پایگاه اطلاعرسانی جماران - حسین شاکری - ممنون حسین، رییس جمهور پاکستان به همراه حدود 70 تن از مقامات و بازرگانان این کشور در 21 آوریل سال جاری میلادی به ابوجا، پایتخت نیجریه سفر کرد تا در سفری 3 روزه مناسبات تجاری دوطرفه را گسترش دهد.
چند روزی پیش از سفر حسین یکی از مقامات سفارت پاکستان در ابوجا به خبرنگاران گفت که برنامه رییس جمهور این کشور بحث و گفتوگو درباره چگونگی کمکهای اسلامآباد به نیجریه بر سر چالشهای انرژی و بحران گازی این کشور آفریقایی است - تصور کنید! این از سوی کشوری مطرح میشود که کمبودهای انرژی و برق کارخانهها را در آستانه تعطیلی قرار داده، اجسا در سردخانهها در حال متلاشی شدن هستند و ثروتمندان که ژنراتورهای کمکی آنان در اثر کثرت استفاده از کار افتادهاند، در گرمای زیاد خود را با بادبزن خنک نگه میدارند.البته اصل مشکل در فسادی است که همه آن را میدانند اما به نظر نمیرسد کسی توانایی حل آن را داشته باشد.
پس از دههها پوشش خبری منطقه افغانستان و پاکستان، استاندارد مقایسه من آن قدر کج و معوج است که تمایل دارم امیدوار باشم آنهم جایی که همکارانام فقط ناامیدانه به همه چیز مینگرند. اگر پاکستان بتواند تخصص توزیع انرژی را به نیجریه ببرد، میتواند مطالعهای جالب باشد از بد اداره کردن کشورها توسط دولتها.
با این وجود سرانجام، چراغهای این برنامه خاموش شد. ممنون حسین، که برخی اوقات با عنوان رییس جمهور «نامرئی» پاکستان شناخته میشود، دیدار از نیجریه را ملغی کرد. به تاکید یکی از مقامات سفارت، این تصمیم البته بنابر دلایل امنیتی گرفته نشد بلکه هیچکس او را باور نکرده بود.
در هفته منتهی به سفر رییس جمهور پاکستان به نیجریه، گروه شبهنظامیان بوکو حرم عملیاتهای تروریستی خود را افزایش داده و دست به اقداماتی زدند که حتی دیگر گروههای تروریستی همپیمانشان را نیز شگفتزده کردند.
در 14 آوریل این گروه به یک مدرسه راهنمایی دخترانه واقع در روستای دورافتاده چیبوک ایالت بورنو یورش بردند و صدها دختر را ربودند.. در همان روز، خودروی بمبگذاری شدهای در ساعات شلوغی در حومه پایتخت نیجریه در ایستگاه اتوبوس منفجر شد که در اثر آن بیش از 70 تن جان خود را از دست دادند.
در تصاویر ویدئویی که روز پس از حملات منتشر شد، ابوبکر شیخو، رهبر متواری بوکو حرم، به طور صریح هشدار داد. وی که خود را استتار کرده بود و تفنگ جنگی AK - 47 در دست داشت، گفت، «این یک مقدمه است.» شیخو گودلاک جاناتان، رییس جمهور نیجریه را خطاب قرار داد همانگونه که چند سال گذشته انجام داده بود و اظهار داشت، «بگذارید بیپرده سخن بگویم: من در شهر شما هستم، نزدیک شما. من را پیدا کنید.»
گفتن یافتن شیخو سادهتر از انجام آن است. مقامات پاکستانی این را میدانند. تحت تعقیبترین مرد جهان در ابیثآباد جلوی چشمشان بود اما آنها مدعی شدند که هیچ سرنخی در دست نداشتند.
در سال 2009، مقامات نیجریهای باور کرده بودند که رهبر ددمنش شبهنظامیان این کشور در تهاجم نیروهای امنیتی که به دستگیری محمد یوسف، بنیانگذار بوکو حرم منجر شد، کشته شده است. بنابر گزارشهای خبری نیروهای امنیتی نیجریه در بازداشت به کشتن یوسف اقدام کرده بودند؛ ظاهرا پیش از ازدحام مردم در برابر پاسگاه پلیس شهر مایدوگوری، موطن بوکو حرم، او را اعدام کرده بودند. کمی پس از کشته شدن یوسف، پلیس محلی و مقامات ایالتی تاکید کردند که او در شهر دورافتاده شمال شرقی، در حالی مه تلاش میکرد که فرار کند هدف گلوله قرار گرفت. با این حال، تعدادی از نیجریهایهایی که با سابقه خشونت پلیس آشنایی دارند گفتههای اظهارات مقامات را باور کردند.
یک سال پس از آن، شیخو «لحظات مفلوکانهای» را تجربه کرد که در میان شبهنظامیانی از این دست عمومیت دارد؛ آن هم زمانی که دولت ناکارآمد مدعی شد که این مقام ارشد شبهنظامیان کشته شده در حالی که مرد مرده فرضی فرمان تیراندازی، بمبگذاری را میداد و بیش از پیش دولت را دشمن کافر مینامید، مقامات سکوت کردند.
طی 4 سال بعدی بوکو حرم نیروهای امنیتی، کلیساها، فروشگاهها و مدارس شمال نیجریه را هدف حمله قرار داد که در اثر آن بیش از 4000 تن جان خود را از دست دادند. افزایش خشونتها زندگی عادی گوشه شمال شرقی نیجریه را به گونهای تحت تاثیر قرار داد که زندگی به طور کامل مختل شده، میلیونها تن آواره بر جای گذاشته، مدارس به طور مکرر تعطیل شده و ساکنین با ایستوبازرسیهای مکرر و قوانین حکومت نظامی مواجه شدند. یک احساس گستردهای وجود دارد که دولت نیجریه یا ناکارآمد است و یا این که اقدامات کافی را برای فزونی وضعیت امنیت انجام نمیدهد. چنین احساساتی به دنبال ربایش دستهجمعی آدمها به اوج خود رسید و آتش خشم مردمی که به خیابانهای پایتخت، جایی که معمولا گروههای زنان تظاهرات میکردند را برانگیخت و مطالب رسانههای اجتماعی که شعار «دختران ما را برگردانید» در آنها مطرح شد حتی صدای مقامات بلندپایه جامعه جهانی را درآورد.
اکنون کشورهایی چون امریکا قدم پیش گذاشتند و گروهی از متخصصان را به نیجریه گسیل داشتند تا شاید از محل اختفای دختران اطلاعی کسب کنند. اعلام این خبر چند ساعت پس از آن مطرح شد که گزارشهایی مبنی بر این که گروهی دیگر 8 دختر در چهارم می از دهکددهای در ایالت بورنو روبودند سرخط خبرها قرار گرفت مطرح شد.
به سرعت پس از آأمربایی 14 آوریل - زمانی بحرانی برای متخصصان امنیتی - در حالی که روزها به هفتهها بدل میشدند شنیدم که برخی روزنامهنگاران نیجریهای میگفتند که نگرانی آنها به هراس بدل میشود و توضیح میدادند که حتی در کشورهایی با توان بسیار بیشتر نظامی همچون پاکستان، مقابله با تروریسم طولانی خواهد بود.
بگذارید روشنتر بگویم: تروریستها ممکن است باهوش باشند، خوب آموزش دیده باشند و بتوانند به خوبی جابهجا شوند. آنها ممکن است تاکتیکهای نامتقارنی را بهکار گیرند، به دنبال هدفهای راحتتری باشند و نامتناسب با تواناییهای نظامی خود اقداماتی را انجام دهند. اما سرانجام، گروههای تروریستی مسلح فقط و فقط یک دولت، حکومت و نیروی امنیتی موثر میتواند جلوی آنها را بگیرد.
وقتی تهدیدهای تروریستی و یا اقدامات شبهنظامیان طی سالها ادامه پیدا میکند، آن هم با میزانی کشتهشدگانی که به هزاران تن میرسد و میلیونها تن دیگر را آواره میکند - آن گونه که در پاکستان و نیجریه رخ داده است - باید گفت که پای سیاستها و موضوعات ساختاری در این بازی در میان است.
تا آنجایی که میدانیم، در پاکستان مشکل به طور رسمی دورویی است. بلی، بنابر آمارهای نظامی، از سال 2044 میلادی بیش از 4000 سرباز پاکستانی در عملیاتهای مناطق بیقانون قبیلهنشین کشته شدهاند. مقامات پاکستان اغلب هنگامی که با نمایندگان امریکایی که همپیمان اسلامآباد در بهاصطلاح جنگ با ترور مواجه میشوند چنین اظهاراتی را بر زبان میآورند.
اما حقیقت تلخ این است که قربانیان تکریت طالبان پاکستان (به زعم اسلامآباد طالبان بد)، همچنین قربانیان راهبرد کوتهنظرانه نظامی - امنیتی پاکستان هستند چرا که از گروههای مسلح حمایت میکنند؛ از جمله از طالبان پاکستان (به زعم اسلامآباد طالبان خوب) تا بتواند «عمق استراتژیک» خود را در افغانستان گسترش دهد. این گونه هیچ چیزی تغییر نمیکند: پاکستان از تلاش خود برای گسترش نفوذ در افغانستان و یا هند دست نمیکشد. این مشکل همچنان باقی خواهد بود.
در نیجریه تصویر متفاوتتر است. نیجریه با فقر، فساد، اختلافات قومی و جغرافیایی، مصونیت از مجازات، بیکفایتی ئر همدستی برخی سطوح سیاسی دست بهگریبان است. اینها مشکلاتی هستند که در این مستعمره پیشین آفریقایی از زمان استقلال یافتن با آن مواجه است.
با این وجود در مقایسه با دیگر مستعمرات پیشین انگلستان در جنوب آسیا و آنهایی که به دنیال همکاریها و آموزشهای ضدتروریستی در پاکستان هستند، اخبار خوبی برای نیجریه وجود دارد: مشکل نیجریه بیکفایتی است که سادهتر از سیاستهای دورویانه رسمی قابل حل است.
در یک گزارش منتشر شده در ماه آوریل درباره شبهنظامیان بوکو حرم، گروه بحرانهای بینالمللی مستقر در بروکسل به برخی نشانههای ناکارآمدی سیاسی نیجریه اشاره میکند که گاهوبیگاه شنیده میشود اما هیچگا رسانههای بینالمللی وارد جزئیات آن نشدهاند. گزارش این گروه میگوید که «در حالی که که موارد مورد مناقشه روایات بوکو حرم است و اکنون در منطقهای تسلط دارد که در سال 2002 یوسف (بنیانگذار بوکو) نامزد فرمانداری بورنو، علی مودو شریف را در مقابل حمایت جنبش بزرگ جوانان را به همکاری دعوت کرد. شریف این پیشنهادات را رد کرد اما در گفتوگو با گروه بحرانهای جهانی، یکی از مقامات امنیتی ناشناس اظهار داشت، «پس از آن که سیاستمداران یک هیولا را ساختند ... کنترل آن را از دست دادند.»
ساستمداران رقیب اتهامات بسیاری را درباره همدستیهای سیاسی وارد کردهاند که اثبات آنها با سند و مدرک سخت است ولی احتمالا در انتخابات سال 2015 افزایش خواهند یافت. نیجریه کشوری است میان اکثریت مسلمانان در شمال و اکثریت مسیحیان در جنوب تقسیم شده است؛ تقسیمبندی که فضای خوبی را برای توهم توطئه فراهم میکند.
هر چند، حقیقت این است که بوکو حرم بیش از اندازه بزرگ، بدطینت و غیرقابل پیشبینی است که بتواند بازی سیاسی را رقم بزند. یقینهایی وجود دارد که در دهه 2000 میلادی همدستیهای سیاسی با این گروه وجود داشته است با این وجود این زمانی بود که یوسف رهبر گروه بود و مقبولیت خوبی داشت.
انکار آموزههای غربی از جمله انتقادات بر فرضیه تکامل و نظریه انفجار بزرگ که مغایر با تفسیر آنها است، موجب شد تا نام آن را بوکو حرم بگذارند. من شک دارم که یوسف میدانسته که تعدادی از بنیادگراهای مسیحی نیجریه - که زیاد هم هستند -- نیز نگرانیهای او را داشتهاند.
با این حال آن بوکو حرم قدیمی بود - پیش از آن که شیخو برای کشته شدن یوسف دستور انتقام بدهد.
بوکو حرم امروز یک تهدید منطقهای است. مقامات نظامی فرانسه در مالی تائید کردهاند که شبهنظامیان بوکو حرم در شمال مالی آموزش دیدهاند؛ زمانی که در پی کودتای سال 2012 منطقه تحت کنترل شورشیان درآمد. گروه نیجریهای افراد مسلحی دارد که آموزش دیده و همدوش الشباب در سومالی جنگیدهاند. همچنین آنها با گروه افراطیتر آنسارو همکاری داشتهاند. افراد مسلح بوکو حرم و آنسارو به گروه ساحل، شامل القاعده و گروه اتحاد غرب آفریقا مرتبط هستند. و تهدید بوکو حرم در حال گسترده شدن در چاد، کامرون و نیجر است.
سیاستمداران نیجریهای این را بهخوبی میفهمند. شواهد کمی مبنی پیمانشکنیهای به سبک پاکستانی در سطح ملی در میان ساستمداران و یا حلقه نطامی - اطلاعاتی نیجریه وجود دارد. حقیقت غمانگیز و ساده این است که دولت نیجریه درباره رسیدگی به فقر و فساد که که خوراک گروههای مسلح در میان غرب نفتخیز آفریقا است، ناکام بود.
دولت جاناتان سال گذشته با کممیلی تلاش کردند تا از طریق کمیته گفتمان و مصالحه به مذاکرات صلح برسند. برخی متخصصان نیجریهای و مقامات پیشین نظامی بر این باور هستند که مذاکرات باید درباره مشکلات باشد؛ اما برخی دیگر که من با آنان گفتوگو کردم میگویند نبود یک علاقه سیاسی نمیگذارد مذاکرات به نتیجه برسند. پیششرطحای محکم بوکو حرم برای مذاکرات نادیده گرفته شده است. پیششرطهایی مثل محاکمه قاتلان یوسف و آزادی زنان و کودکان (از جمله همسر و فرزندان شیخو) بوکو حرم مدعی شده است که دستکم یکی از اعضای آن که به نام ابو دردا شناخته میشود و به نمایندگی از طرف این گروه برای شرکت در مذاکرات فرستاده شده بود، در شهر شمالغربی کادونا توسط دولت فدرال بازداشت شده است.
البته مذاکرات صلح با گروههایی همچون بوکو حرم و طالبان سخت برقرار میشود. رهبران گروهها تمایل دارند که ارگونه ایده مذاکره با دولت کافر را رد کنند. حتی اگر به طور مخفیانه شرکت کنند اغلب دشوار است که مطمئن باشیم نمایندگان آنها در میان تمامی انشعابات و گروههای همسو دارای اعتبار هستند یا نه. در واقع سازمان بوکو حرم بیش از طالبان افغانستان دارای پراکندگی هستند. در میان افراد مسلح شیخو که برخی از آنها پروندههای جنایی دارند، او کمتر از نیای خود میتواند نظم را برقرار کند و کنترل اوضاع را به دست گیرد؛ او حتی در قدوقامت ملا عمر، رهبر طالبان افغانستان هم نیست.
در اینجا برای حل مشکل راهحل نظامی باقی میماند که جاناتان مخالف آن نیست - فقط در صورتی که این تیم نظامی - اطلاعاتی ضعیف بتواند آن را به درستی انجام دهد.
در یک ماه می، ماری هارف، سخنگوی معاون وزارت امور خارجه امریکا به خبرنگاران گفت که واشنگتن 20 میلیون دلار در قالب همکاری امنیتی به نیجریه داده است. وی اظهار داشت، «بخشی از این پول به حرفهایسازی ارتش، بررسی حملات تروریستی و افزایش تواناییهای قانونی دولت مربوط میشود.»
از هر کدام از نیجریهایها که بپرسید این پولها کجا رفته است، چشمانشان را میگردانند و همان پاسخ قدیمی را میدهند: فساد.
صادق باشیم، ارتش نیجریه عملیات خود را در اواخر سال 2013 افزایش داده است و تلاش کرده تا شبهنظامیان ارشد بوکو را هدف قرار دهد. با این وجود مبارزه علیه تروریسم توسط یک گروه پارتیزان غیرنظامی با نام نیروهای مشترک غیرنظامیان که جوانان آن را تشکیل دادهاند نیز دنبال میشود. متخصصان امور امنیتی و برخی ساکنین ایالتهای شمالی میگویند نیروهای مشترک غیرنظامی در درهمشکستن بوکو حرم موفقیتهای داشته است. اما گروههای شبهنظامی تلاش میکنند تا از خود هیولا بسازند.
خیلیها بر این باورند که جامعه جهانی نیز برای از میان برداشتن این گروهها اقدام کند؛ با این وجود این مشکلی نیست که جامعه جهانی باید برای حل آن وارد شود. این به دولت نیجریه، نیروهای امنیتی و نخبگان مربوط است تا اطمینان دهند که دارند کار درستی انجام میدهند. این اطمینانبخشی شامل پاسخ سریع دولت به خشونتهای بخشهای دورافتاده این کشور، ارتشی حرفهای با واحدهای ضدتروریسم، نیروهای عملیات ویژه و بازسازی نحوه جمعآوری اطلاعات مربوط میشود. خبر خوب این است که تمامی نیجریهایها بر سر این نکته توافق دارند. هیچ سیاست نظامی پایدار نمیماند در حالی که دولت و یا حتی یک شبکه از نیروهای اطلاعاتی - نظامی نمیداند که واحد دیگر چه میکند. با تمامی این احوال نیجریه پاکستان نیست و شاید بتوانیم بگویم وضعیت بهتری دارد.
منبع: فارین پالیسی