در بزرگ ما، استاد شهید مرتضی مطهری بعد از تحصیلات سنتی در علوم عقلی و نقلی و عرفانی و تهذیب نفس و طهارت روحی که داشت در نهایت اخلاص خود را با جان پاک و خون خود نشان داد، یعنی با شهادت خود حقانیت دایرهالمعارف اسلامی را نشان داد.
تعادل یک مبنای حکمی و فلسفی عمیق دارد. نظام هستی بر اساس تعادل و زیبایی و توازن تاسیس شده است. انسان در احسن تقویم و به زیباترین شکل آفریده شده است. به عبارت دیگر تعادل با زیبایی و توازن ارتباط مستقیم دارد. مساله تعادل و میانهروی همچنین با عقلانیت ارتباط دارد. افراط ناشی از جهالت و تفریط برآمده از جمود و خشک مغزی و تحجر است. عقلانیت جزو دین الهی است. متاسفانه روش آموزش اندیشه اسلامی بر مبنای کلام صورت میگیرد، در حالی که روش علامه طباطبایی و استاد مطهری، روش حکمی است که بالاتر از روش کلامی است. ما اندیشه غرب را با کلام نمیتوانیم نقد کنیم بلکه باید آن را با حکمت نقد کرد. حکمت و عقلانیت جزو اصل دین است و این یک مساله عمیق فرهنگی است. در قرآن کریم میفرماید: «پلیدی بر کسانی است که تعقل نمیکنند». پس تفکر و تعقل امری مقدس و انسانی است.
در نگاه استاد مطهری فقه اهل بیت، در مقایسه با فقه اهل سنت اعم از حنفیها، مالکیها، شافعیها و حنبلیها، فقه تعادل است. اگر معتزله نتوانستند زیاد پر و بال یابند و اشاعره در دنیای اسلام نضج گرفتند، به دلیل دوری از اهل بیت(ع) بود. متحجرین سنت را ثابت میدانند و با قالبهای نو و ادبیات و سبک نو مخالفند. اما روشنفکران افراطی به مساله جوهر دین و روح سنت توجه ندارند و عمدتا به نوگرایی و سبک نو و قالب جدید توجه دارند. شهید مطهری بین این هر دو است. یعنی هم به سنت و جوهر ولایت و عرفان عمیقا توجه دارد و هم به دنیای نو و مقتضیات جهان توجه دارد. با توجه به اینکه نوگرایی ایشان با روح شریعت پیوند دارد.
یکی از مثالهای بارز این امر مساله حجاب است، ایشان در بحث حجاب هم با غربزدگی مخالف است و هم با تحجر و پردهنشینی. ایشان در کتاب حجاب، راه تعادل را با توجه به مکتب فقه اهلبیت (ع) پذیرفت. مثال دیگر خداشناسی ایشان است، در خداشناسی برخی راه کشف و شهود و عرفان را انتخاب میکنند و عدهیی نیز راه عقل را میروند و ذوق و عرفان را مسخره میکنند. شهید مطهری این هر دو را غلط میداند و معتقد است باید طریق میان این دو را اتخاذ کرد. یعنی هم راه عقلانی را برگزید و هم سیر و سلوک تجربی و اخلاقی را تجربه کرد. مثال دیگر جمع میان ایدههای خوب و زیبای سوسیالیسم و لیبرالیسم در اندیشههای ایشان است ضمن آنکه ایشان تاکید دارند که اسلام با هیچ کدام یک از این دو یکی نیست و با هر دو مرز دارد.
نمونه دیگر تعادل در اندیشه شهید مطهری نگاه ایشان به مقوله نسبت اسلام با سایر اندیشهها و مکاتب است. برخی کتابها مینویسند که اسلام با اهل کتاب تساهل و تسامح دارد، این تنها کافی نیست. به عقیده شهید مطهری در درون خود مسلمانان نیز باید همزیستی و همدلی باشد، یعنی انسانهای متفاوت از نظر سیاسی و اجتماعی در درون نظام باید بتوانند با تفاهم و محبت در کنار یکدیگر زندگی کنند. آزادی در کنار محبت و تزکیه نفس زیباست. شهید مطهری مساله آزادی را در کنار تعادل میان وجوه مختلف میبیند. متاسفانه امروز در جامعه ما دعواهای سیاسی نشانگر آن است که جامعه متعادل نیست. امروز ما باید دولت را کنار کنیم و نباید دعواهای سیاسی را باعث مانع شدن اقدامات دولت کنیم. امروز در رادیو و تلویزیون ما آزادی اندیشه سیاسی دیده نمیشود و جای آن خالی است. شهید مطهری معتقد بود که اگر جامعه بخواهد رشد سیاسی کند، نیازمند آزادی اجتماعی است. برای رشد مردم باید انتخاب ایشان زیاد شود، حتی اگر اشتباه کنند. مردم اگر اشتباه هم انتخاب کنند، بهتر است از اینکه دیگران به جای ایشان تصمیمگیری کنند. ما باید رشد سیاسی و اجتماعی را با رعایت ضوابط اخلاقی و
اجتماعی فراهمسازیم. این را شهید مطهری در کتابهایشان روشن میکند و معتقد است که در میدان تناقض بقا، اسلام هر چه با اندیشههای مختلف روبهرو شود، روز به روز اعتلای بیشتری مییابد، این برای ارتقا و اعتلای نظام در دنیا نیز اهمیت بالایی دارد. بنابراین از نگاه شهید مطهری، اسلام میان عدالت و آزادی، عرفان و حکمت، هنر و زیبایی و ادبیات جمع کرده است و معتقد به تعادل است.
منع: اعتماد