انگیزه ی بهره برداری های بدون پروا از مواد خام را ، علتِ اصلی تخریب محیط زیست دانسته و به برخی بیماری های مزمن که به مرگ بسیاری از افراد در اثر فجایع و آلودگی های زیست محیطی انجامیده ، اشاره کرده است. به عنوان مثال مرگ بسیاری از ژاپنی ها که بر اثر خوردن ماهی های آلوده به سمّ فاضلابِ صنایع به بیماری میناماتا مبتلا شدند.
وی به نمونه های دیگر، از جمله فجایع وحشتناک زیست محیطی که در جنگ های اسفبار دیکتاتور بغداد در خلیج فارس باقی ماند ، اشاره کرده و می نویسد : پروفسور هابس ، استاد علوم فضایی در سیتل آمریکا که به همراه تیمی از متخصصین حدود سه ماه پس از عقب نشینی نیرو های عراقی از کویت و به آتش کشیده شدن بیش از 600 چاه نفت منطقه، بر فراز آسمان کویت در پرواز بوده، در مقاله ای به ذکر آن وقایع ناگوار زیست محیطی پرداخته و گفته : ... عراقیان دریچه ی نفتکش های کویتی را باز کرده بودند که حسب گزارش های رسیده حدود 6 میلیون بشکه نفت به دریا ریخته شده بوده که تاکنون بالاترین رقم نشست نقتی در جهان است... دود سیاه و خفه کننده هزاران پا متصاعد بود ... به نظر من هر چند جنگ در سریع ترین زمان پایان یابد ، ولی آثار تخریبی زیست محیطی آن برای مدت های بسیار طولانی بر جای خواهد ماند. ˈ
کتاب ˈ الهیات محیط زیست ˈ با استناد به حدود 200 آیه از قرآن کریم در سراسر کتاب ، در بخشی زیر عنوان ˈ دیدگاه قرآن درباره ی محیط زیستˈ به تبیین و واکاوی برخی نکات و واژه های قرآنی مرتبط با محیط زیست مانند سوگندهای قرآنی به مظاهر طبیعت و واژه هایی مانند المحیط و الارض می پردازد.
نیایش با خدا توسط اجزای طبیعت از نکات جالبی است که نویسنده با ذکر آیه ای از قرآن به آن اشاره نموده است. ˈ آنچه در آسمان ها و زمین است برای خدا تسبیح می گویند و پرندگان نیز در حالیکه در آسمان پر گشوده اند ˈ (نور : 41)
مؤلف در تفسیر آیات مربوطه به نظر برخی دانشمندان مانند ویلیام چیتیک و حکما وشاعران و فلاسفه ی مسلمان مانند سعدی، ابن سینا ، ملاصدرا ، فارابی و علامه طباطبایی اشاره داشته است.
از آنجا که این پژوهش رویکردی الهیاتی به صیانت از محیط زیست دارد لذا بخشی از کتاب به ˈ رابطه ی رفتار و اعمال انسان با حوادث طبیعی ˈ اختصاص یافته و البته در کنار آن به اقوالی از متکلمان غربی نیز استناد شده است. در بین مطالب این بخش، نویسنده ، ضمنِ ذکرِ یک حدیث از معصوم، بیان داشته که خشم طبیعت مترادف خشم خداوند در برابر رفتار و اعمال انسان هاست. وی اظهار داشته که در آراء علامه طباطبایی مجموعه ی هستی از سه جهان شامل جهان ماده ، جهان مثال و جهان عقل مجرّد تشکیل شده و نظام عمومی جاری در هستی نظامی واحد است که تمام اجزاء آن باهم هماهنگ می باشند. بنابراین درستی وضعیت هر یک از اجزاء و فساد آن، مؤثر در درستی و فساد سایر اجزاء خواهد بود.
بخش هفتم این کتاب به بیان دیدگاه علامه اقبال لاهوری به عنوان یک متفکّر اسلامی معاصر درباره ی علل تخریب محیط زیست و راه حل جلوگیری از آن اختصاص یافته است. در انتهای این فصل آمده: ˈ اقبال معتقد است بحران زیست محیطی کاملاً یک بحران فرهنگی است و راه حل آن هم باید از همین رهگذر پیگیری شود و تشکیل جلسات و تنظیم کنوانسیون ها چاره ی نهایی نیست . ˈˈ تاریخ تمدن ایران در رفتار با محیط زیست ˈ و ˈ تجلی کلام خدا در طبیعت ˈ عناوین بخش های هشتم ونهم این دفترند.
در بخش دهم تحت عنوان ˈ فقه محیط زیست ˈ که در واقع آخرین قسمت کتاب پیش از نتیجه گیری است به مبانی حقوق اسلامی در رابطه با صیانت از محیط زیست توجه شده است. مؤلف در ابتدای این بخش اظهار داشته که اگر چه در باب محیط زیست و صدور فتاوای زیست محیطی در منابع اسلامی فراوان وجود دارد، اما متأسفانه بابی مستقل در کتب فقهی به آن اختصاص نیافته است .
برخی سرفصل های تشکیل دهنده ی این بخش که نکات و قوانین در خور تأمل حقوقی و کنوانسیون های بین المللی را تبیین کرده اند به طور فهرست وار عبارتند از :
ماهیت فقهی منابع زیست محیطی / آیات مربوط به مالکیت منابع زیست محیطی / حفظ و صیانت جنگل ها و مراتع عمومی / دریاهها ، سواحل و آب های عمومی / اصطلاح ˈخسارت زیست محیطیˈ در حقوق / قاعده ی وجوب دفع ضرر محتمل / و نتیجه گیریهای فقهی .
** در مجموع امید است نگارش کتابی تخصصی در زمینه ی محیط زیست با دیگاهی الهیاتی که با قرائن فقهی و حقوقی اسلام قرین گشته ، نویدبخش شروع پژوهش هایی اینچنین در قلمرو مطالعات زیست محیطی باشد که هر چه بیشتر به رشد فرهنگ حفظ و صیانت از زمین و منابع طبیعی یاری رساند.