علی اکبر قاضی زاده، مدرس روزنامه نگاری، در پاسخ به درخواست شفقنا رسانه به مناسبت روز جهانی آزادی مطبوعات با ما سخن گفت. متن کامل گفته های او را در ادامه بخوانید:
جوامع پیشرفته، دو اصل را برای دوام و بقای مردم سالاری پذیرفته اند و در قوانین اساسی خود لحاظ کرده اند: حق رأی به برگزیدگان و حق آزادی تبادل اطلاعات. تاریخ به رسمیت شناختن اصل آزادی بیان به تصویب اعلامیه استقلال ایالات متحده آمریکا برمی گردد. در سال 1776 میلادی بزرگان تعدادی از ایالات پرجمعیت زیر نام اتحادیه در برابر زیاده خواهی های بریتانیا و حقوقی که آن کشور برای تجارت و گرفتن مالیات از مردم وضع کرده بود، قیام کردند. این قیام سرانجام به امضای اعلامیه استقلال آمریکا منجر شد و به تصویب کنگره قاره ای رسید.
یکی از نویسندگان اصلی این اعلامیه توماس جفرسون بود که خود فیلسوف و نویسنده بود و افکاری نو داشت. اتفاقا یکی از منابعی که جفرسون از آن الهام می گرفت شیوه زمامداری کوروش بود. یکی از مواد این اعلامیه بیان عقاید را برای همۀ مردم آزاد اعلام می کند و این نکتۀ بسیار مهمی است. در ادامه اعلامیه هم تاکید می شود که تبادل اطلاعات و نقد زمامداران نباید با مانعی روبرو شود و حاکمان نیز باید با رای مردم انتخاب شوند. این اتفاق مهمی است. برخی در آن زمان به جفرسون انتقاد می کردند که با وجود این اصل ممکن است کسانی به خود وی انتقاد کنند و در نتیجه مقامش را از دست بدهد. جفرسون در پاسخ گفت: اگر این کار به روی کار آمدن شخص کارآمدتر و بهتری بینجامد، چه بهتر. 9 سال بعد از این اتفاق، انقلاب فرانسه رخ داد و در آنجا هم بعد از انقلاب این دو اصل را در قانون اساسی فرانسه پذیرفتند. در دیگر کشورهای اروپایی هم به تدریج این حقوق را به رسمیت شناختند. در آن کشورها حاکمان داوطلبانه از حقوق خود کوتاه آمدند. با این ملاحظه که هر انسان طبیعتا قدرت را دوست دارد و اگر قرار باشد گروه حاکم با انتقادهای مکرر رو به رو شود، شاید به تزلزل مقامش بینجامد.
یکی از موارد مهم مربوط به این اصل، یعنی اصل آزادی بیان این است که هیچ نشریه ای پیش از انتشار نیاز به مجوز ندارد. چون مواردی که انتشارشان منع قانونی دارد، در قانون مشخص شده است. مثل خودداری از انتشار اسرار مملکتی، ممنوعیت افترا یا توهین، وارد نشدن به حریم خصوصی مردم و. . . . اگر یک رسانه این گونه اخبار را انتشار دهد، برابر قانون می تواند تحت پیگرد قرار گیرد. بنابراین نیازی به سانسور پیش از انتشار یا داشتن مجوز پیش از انتشار نیست.
وجود الزام برای دریافت مجوز پیش از انتشار، آثار منفی هم دارد. اولین اثر منفی این الزام این است که در اغلب موارد مجوز انتشار نشریه به چهره های دارای نفوذ داده می شود و نه به افراد عادی. علاوه بر این مطبوعات به جای مخاطب محور بودن ناچارا صرفا به تبلیغات روی می آورند و ابزار تبلیغ می شوند. اما اثر مهم وجود چنین اصلی مخدوش شدن حق آگاهی مردم است.
آزادی بیان و مطبوعات از جنبه های زیادی به نفع رشد و توسعه جامعه است. هنگامی که قدرت یا اعتباری بدون نظارت یا پرسش در اختیار کسی قرار گیرد، زمینۀ شکل گیری فساد فراهم می شود. نظارت و پرسشگری رسانه و مطبوعات، به نمایندگی از سوی مخاطبان و مردم می تواند مانعی در برابر ارتکاب به فسادهای مالی و استفادۀ نابجا از قدرت شود. حاصل ورود رسانه های آزاد به امور جامعه و داشتن حق پرسشگری، ایجاد جامعه ای شفاف و بدون پرده پوشی است. به همین دلیل بعد از آمریکا، دیگر کشورهای اروپایی هم این اصل را پذیرفتند و در عمل به آن پایبند ماندند و حتی به تأسی از اعلامیۀ استقلال آمریکا، این اصل در منشور حقوق بشر هم آمده است. این اقبال نه از روی هوا و هوس بلکه به دلیل آثار مثبتی است که آزادی مطبوعات در جامعه دارد. به عنوان مثال در انگلیس و آمریکا، غیر از چند مورد که قانون پیش بینی کرده است، پرونده سری وجود ندارد و خبرنگار می تواند هر پرونده ای را بازبینی کند و مسئولان هم موظف به همکاری هستند.
به طور خلاصه می توان گفت فلسفه وجود اصل آزادی بیان و مطبوعات به این دلیل است که در جامعه هیچ چیز پنهانی در حوزۀ قدرت نباید وجود داشته باشد تا فساد مالی و سیاسی ایجاد نشود.
منبع: شفقنا رسانه