انتخابات به عنوان یکی از بارزترین اشکال مشارکت سیاسی در هر جامعه ای به تناسب ساز و کارهای دموکراتیک، توسعه و آموزش مفاهیم سیاسی به مردم شکل متفاوتی به خود می گیرد. در بعضی از کشورها در برگه ی رأی عکس نامزدهای انتخاباتی دیده می شود چون بخش مهمی از جامعه هنوز سواد خواندن و نوشتن ندارد در حالی که در کشورهای دیگری بعد از رأی گیری، بلافاصله نتیجه اعلام می شود. نقش رسانه ها در چنین رویدادهای مدنی چیست؟ نقش تشویق کننده و تهییج کننده برای چنین رویداد مهمی کافی است؟ آیا رسانه ها می توانند با فراهم کردن فضای گفت و گو بین بخشهای مختلف جامعه در بحرانهای انتخاباتی، راه حلهای عقلانی تری به جامعه پیشنهاد کنند؟ حسین افخمی، عضو هیات علمی دانشگاه علامه طباطبایی و مدرس ارتباطات سیاسی معتقد است نقش رسانه ها در دنیای مدرن تغییر کرده است و پاسخ به این پرسشها بیش از آن که کارکردی باشد ساختاری است. یعنی سایر اجزای یک نظام سیاسی هم در ایفای نقش رسانه به عنوان یک کانال پیام مهم است.
به گزارش جماران، گفت و گوی شفقنا رسانه با افخمی به بررسی وضعیت رسانه ها در جهان بویژه کشورهای در حال توسعه می پردازد از دلایل انفعال رسانه ها در تولید پیام سیاسی مستقل از دولتمردان تا آسیب شناسی عملکرد رسانه های ایرانی در انعکاس و پوشش رویدادهای مهم سیاسی.
همان طور که می دانید ارتباطات سیاسی به معنی انتقال اطلاعات مناسب سیاسی از یک بخش نظام سیاسی به بخشهای دیگر آن است و در این میان رسانه به عنوان یک کانال مهم انتقال پیام تلقی می شود. این در حالی است که رسانه ها در کشورهای کمتر توسعه یافته نقش منفعلی در عرصۀ سیاست دارند و بیشتر انعکاس دهندۀ گفته های سیاستمداران هستند و نقشی در تحولات سیاسی ندارند به این معنی که تسهیل گر در سیاست باشند و نه یک سیاستمدار. فکر می کنید این انفعال ناشی از چه مسائلی است؟
مفاهیمی داریم که در تعریف آنها ابهام وجود دارد. مفهوم توسعه یکی از اینهاست. زمانی به کشورهای غیر غربی یعنی آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین، کشورهای جهان سوم گفته می شد که برخاسته از ادبیات سیاسی فرانسویان است. امروزه به این دسته از کشورها جوامع در حال پیشرفت یا در حال توسعه گفته می شود. توسعه هم تعریف محلی دارد و هم تعریف بین المللی. ضمن این که کلمۀ پیشرفت یک معنی آرمانی هم دارد به این معنی که وضعیتی بهتر از آنچه الآن هست. در کشوری که بر اساس رأی مردم اداره می شود، مردم تصمیم می گیرند که بهتر از وضع موجود چه یا چگونه باشد؛ ولی می دانید همیشه در جامعه درصدی از خواص یا ذی نفعان وجود دارند که می خواهند وضع موجود را حفظ کنند یا حتی در دنیای گذشته سیر کنند؛ بنابراین تعریف توسعه نسبی است. در دنیای معاصر یکی از کارکردهای رسانه ها این است که نظم و امنیت را حمایت کنند و وفاق اجتماعی را به وجود آورند. رسانه ها گاه نقش پیشگام را دارند و موتور توسعه یا تحولات اجتماعی به شمار می آیند. به این مفهوم که اینها وضع موجود را مورد سؤال قرار می دهند و وضع ایده آل را ترسیم می کنند. اگر نظام رسانه ای بر مبنایی باشد
که افکار عمومی یا خوانندگان تعیین کننده محتوا باشند، ما روزنامه ای خواندنی خواهیم داشت. همان مکانیزم بسیار ساده ای که اگر روزنامه ای مطلب به درد بخور داشته باشد را می خریم و اگر نداشته باشد آن را نمی خریم. حفظ وضع موجود نشان از کارکرد محافظه کارانه مطبوعات است و یا جامعه ای که مسخ، از خودبیگانه یا بی تفاوت شده است.
تعریف توسعه را با توجه به ابعاد آن نیز می توان تحدید کرد. در یک جامعۀ در حال توسعه که معیارهای توسعه را آزادی بیان و فعالیتهای سیاسی نیروهای اجتماعی قرار می دهد؛ مفهوم توسعه به معنی ساختمان سازی، جاده سازی و پل سازی مورد هدف نیست. در این چشم انداز، سازوکار رسانه ها شامل اطلاع رسانی، آگاه کردن، جلب افکار عمومی، پالایش و ایجاد وفاق عمومی بین دولتمردان یک جامعه، نمایندگان مردم و عموم است. رسانه ها در انتخابات نقش دارند و به انتخاب آگاهانه کمک می کنند. انتخابات آگاهانه فقط پس از بحث و نقد آزادانه پیرامون برنامه ها و سیاستها معنی دار است. در زمانی که دولت می خواهد برنامه هایش را به اجرا بگذارد و مرحلۀ انتخابات تمام شده است رسانه ها نقش میانجی را دارند. بین اطلاعاتی که دولت می خواهد به مردم بدهد و آنچه مردم از دولت می خواهند. در اینجا رسانه ها گاه نقش انتقادی پیدا می کنند، سخنگوی مردم می شوند، برنامه ها را نقد می کنند و نقش عمدۀ دیده بانی را انجام می دهند. مرزبندی رسانه های حامی و منتقد از فردای انتخابات هم ادامه دارد. گاه آنها در طرف دولت قرار می گیرند و به نوعی در تعارض با خواست مردم
قرار دارند، یعنی برنامه های دولت با خواست عمومی مغایر است. از این رو بسیاری از مشکلات رسانه ها از دولتهای بی برنامه ناشی می شود. از طرفی برای انجام هر کار کوچکی هم نمی توان مستقیم به افکار عمومی مراجعه کرد و انتخابات برگزار کرد. اینجاست که رسانه ها با انتقال پیام از سوی مردم به دولتمردان و مجریان یک برنامه یا پروژه یا مصوبه ای دارند ارزیابی افکار عمومی را بازتاب می دهند. این مکانیسم به مراکز سنجش افکار مستقل نیاز دارد که در کشور ما وجود ندارد.
در واقع وقتی رسانه ای نقش انتقادی پیدا می کند پیام سیاسی تولید می کند؟
بله، ببینید هر گونه پیامی که بتواند بر قدرت سیاسی اثر بگذارد و کنش دولتمردان را در پی داشته باشد، پیام سیاسی است و در واقع ارتباطات سیاسی صورت گرفته است. فرض بگیرید مردم جلوی یک فروشگاه جمع می شوند و به افزایش قیمت اعتراض می کنند، اگر این اعتراض باعث شود دولت عکس العمل نشان بدهد، این پیام سیاسی است ولی اگر در حد این باشد که ما دیگر از تو چیزی نمی خریم و از مغازۀ بغلی می خریم این پیام هنوز به یک پیام سیاسی تبدیل نشده است. به خاطر این که دعوا بین دو تا مغازه است و مشتریانی که می خواهند سلایقشان را اعمال کنند ولی اگر دولت احساس کند این یک مسئلۀ عمومی و اجتماعی است و یا مجلس به تغییر و اصلاح قانون بپردازد، در اینجا حالت سیاسی پیدا می کند. بنابراین، اگر تولید پیام سیاسی را از نظر کارکردهای رسانه ها در نظر بگیریم یکی از کارکردهای رسانه ها اطلاع رسانی یا هشیارسازی است که می توان آن را مفهومی محدود یا گسترده در نظر گرفت. اگر تعریف را محدود کنیم به این صورت می شود که رسانه ها اطلاعات دولت را به مردم بدهند و برنامه های دولت را به گوش مردم برسانند. اما معکوس آن هم باید باشد. باید قبول بکنیم جامعه
پویاست و دولت نماد اعمال قدرت است. آن چهره ای که ما در تلویزیون می بینیم یک نفر منتخب مردم به عنوان رئیس جمهور یا تعدادی از نمایندگان مردم به عنوان قانونگذار است ولی در پشت صحنۀ این افراد یک سری نیروهای اجتماعی وجود دارند که با اقتصاد، سیاست، مسائل اجتماعی و فرهنگی سر و کار دارند و به نوعی برسازندگان امر اجتماعی هستند. ضمن این که گاهی کار رسانه و دولت به هم شبیه است و به نظر می رسد نیاز به کمک همدیگر دارند. روزنامه نگار، اطلاعات و خبر می خواهد تا پیام تولید کند و سیاستمدار شهرت را می خواهد تا آراء مردم را جلب کند.
گره گاه دیگر جایی است که روزنامه نگاران می خواهند خواست عمومی را با برنامه های دولت مقایسه کنند. برای مثال در گذشته اتصال یک جاده از نقطۀ الف به نقطۀ ب از یک بیابان عبور می کرد. ولی الآن گاه از شهرهای بزرگ یا جنگلها عبور می کند و تصمیم گیری به این سادگی نیست. تعارضهایی در این تصمیم گیری ها وجود دارد. در عملیات جاده سازی یک عده سود می برند و عده ای ضرر می کنند. پایان بخشیدن به این نوع مناقشات که معمولا تبعات سیاسی دارد، بحث منافع ملی یا عمومی مطرح است و رسانه ها در این وضعیت نقش تعیین کننده ای دارند. هشیاری عمومی و تصمیم گیری بر پایه خردجمعی بهترین و باثبات ترین روش برای حمایت از رسانه هاست. نفوذ دولتها یا گروههای ذی نفع گاه رسانه ها را به مهندسی اجتماعی و خلق رضایت عامه سوق می دهد. آنچه نوآم چامسکی در نقد رسانه های آمریکایی مورد انتقاد قرار می دهد. ما آن را در زبان عامیانه تحمیق توده ها می نامیم. البته اقناع که در آن کسب رضایت عمومی بر پایه منافع جمعی یا سود طرفین باشد، معمولا راهبردی است که در ارتباطات سیاسی اعمال می شود. به عبارتی در ارتباطات بین دولتمردان و شهروندان هدف غایی
ارتباط اقناع است. هرجا اقناع به بن بست برسد معمولا قهر و اجبار ظهور می کند و قدرت سیاسی به سراغ روش سرکوب می رود و از روش قهری استفاده می کند.
یعنی معتقدید رسانه ها وقتی در تولید پیام سیاسی منفعل می شوند که ساختار، ساختار سرکوبگری باشد؟
وقتی که تعارضها به وجود می آید. یعنی تا وقتی تعامل وجود دارد و سیاستگذاری بر اساس اقناع است و روابط اقناعی جواب می دهد رسانه ها هم می توانند وطایف خود را انجام بدهند اما وقتی جامعه به تعارض می رسد -که این تعارضها، تعارضهای دولت و جامعه از یک طرف و گروههای اجتماعی، سازمانها و اقشار کوچکتر از طرف دیگر است- رسانه ها باید حق انتخاب داشته باشند. در تعریف رسانه گفته می شود انتقال پیام از یک نقطه به نقطۀ دیگر به عنوان میانجی است و تأکید حرفهای بر رعایت عینیت در انتقال پیام سیاسی است. ولی وقتی در عمل بررسی کنید، فشارهایی را می بینید که به دروازه یا مرحله گزینش این پیامها دیده می شود. به این فرایند می توان کارکرد برجسته سازی را هم اضافه کرد. اینجاست که دعواهای رایج بین دولتمردان و رسانه ها شروع می شود؛ یعنی حد و مرز سانسور، کنترل، فیلتر و امثالهم. اینجاست که قدرت سیاسی و قدرت رسانه ها در رقابت با یکدیگر قرار می گیرند. قدرت سیاسی که دست بالا دارد و بر قدرت اقتصادی و قشون تکیه دارد، نمی تواند ار قدرت رسانه ها چشم بپوشد. بنابراین، معمولا رسانه های مستقل از سوی دولتمردان به سوگیری متهم می شوند یا مورد بازخواست قرار می گیرند که عینیت را زیر پا گذاشته اند یا اینکه پول گرفته اند و تحریف می کنند! تجربه نشان داده است که تهدید انفعال را به دنبال دارد و تطمیع رونق کاذب را.
آیا از این صحبتها می توان این طور برداشت کرد که چون رسانه ها در کشورهای در حال توسعه ضعیف هستند، نمی توانند در تعارضها نقش بازی کنند و در نتیجه در تولید پیام سیاسی منفعل هستند؟
بله، بیشتر جنبه ساختاری دارد تا صرفا کارکرد رسانه ها. یعنی نمی توانیم رسانه ها را جدا از سایر اجزای یک نظام سیاسی در نظر بگیریم و انتظار معجزه از آنها داشته باشیم. برای رسانه ها چند کارکرد در نظر می گیرند مثل نظارت بر محیط، دیده بانی، اطلاع رسانی، تبلیغات، اقناع، آموزش و امثالهم. اما در جامعۀ مدرن این نقشها تنها وظیفۀ رسانه ها نیست. نهادهای دیگری وجود دارند که بخشی از این وظایف را باید انجام بدهند و رسانه ها می توانند نقش بازتاب دهنده یا بدیل را داشته باشند. مثلاً اگر در جامعه ای احزاب وجود نداشته باشند، رسانه ها نقش دیگری جز بلندگو نمی تواند داشته باشد. این بلندگو یا وسیله ای برای قدرت حاکم می شود یا برای کارفرما و ناشر روزنامه. چون این وسط تولیدکنندۀ پیام دیگری که رسانه با آن ارتباط میانجی داشته باشد مثل رهبران محلی، احزاب سیاسی و... عملاً زیر سؤال می رود. تصور این که جامعۀ مدرنی وجود داشته باشد اما هیچ کدام از این نهادها را نداشته باشد، غیرممکن است. البته کشورهایی وجود دارند که نه حزب دارند، نه پارلمان دارند، نه سندیکای کارگری و صنفی دارند، ولی صداهایی در آن جامعه ها وجود دارد که به صورتهای دیگری مثل تظاهرات خیابانی، یا استفاده از رسانه های بدیل یا برون مرزی به نوعی بروز می کند. بنابراین، نهادهای مدرن مانند سندیکاها از حقوق جمعی دفاع می کنند. مثلاً دانشگاهها جدا از این که در جامعه وظیفۀ آموزشی بر عهده دارند، گاه می توانند دربارۀ مسائل کلان مملکتی هم نظر بدهند و گاه دیدگاه یک نفر از آنان می تواند معادل سیاستهای یک حزب سیاسی تلقی شود، ولی خود آنها نیز یک سری حقوق صنفی هم دارند. بنابراین تشکلهای صنفی دانشگاهیان و روزنامه نگاران در شرایط خاص شبه سیاسی می شود. این کارکرد در دنیای معاصر هم کار دولتها را آسان و هم کار رسانه ها را در انتقال پیام راحت می کند. یعنی اگر این تشکلها به عنوان حلقۀ رابط در جامعه نباشند، رسانه ها عملاً منفعل هستند یا برعکس ابزار دولتها می شوند در انتقال یک طرفۀ پیام. در چنین شرایطی جامعه پذیری صورت نمی گیرد. تجربیات و فرهنگ و میراث فرهنگی از یک نسلی به نسل دیگر منتقل نمی شود و گسست ها پدید می آید. بنابراین، می توان گفت رسانه ها بدون حضور فعال نهادهای مدنی نمی توانند موتور توسعۀ ملی باشند.
یعنی در دوران مدرن، دیگر رسانه ها آن تعریف سنتی را ندارند که به عنوان تنها حلقۀ واسط جامعه و دولت باشند؟
بله همین طور است. در پانصد سال پیش اگر شما نشریه ای را منتشر می کردید همان صدای شما بود. هنوز احزاب به وجود نیامده بودند. یکی از تفاوتهای بین کشورهای پیشرفته و کشورهای در حال توسعه در همین شکل اداره دیده می شود. کلمۀ پیشرفته را از این نظر به کار می برم که آنها به تکنولوژیهای ارتباطی و نهادهای سیاسی زودتر از ما دست پیدا کردند. در اینجا به کارکرد سیستمی یک جامعه و نهادهای آن می رسیم. در رویکرد سیستمی هر یک از این نهادها جایی مشخص دارند و این جامعه با محیط پیرامون در تعامل است. مثل یک سلول که در درون خود یک سری روابط دارد و در بیرون خود هم با سلولهای دیگر باید ارتباط داشته باشد. مثل گذشته نیست که سفیری با یک نامه به کشوری برود و چند ماه بعد باز گردد و برای دولت خبر بیاورد. امروز کوچکترین بیان سیاسی که در یک رسانه -حتی از نوع سنتی آن- منتشر شود در زمانی کوتاه بازتاب جهانی پیدا می کند و این قدرت رسانه ها را نشان می دهد. اگر احزاب، انجمنها و جمعیتها وجود داشته باشند، رسانه ها نباید به تنهایی در عرصه نبرد سیاسی وارد شوند. در این حالت نقش دیدبانی و نظارتی به نقش میانجی و اطلاع رسانی رسانه ها
افزوده می شود.
افکار عمومی آگاه هزینۀ ناملایمات سیاسی، خطاهای سیاسی و سیاستهای نادرست در یک جامعه را بر دوش دولت حاکم می گذارد. رفتارش هم در انتخابات بروز می کند، به این صورت است که در دورۀ بعد یا در انتخابات شرکت نمی کند یا به فرد دیگری رأی می دهد و جایگزین برایش تعیین می کند. به عبارتی دولت را راست می کنند. این کارکرد ناشی از تأتیر دراز مدت رسانه هاست که به تغییر رفتار سیاسی مخاطبان منجر می شود. رسانه ها این کار را با انتقال پیام انجام می دهند و حق انتخاب را به خوانندۀ روزنامه یا رأی دهندۀ سیاسی می دهند. گاه دولتمردان این کارکرد رسانه را در جهت تنبیه خودشان می بینند و از خود واکنش نشان می دهند. یکی از مشکلات جوامع در حال توسعه این است که اگر خطایی از سوی دولت صورت بگیرد و کارزار رسانه ای برپاشود، رسانه ها زودتر قربانی می شوند تا کارگزاران دولتی که آن خطا را انجام داده اند.
رسانه ها چه طور هزینه می پردازند؟
رسانه ها به این صورت قربانی می شوند که با کوچکترین انتقاد، اقدامات غیررسمی علیه آن شروع می شود. شگردها و رویه های متعدد وجود دارد. برخی جنبه قانونی دارند و برخی به شکل «برهان قاطع» هستند. نوشته های دهخدا در کتاب چرند و چرند به نوعی بازتاب دهنده روشهای برهان قاطع است. نوع دیگر جنگ قلمی رسانه ها علیه یکدیگر است. یعنی یک روزنامه علیه روزنامۀ دیگر پرونده درست می کند یا تلویزیون مطبوعات را دراز می کند. این پدیده در بیست سال گذشته بارها تکرار شده است. یک روزنامه یک مطلب خطایی نوشته است ده تا روزنامۀ دیگر علیه آن موضع گیری می کنند که معمولا ده مساوی یک است. البته این جنگهای قلمی برای برخی دولتمردان یا رقبا دستاورد سیاسی دارد. این مبارزه معمولا تا حذف یا به خاک رساندن رسانه رقیب ادامه می یابد.
اگر به انتخابات شورای شهر، مجلس و ریاست جمهوری توجه کنید، مکانیسم انتخاباتی طوری برگزار می شوند که هر دو سال یکبار افکار عمومی به پای صندوق رأی می رود و نسبت به مجریان و قانونگذاران تصمیم می گیرد و در این بازه های زمانی رسانه ها بدون شک تأثیر گذار هستند. مواردی بوده است که مطبوعات در شهرهای بزرگ تعیین کننده بوده اند. اما وقتی یک روزنامه از طریق روزنامه های هم صنف مورد هجوم قرار می گیرد، بهرۀ سیاسی آن به جیب سیاستمداری می رود که به نوعی پشت صحنۀ یا مدیریت یک روزنامه قرار گرفته است. در حالی که در وضعیت طبیعی این اختلافات باید بین دو حزب سیاسی وجود داشته باشد. اما اتفاقی که می افتد قربانی شدن رسانهها است و تعدادی از خوانندگان باید هزینه تغییر روزنامه را بپردازند و روزنامه نگاران هم خانه به دوشی را تجربه کنند. تقویت نهادهای سیاسی مانند تشکلهای صنفی، سمنها (سازمانهای مردم نهاد)، احزاب سیاسی و جمعیتهای مسلکی می تواند این نقیصۀ را تا میزان زیادی جبران کند.
به نظر شما در یک کشور در حال توسعه رسانه ها تا چه حد می توانند در آموزش عمومی و گسترش مفاهیمی مثل توسعۀ سیاسی ، مشارکت سیاسی و ... نقش بازی کند؟
توسعۀ سیاسی از توسعۀ فرهنگی و اقتصادی پیچیده تر است و دولتهای بعد از انقلاب نسبت به آن دیدگاه های متفاوتی داشته اند. در دهۀ پنجاه افکار عمومی ایران به سمتی رفت که برای ساقط کردن قدرت سیاسی حاکم شکل گرفت و در برابر دولتهای وقت تعامل منفی و مبارزۀ منفی داشت. به همین دلیل می بینیم که در سالهای پایانی نظام سلطنتی حتی قبل از این که شور انقلابی غلیان کند، دو سه بار دولتها عوض می شود. این جا به جایی دولتها نشان می دهد که تعارض جدی در قدرت اجتماعی و قدرت سیاسی به وجود آمده است و خواسته هایی که در آن موقع مطرح می شوند عمدتاً خواستۀ سیاسی یعنی تغییر قدرت، نظام سیاسی جدید و شعارهای استقلال و آزادی در چارچوب هدف توسعه سیاسی قرار دارند. یکی از کتابهای مطرح آن زمان که با عنوان «دیکتاتوری و توسعه» منتشر شد به نوعی این طنز را خود دارد. یعنی توسعۀ اجتماعی و اقتصادی با دیکتاتوری هم می تواند به وجود بیاید. اما دیکتاتوری اصولاً ضد توسعۀ سیاسی است. هیچ دولتمرد یک کشور فرضی نمی تواند ادعاکند که مشی دیکتاتوری دارد و هدف توسعه سیاسی را دنبال می کند. دیکتاتوری وقتی شروع می شود که عقل فردی بر عقل جمعی غالب می شود.
در این وضعیت مدح، مشاطگی و مصلحت بر روزنامه نگاری مسلط می شود اگر چنین تفکری وجود داشته باشد، اصلاً به رسانه ها نیازی نیست و یک رسانه فراگیر کافی است. بنابراین وقتی فقط یک صدا وجود دارد لزومی ندارد چندین رسانۀ دیگر باشند و اگر هم فعال باشند، همه یکسان خواهندبود. اما دیدیم که انسداد سیاسی به یک انقلاب منجر شد. بنابراین، شعار توسعه سیاسی بیانیه یا مانیفست انقلاب جمهوریت بود.
در دورۀ جنگ، توسعۀ سیاسی متوقف می شود. چون قانون جنگ یعنی تک صدایی. وقتی جنگ می آید و دشمن خارجی عمده می شود حفظ وحدت ملی و پایان چندصدایی فرا می رسد. روزنامه نگاران برای حفظ اسرار نظامی و جان سربازان و شهروندان مهر سکوت بر لب می زنند. به طوری که بعدها این موضوع به یک فرهنگ تحمیلی تبدیل می شود. در چنین شرایطی، خبرنگار به دنبال تهیۀ خبر و گزارش اختصاصی نمی رود و اگر خودش خبری اختصاصی داشته باشد ترجیح می دهد با تأیید یک مقام رسمی منتشر کند. بنابراین رقابت از روزنامه ها رخت برمی بندد. روزنامه ها در این دوره رقیب همدیگر نیستند و تفسیر فقط به تبلیغات برنده تبدیل می شود. کلمات کلیشه ای وارد زبان روزنامه نگاری می شود و آن چنان این موضوع گسترده می شوند که رادیو، تلویزیون و روزنامه ها مشابه یکدیگر می شوند و نه مکمل یا رقیب یکدیگر. بنابراین تنها چیزهایی که خبر می شوند و تاحدی تفاوت و تمایز ایجاد می کند، نحوۀ اعلام کوپن و چاپ اسامی قبول شدگان آزمونهاست که فرد برای مطمئن شدن از آنچه در اخبار تلویزیون شنیده است به صفحات روزنامه ها هم مراجعه می کند. این همشکلی در زمان جنگ مجاز است ولی در زمان
صلح مانع توسعه است. مصیبت زمانی بروز میکندکه تبدیل به فرهنگ می شود و با گذشت سالها از تمام شدن جنگ، بخواهند روزنامه نگاری با همان زبان کار کند و دشمن را در عرصۀ سیاست در بیرون مرزها دنبال کند و ردپای آنها را در داخل ببیند.
در مفروض توسعۀ سیاسی، ما اصل تکثر صدا را باید بپذیریم. چرا؟ به خاطر این که خطاهای داخلی خطاهای دشمن نیست. آدمهایی که داخل کشور کار می کنند هیچ کدام دشمن نیستند. اینها اعضای یک جامعه هستند که همه بر سر یک سفره نشسته اند. البته اگر به سعدی اقتدا کنیم باید این چشم انداز را جهانی کنیم. عده ای از آنها بخشی از جامعه را می بینند و نسبت به بقیۀ آن آگاه نیستند. عده ای بهتر میبینند، دوردستها را میبینند و باید جامعه را هدایت بکنند که این نقش را سیاستمداران هم بر عهده دارند. در اینجا روزنامه نگار می خواهد نقش اطلاع رسان و دیدهبان را در زمان صلح داشته باشد. روزنامه نگاری که در زمان جنگ پا به پای رزمندگان کارش را انجام داده است، در زمان صلح در مطبوعات ردپای دشمن خارجی را نمی بیند. او دشمن را در شکل تعارض در منافع دولت- ملت می بیند. برای مثال، بهداشت و آموزش رایگان برای مردم ایده آل است ولی برای دولت تعهد می آورد. اینجاست که روزنامه نگار سیاسی هزینۀ سنگینی را می پردازد و مجبور است بار روزنامه نگاری اقتصادی، فرهنگی و ورزشی و علمی را هم بر دوش بکشد. چرا؟ چون او به عنوان روزنامه نگار سیاسی به اینجا می رسد که
این کارگزار ناکارآمد است. یعنی دولت باید عوض بشود. ترکیب نمایندگان مجلس باید تغییر بکند تا بتوان به نفع جامعه تغییر ایجاد کرد. اما اگر رقابت، رقابت سیاسی سالم نباشد روزنامه نگار نمی تواند فعالیت مؤثر داشته باشد. چون رقابتها در زمان صلح بر سر مسائل کشوری مثل ساختن و بهتر ساختن کشور است. طبیعی است اعتصابات و تظاهرات خیابانی می تواند میلیاردها خسارات به بار آورد. راه حل تدبیر و علاج واقعه قبل از وقوع است و نه پاک کردن صورت مساله. به قول مرحوم تهرانیان زمانی نوشتن کلمه کارمند به جای کارگر توصیه می شد و کاربرد رنگ قرمز در تیتر صفحه اول یا کاربرد لوگوی روزنامه در سمت چپ ممنوع بود. بنابراین می توان گفت توسعه ای به رشد اقتصادی و اجتماعی و بالندگی فرهنگی منجر می شود که در بستر توسعۀ سیاسی حرکت کند.
یعنی معتقدید در کشور در حال توسعه ای مثل ایران رسانه ها و روزنامه نگاری نمی توانند بدون تحزب در توسعۀ سیاسی نقش بازی کند؟
این را می خواهم بگویم که در هر دو انقلاب مشروطیت و جمهوری اسلامی مردم ما به دنبال توسعۀ سیاسی بودند. ما در دهۀ پنجاه از نظر توسعۀ اجتماعی مثل تحصیل رایگان و بهداشت وضعیت بدی نداشتیم. اگر چه سهم همۀ جامعه از آن کم است اما به صورت آزمایشی خیلی هم ایده آل بود. بعد از انقلاب و در زمان صلح ما با چند دیدگاه نسبت به توسعۀ سیاسی روبه رو هستیم. گروهی توسعۀ سیاسی را در اولویت قرار می دهند، گروهی توسعۀ سیاسی را غیرلازم می بینند و گروهی هم از ترکیب توسعۀ سیاسی و توسعۀ اقتصادی سخن می گویند. در کشورهای اروپایی کمتر این نگاه مطلق گرایانه وجود دارد. شما ببینید طی بیست سال پس از جنگ ابتدا فقط سازندگی محور توسعه قرار می گیرد و توسعۀ سیاسی به فراموشی سپرده می شود؛ در دولت بعدی محور توسعۀ سیاسی می شود که عملاً هم چندان موفق نیست؛ دولت سوم باز توسعۀ سیاسی را زیر سؤال می برد و عدالت اجتماعی (نه سیاسی و نه اقتصادی) را شعار محوری خود قرار می دهد، که نهایتاً به جای کوپن زمان جنگ، یارانه مستقیم خلق می شود و عملاً می بینیم که توسعه را به بنبست می رساند. امروز هم نتیجۀ انتخابات یک چیز دیگری از آب در می آید - شاید
بتوان گفت رویکردی با ترکیب هر سه- به خاطر این که رفتار مردم پویاست و سیاستها باید با خواست مردم تغییرکند. دولتی که الآن سر کار آمده است می گوید تدبیر و امید. اگر تدبیر را به نوعی به سیاست ترجمه بکنیم که سیاست یعنی تدبیر، به نظر می رسد این دولت به اینجا رسیده است که توسعۀ سیاسی باید جدی باشد و امیدش هم در واقع می توان گفت امید به بهتر شدن شرایط اقتصادی و وعدۀ بهبود وضع اجتماعی. به نظرم مفهوم امید در سیاست عمومی غیرقابل تعریف است. امید یعنی چی؟ این امید وقتی معنیدار است که آن طرفش یک نقطۀ هدفگذاری وجود داشته باشد و یک روزنامه نگار، به عنوان میانجی بتواند به مردم بگوید که دولت میخواهد از اینجا به کجا برسد. حالا برای رسیدن به آن کجا بحث کنیم که این راه بهتر است یا آن راه. به نظر من فقط پویایی جامعه نشاط آور است و جامعۀ با نشاط می تواند امیدوار باشد.
در همین جا باید اشاره کنم که نقطه هدفهای دولتهای ما به صورت برنامۀ درازمدت چند ساله، چشم انداز بیست ساله و نظایر این تعیین شده است. اینها در روزنامه نگاری معاصر ایجاد مشکل می کند چون پویا نیستند این برنامهها در تعامل با جهان در حال تغییر، چه قدر می تواند تداوم و استمرار داشته باشد. دنیای روزنامه نگاری چون مرز بین داخل و بیرون را نگهبانی می کند خیلی وقتها می تواند از سیاستمدار، دولتمرد و محقق دانشگاهی ما جلوتر باشد. می تواند بگوید در دنیا مرزهای دانش به اینجا رسیده است، دانشگاهها به این شکل تدریس می کنند، کلاسهای درس به این شکل در آمده است، آنها برای مبارزه با بیکاری این کار و این کار را انجام می دهند و بالاخره بهترینها را برگزیند. روزنامهنگار ما در اینجا هم با نوعی دستوالعمل روبروست که از یک طرف به رجز خوانی و ردیه نویسی دولتها منجر می شود و از طرفی انفعال روزنامهنگاران را با خود خواهد داشت.
پس روزنامه نگار می تواند به تعیین این نقطه هدفها هم کمک کند.
می تواند به تعیین نقطه هدفها هم کمک کند منتها برای کمک به آنها احزاب سیاسی فعال و منتظرالخدمت هم باید وجود داشته باشند و عملکرد دولت را رصد کنند. این برنامه های ثابت چندساله که دولت الف پیشنهاد میکند و نمایندگان مجلس بعدی آن را تصویب می کنند و دولت دیگری باید آن را اجرا کند، که نمی تواند تغییر کند. یک برنامه مدون که انتظار داشته باشیم هیچ چیزی در آن تغییری نکند و روزنامه نگاران هم در برابر آن ادای احترام بنمایند با روح تحولات اجتماعی و پویایی سیاسی در تضاد است. از همه بالاتر اینکه نه به پیام رأی دهنده توجه می شود و نه به نقش دیدبانی و انتقادی مطبوعات. در چنین سازوکاری، کارزار انتخاباتی فقط روی کاراکتر و شخصیت افراد تمرکز می کند یا اینکه بی تفاوتی بر روزنامه نگاری حاکم می شود و مشارکت سیاسی کمتر می شود. در این شرایط لازم است برای افزایش مشارکت سیاسی دستورات را پایان و یا تغییر دهیم نه اینکه اسامی نامزدها را متفاوت بنویسیم. آن طور که گاه الفبا هم سرنوشت انتخابات را تعیین می کند.
اگر بخواهیم مقایسه ای بکنیم وضعیت رسانه ها در کشورهای توسعه یافته که از نظر تحزب فعالتر هستند، در آگاهی سیاسی و در واقع توسعۀ سیاسی چگونه است؟ اختصاصاً اینجا بر سر نقش رسانه ها در وارد شدن کارت الکترال به کشوری مثل آمریکا بحث کنیم. ارزیابی شما از نقش رسانه ها دربارۀ این موضوع چیست؟
بحث توسعۀ سیاسی یک بحث نظری و ایدئولوژیک است و شاخصهای آن در کشورهای مختلف تا حدی متفاوت است و مقایسۀ آنها کار خیلی آسانی نیست. اما یک بحث تکنیک و ابزار هم هست. تصور کنید در جامعه ای نهادهای مدنی و احزاب فعال وجود داشته باشند که بتوانند آزادانه میتینگها و گردهماییهای سالانه را داشته باشند، برای بیان حرفهایشان هم رسانه ای داشته باشند یا رسانههای مستقل آزادانه رویدادها را گزارش کنند. در دنیای معاصر الزاما یک حزب نباید یک رسانه یا روزنامه ی ارگان داشته باشد. روشهای دیگری وجود دارد که شما بدون هزینه می توانید پیام رسانی کنید مثلاً در کشورهای اروپایی، به احزاب اجازه داده می شود تا از تلویزیون عمومی و حتی تجاری به صورت رایگان تبلیغات سیاسی و انتخاباتی کنند. به جای این که دولت حاکم بگوید چه چیزی را رعایت کنید، حزب می گوید چگونه عمل کنند. چون هواداران یک حزب پیرو دستورات حزبی و حافظ نظم انتخابات خواهند بود. کسانی که به آرمانهای حزبی وفادار هستند اجرای انتخابات را وظیفه خود می دانند. البته، در آمریکا زمان تبلیغات در رادیو و تلویزیون به صورت تجاری است یعنی از احزاب بابت پیام سیاسی پول گرفته می شود. در کشورهای اروپایی خدمتی عمومی محسوب می شود. بنابراین، انتقال پیام سیاسی فقط به شرایط انتخابات و تبلیغات انتخاباتی محدود نمی شود. در طول چهار یا پنج سال مسندنشینی احزاب هم فرآیند جامعه پذیری سیاسی و آموزش سیاسی از طریق رسانه ها وجود دارد و بازۀ زمانی بین دو انتخابات رفتار سیاسی شهروندان شکل می گیرد و به رفتار انتخاباتی آگاهانه و با ثبات تبدیل می شود.
در زمینۀ کارت الکترال چه طور عمل می شود ؟
ببینید، احزاب ابتدا کارکرد کادرسازی و در وهلۀ بعد آموزشی، اطلاع رسانی و دیدبانی دارند. مسئلۀ بعد این است که چگونه مردم مشارکت بکنند تا شبهه های تقلب یا دستکاری در نتایج انتخابات از بین برود یا کاهش یابد. ساز و کارهایی برای این مسئله وجود دارد، مثلاً نگاه کنید به همین صندوقهای رأی گیری که زمانی اصلاً وجود نداشته است. براساس تاریخ در گذشته بیعت وجود داشته و این بیعت نوعی انتخاب علنی بوده است. این روش و تکنیک به صورت نمادین انجام می شد و اکنون به صورت رأی دادن و غیر علنی تبدیل شده است. چون جمعیت زیاد شده است و تنوع رفتار سیاسی وجود دارد، سازوکار پیچیده تر شده است. از طرفی تکنولوژی هم به کمک آمده و سرعت و دقت در کار را افزایش داده است. ما در ایران مکانیسم شبه حزبی داریم. می توان در انتخابات شورای شهر اسامی 1400 نفر نامزد را به دیوار نصب کرد و از مردم خواست تا با چشم غیر مسلح و در زمانی کوتاه یک روزه بین 1400 نفر نامزد خدمت و نمایندگی تعداد 1 تا 30 نفر را انتخاب کنند. طبیعی است که صفهای ناموزون و نامتعادل به وجود می آید. به نظر من، این شیوه بسیار سنتی و بیشتر جنبه رفع تکلیف را دارد؛ به طوری که
عملاً حق انتخاب مناسب را از رأی دهنده می گیرد.
از این روی، کارت الکترال یا کارت رأی دهی به نوعی جنبۀ آموزشی و ارشادی هم دارد و اعتماد عمومی را بالا می برد. زیرا عملیات اجرایی برگزاری را آسانتر و حتی ارزانتر می کند. در واقع یکی از ویژگیهای کارت الکترال این است که چند ماه قبل از برگزاری انتخابات، از افراد واجد شرایط رأی دادن ثبت نام به عمل می آید. این چند ماه در قانون انتخابات هم وجود دارد. از مشروطیت تا الان هم بوده است: یعنی کسی حق رأی دادن دارد که شش ماه قبل در حوزۀ انتخابی مورد نظر ساکن بوده باشد؛ در غیر این صورت نمی تواند رأی بدهد. معلوم نیست مجریان امور بر اساس چه مکانیسمی، سکونت رأی دهندگان را احراز می کنند؟ این کارت این موضوع را عملیاتی و کنترل می کند و جابه جایی افراد در حوزۀ جغرافیایی باعث نمی شود نتیجۀ انتخابات به هم بریزد. کسانی که در حوزۀ انتخابیه تهران رأی می دهند، باید از شش ماه قبل از رأی گیری در شهر تهران ساکن باشند و اینها می توانند فقط به نامزدهای شورای شهر تهران رأی بدهند. برای مثال اینها نمی توانند در حمایت از نامزدی به کرج بروند. هیچ مکانیسمی در حال حاضر برای کنترل این مسئله وجود ندارد. البته کارت ملی می تواند این
مشکل را تا حدوی بر طرف کند. بارها مشاهده شده در بعضی از انتخابات کشوری به علت فقدان این مکانیسم کنترلی، ساکنان یک شهر به شهری دیگر یا استان مجاور رفته و نتیجۀ انتخابات را از 100% بالاتر برده اند که معمولا حمل بر تقلب می شود. در حالی که این افزایش می تواند ناشی از فقدان مکانیسم ثبت نام قبل از رأی گیری باشد. بنابراین، کارت الکترال می تواند به سلامت انتخابات کمک کند و شمارش آراء را آسانتر کند و توزیع برگه های رأی با توجه به تعداد مراجعه کنندگان انجام شود. البته برای علاقه مندان صفسازی دیگر صفی طولانی تشکیل نخواهد شد. چون مجریان می توانند از قبل هر هزار نفر را به یک محل رأی گیری راهنمایی کنند. بنابراین، دیگر برگۀ رأی کمیاب نمی شود. لزومی به تمدید ساعت برگزاری انتخابات نیست. احتمالا، همه چیز بر مدار عقل خواهد بود. شائبه تقلب کاهش می یابد.
اکنون در انتخابات شورای کلان شهرهایی مانند تهران رأی دهندگان سرگیجه می گیرند. به سختی می توانند از بین 1400 اسم نصب شده بر دیوار نامزد مناسب خود را انتخاب کنند. مرتباً هم توصیه می شود اسمهای 30 نفر را کامل بنویسید و عملاً می بینید که هرگز این اتفاق نمی افتد. به همین دلیل می بینید که نمایندگانی با 100 هزار نفر رأی به شورای شهر می روند، در حالی که تعداد شرکت کنندگان تا چند میلیون نفر می رسد. این پراکندگی آراء نوعی عدم توسعۀ سیاسی را نشان می دهد.
خب، مسئلۀ ما در ایران این است که رسانه ها بیشتر نقش تشویق کنندۀ انتخابات را دارند. کمتر آگاهی سیاسی به این صورت که صحبت می کنیم در دستور کار آنهاست.
رسانه ها در ایران دو نقش عمده دارند که یکی تهییج است. رادیو تلویزیون و مطبوعات تا حدودی بیشتر نقش تهییج را ایفا می کنند. در حالی که در رقابت عادی باید بر نقش آموزش و اقناعی رسانه ها به ویژه مطبوعات بیشتر تمرکز شود تا نقش تهییج. شهروند آگاه، شهروندی پرسشگر است و مطبوعات باید بتوانند ضمن حفظ نقش دیده بانی و نظارتی خود پرسشگری را ترویج کنند. در مقابل دولتمردان و سیاستمداران هم پاسخگو تربیت شوند. نقش دیگر و بسیار ناپسند رسانه ها ایجاد ترس اخلاقی است که گاه در زمان کارزار انتخابات مشاهده می شود. یعنی از ایجاد ترس روحی و ذهنی برای بالا بردن میزان مشارکت سیاسی استفاده می شود. در گذشته ترس از حاکمیت سرخها نوعی تهدید روحی بود.
برخی معتقدند که در رسانه های ایران حتی روزنامه های منتقد که اغلب داعیۀ نگاه متفاوت به مسائل جامعه هم دارند در زمینۀ انتخابات کار بیشتری از رادیو و تلویزیون و رسانه های غیرمنتقد انجام نمی دهند و به دنبال پیشنهاد روشهای بهتر برای برگزاری انتخابات نیستند؟
برای این که در چهار سال فاصلۀ بین دو انتخابات مطبوعات بر اساس اصول و خط مشی عمل نمی کنند. در آن چهار سال اقدامی انجام نداده اند که شهروند در روز سرنوشت با هدایت روزنامه حق انتخاب را پیدا کرده باشد. عملاً به یک دورۀ زمانی کوتاه می رسیم و در حقیقت مثل کسانی که از دوپینگ استفاده می کنند برخی از فعالان سیاسی ما هم در انتخابات با تکنیک دوپینگ جلو می آیند و موضوع مشارکت سیاسی را گود زورخانه می بینند که باید پشت حریف را به خاک رساند. گاه حماسه کردن و تهییج که در شرایط انقلابی و در زمان جنگ از مطبوعات انتظار می رود، در زمان صلح هم انتظار می رود که این امر کارزار را هیجانی می کند و بعد از انتخابات خطر درگیری و افزایش تنش را ایجاد می کند. بسیاری از ضعفهایی که در اینجا اشاره کردم به صورت بدیهیات شده است، شاید به همین دلیل است که نه رسانه های الکترونیک، نه مطبوعات و نه جناحهای سیاسی هیچ کدام به آنها اشاره ای نمی کنند.
فکر می کنید چرا رسانه های ایرانی منتقد هم در این زمینه شبیه رادیو و تلویزیون عمل می کنند. خبرنگار تلویزیون سؤالهای بدیهی می پرسد مثل این که رئیس جمهور چه ویژگیهایی باید داشته باشد؟ ایده آل خبرنگار تلویزیون در این حد تعریف شده است که رئیس جمهور باید صادق و راستگو باشد و در گزارشهای میدانی اینها را از مردم می پرسد. گفته می شود روزنامه نگاری منتقد با تمام مشکلات و کاستی هایش وجود دارد اما متأسفانه آنها هم چندان نقش متفاوتی هم در این زمینه ندارد.
این موضوع به همان بحث اول ما برمی گردد. روزنامه نگاری در اروپای غربی نزدیک به 500 سال پیشینه دارد، ولی تجربه کشور ما هنوز به 200 سال هم نمی رسد. برای مثال روزنامۀ تایمز حدود 230 سال تداوم انتشار دارد و در اینجا قدیمی ترین روزنامۀ ما یعنی اطلاعات هنوز به نود سالگی نرسیده است. آنها چهار دورۀ تحول یعنی روزنامه نگاری دولتی، خصوصی، مسلکی، و تجاری را پشت سر گذاشته اند، الآن روزنامه نگاری مستقل را تجربه می کنند؛ یعنی بدون تکیه بر دولت و اشخاص و احزاب، تولید و توزیع می شوند. در مقایسه روزنامه نگاری ما بلوغ دوران روزنامه نگاری حزبی و مسلکی را پشت سر نگذاشته است و همواره با روزنامه نگاری دولتی خو کرده است. برای همین دلیل نتوانسته است هویت پیدا کند. زمانی هم که وارد دنیای روزنامه نگاری تجاری و رقابتی شده، عمری کوتاه داشته است. بروز بحرانهایی مانند کودتای سال 1332، دگرگونی دولتی در سال 1342، رفتارهای قیم مآبانه دولتی، گروههای فشار داخلی و خارجی، جنگ و نظایر این رشد طبیعی را از روزنامه نگاری ما گرفته است. ما الآن روزنامه نگاری تجاری نداریم که رفتاری مبتنی بر بازار بر آن حاکم باشد. یعنی دخل و خرجش مشخص باشد، چه سهمی را آگهی دهنده دارد و چه سهمی را خوانندگان می پردازند. مشکل دیگر این است که روزنامه نگاری سیاسی و مسلکی هم به علت فقدان احزاب پایدار عملاً نتوانسته رشد کند، به طوری که گاه حزب رفته است و روزنامه مانده است. درست مثل تریلی که اتاق آن رفته و بدنه اش مانده باشد و بخواهیم بار را به مقصد برسانیم. روزنامه ای سیاسی که حزب بالای سرش نباشد، خود می خواهد نقش حزب را هم بازی کند. در این حالت و در بهترین شکل روزنامه نگاران در واقع هواداران حزبی نامرئی می شوند و عملاً نمی توانند در توسعه مؤثر باشند. کارکرد مطبوعات شبه حزبی و بدتر از آن بولتن های دولتی به بروز مشکلاتی منجر می شود که کم و بیش سالهاست شاهد آن بوده و هستیم: یعنی بی ثباتی بنگاه مطبوعات، بی ثباتی حرفۀ روزنامه نگاری و بی ثباتی در باور و رفتار خوانندگان.