هنر را اغلب بیان احساسات تعریف کردهاند، اما قضیه تنها به احساس ختم نمیشود. هنر به واقع تجسم زیباشناسانه باورها است که در کالبد یک اثر هنری خود را مینمایاند. هنرمند به عنوان نماینده فکری مردم، با درکی جامعالاطراف، بازی روابط قدرت را خوانش کرده و از ایستایی پا را فراتر مینهد. دکتر بهمن نامور مطلق، پژوهشگر هنر و استاد دانشگاه شهید بهشتی هم بر این باور است که ذات هنر، «آشناییزدایی» بوده و تقلیدی نیست و همواره خلاف جریان حاکم حرکت میکند. از این رو، به اعتقاد وی «هنر» و «انقلاب» یا به عبارتی «هنر انقلابی» از یک جنساند یعنی هر دو به دنبال دگرگونی در وضعیت موجود و رسیدن به یک مطلوبیتاند. از آنجا که هر دگرگونی، استراتژی خاصی را میطلبد، پسوند اسلامی، رویکرد حرکت هنر را که ذاتاً با انقلاب عجین است، تصویر میکند. اما سؤالی که بیش از همه ذهن را به خود مشغول میکند، تعاریف مدرن از هنر است که پیوسته تقیدناپذیری هنر را گوشزد میکند. به واقع تا چه حد میتوان برای هنر در مسیر پویایی و عادتزدایی، چارچوب تعریف کرد؟ از این رو در نشستی با دکتر نامور مطلق، معاون سازمان میراث فرهنگی که سالها ریاست
خانههنرمندان را عهدهدار بوده و از نزدیک با هنر و هنرمند در تعامل بوده، همصحبت شدیم تا «ماهیت هنر انقلاب اسلامی و جایگاه امروز آن را در جغرافیای هنری کشور» به چند و چون بگذاریم. آنچه در ادامه میآید، ماحصل این گفتوگو است.
جناب دکتر نامور مطلق! به عنوان نخستین سؤال میخواهیم بدانیم شما چه تعریفی از «هنر انقلاب اسلامی» ارائه میکنید؟ و چه ارتباطی بین هنر و روحیه انقلابی متصور هستید؟
«هنر» ارتباط تنگاتنگی با «انقلاب» دارد تا آنجا که در تعاریف، هنر را آشناییزدایی و ایجاد تحول در نگاهها و رفتارها دانستهاند. هنر واقعی با به چالش کشیدن عادات، برانگیخته میشود. بویژه هنر در نگرش ایرانی- اسلامی و به طور کلی شرقی، به هیچ وجه تقلید از طبیعت نیست. در این نگرشها هنر نمیخواهد طبیعت را تکرار کند بلکه جهانی نو را به تصویر میکشد. از این رو، سرشت هنر و انقلاب با هم شباهتی عجیب دارند چراکه هدف هر دو دگرگونی وضعیت موجود و عادتزدایی از روزمرگیها است. رسالت هر دو یادآوری این موضوع به انسان است که هدف از خلقت او رشد و تعالی است و فرق انسان با غیر انسان در بر نتافتن ایستایی است. از این رو انسان باید پیوسته خود را از دور باطل سیزیفی رها سازد.
این در حالی است که هنر میتواند از زوایای رمانتیستی، سوررئالیستی، سمبولیک از یک سو و اشراقی یا مثالی از سوی دیگر نگاههای تازهای را به جهان عرضه کند. حال مقصود از اسلامی بودن هنر انقلاب اسلامی هم همین افق و نگاه تازه است. ایدئولوژیها جهت و شیوههای هنری نحوه نگاه را مشخص میکنند. مثلاً جهت هنر انقلابی در امریکای لاتین با جهت هنر انقلابی در کشورهای کمونیستی متفاوت است. بنابراین با افزودن پسوند اسلامی جهت و سمت سویی اسلامی را به هنر انقلابی خواهیم داد.
از این رو «هنر انقلاب اسلامی» از سه عنصر اصلی شکل میگیرد: عنصر «هنری» آن موجب میشود تا بعد زیباییشناسی ویژهای داشته باشد؛ عنصر «انقلابی بودن» آن موجب تحرک و پویایی همچنین اعتراض و شوریدگی میشود و عنصر «اسلامی» آن جهت و هدف این هنر را تبیین میکند. این سه در عبارت هنر انقلاب اسلامی به یک واحد منسجم تبدیل میشوند و ترکیبشان شکل تازهای را پس از انقلاب به وجود آورده که بیسابقه است.
اشاره کردید که پسوندهایی که به هنر افزوده میشود نگاه و جهت هنر را مشخص میکند، به اعتقاد شما مؤلفههای هنر اسلامی چیست؟
عنصر اسلامی، هنر را با ویژگیهایی همچون شور و طغیان علیه کفر، استبداد و استعمار ملازم میکند. حال این که هنر تا چه اندازه میتواند در عین اسلامی بودن انقلابی نباشد، نکتهای قابل تأمل است. چراکه به اعتقاد من هنر نمیتواند اسلامی، ناب و اصیل باشد اما استعمارستیز و استبدادزدا نباشد.
از طرف دیگر، از ویژگیهای هنر انقلاب اسلامی «اخلاقمداری» است. نمیتواند یک هنر انقلابی و اسلامی باشد اما در آن اخلاق رعایت نشود. یعنی اسلامیبودن هنر به ما اجازه نمیدهد تا هر طور که خواستیم، شورش کنیم. برای مثال در اثر هنر اسلامی برهنه نمایی وجود ندارد و روابط میان شخصیتها بر اساس اصول و قواعدی ویژه بنا میشود. همچنین اسلامی بودن برای خود نگرش و اندیشه ویژهای را به همراه دارد. برای مثال با یأس و نومیدی و پوچی مخالف است و به همین دلیل اثر هنری وقتی اسلامی شد نمیتواند بر مضامینی مانند پوچی استوار شود.
برخی از متفکران حوزه پژوهش هنر معتقدند که هنر قاعدهای را برنمیتابد، یا به عبارتی نمیتوان هیچ ایدئولوژیای را به هنر نسبت داد، قضاوت شما در این باره چیست؟
کسی که میگوید هنر هیچ قاعدهای را برنمیتابد، خود در حال ایجاد یک قاعده است. همواره در طول تاریخ «هنر» عامل اعتلای فرهنگ و بخشی مهم از معنویت جامعه بوده است. هیچگاه در طول تاریخ، هنر در مقابل اخلاق و دین قرار نگرفته است. پدیدهای که امروز مشاهده میکنیم، پدیدهای نوین است. در واقع پس از رنسانس این ایده که هنر تقیدی به دین و اخلاق ندارد، مطرح میشود چرا که در دوران گذشته، هنر، علم، اخلاق و دین یک واحد منسجم و در عین حال مرتبط بودند یعنی در هنر علم و در علم دین بود. متأسفانه همین جداسازی میان هنر و اخلاق یا دین یا حکمت است که موجب تخریب جوانان و به طور کلی برخی جوامع شده و تصویری غلط از هنر ارائه کرده است.
به اعتقاد شما «هنر انقلاب اسلامی» در کجا ظهور و بروز بهتری پیدا کرده است؟
بخشی از هنر انقلابی به لحاظ موضوعی متأثر از مبارزه علیه استبداد رژیم گذشته و بخش بزرگی هم متأثر از دفاع مقدس بود. اینها جلوهها و موضوعاتی هستند که هنر انقلابی ما از آن استفاده میکند.
هیچگاه هنر ما به اندازه دوران انقلاب پویا و شوریده نشد. این انقلاب بود که توانست ماهیت هنر را عوض کند و آن را در عین انقلابی بودن متعالی هم بکند. هنری که همواره هنر دربار و در اختیار پادشاهان بود، یکباره تبدیل به عنصر اعتراض علیه استبداد و علیه استعمار شد.
این در حالی است که هنر انقلاب اسلامی ایران بسیار سریع به کشورهای دیگر صادر شد. نمونههای آن را میتوان در کشورهایی همچون لبنان، عراق و حتی افغانستان دید.
اشاره کردید که اوج هنر انقلابی در دوران انقلاب بود؟ آیا امروز هم این شور را احساس میکنید؟ به عبارتی وضعیت امروز هنر انقلاب اسلامی را چگونه توصیف میکنید؟
متأسفانه با وجود پیشینه سترگ هنر انقلابی، نتوانستیم از داراییهایمان بخوبی بهره ببریم. هنر انقلاب اسلامی آنچنان که شایسته است، مورد حمایت قرار نگرفت و در سینما و ادبیات چنان که باید آثار فاخر خلق نشد. در عین حال که باید در عین معنویت، صلابت و داشتن ویژگیهای زیباییشناختی رشد میکرد، موضوعات انقلاب اسلامی و دفاع مقدس هر از گاهی دستمایه بعضی از فیلمها و آثار هنری و ادبی نازل شد. ما بخشی از راه را اشتباه رفتیم و از شیوههای غلط استفاده کردیم. هنر انقلابی سفارشی نیست و فقط به واسطه معتقدان راستین به انقلاب اسلامی، شکل میگیرد. اگر شرایط را برای این گروه فراهم کنیم، به حمایت مادی، سفارش و... نیازی نیست. چراکه این هنرمندان خود آثار فاخر خلق میکنند و مخاطبان خاصشان را خواهند یافت.
در دورههایی با به حاشیه رانده شدن هنرمندان مواجه بودیم که به تبع آن هنر انقلابی ما رنگ و رخ کمتری یافت. از نظر شما چه راهکارهایی برای ممانعت از این مسأله باید در دستور کار سیاستگذاران فرهنگی ما قرار گیرد؟
مدیران ما باید هنرمندان انقلاب را باور کنند. هنرمند اصیل خواستههایی دارد که کمتر مادی و مالی است. هنرمند آزادی میخواهد باید به آنها اعتماد کرده و شرایط خلق اثر را برای آنها فراهم کنیم و باور کنیم که آنها هم به اندازه مدیران و چه بسا بیشتر از آنها دغدغه هنر اصیل دارند.
به اعتقاد من یکی از دلایلی که باعث حاشیهنشینی هنرمندان شد، این است که مدیران فرهنگی ما زبان هنرمندانمان را درک نمیکردند و دنبال آدمهای بلهقربانگو و کارمند بودند. هنرمند انقلابی به هیچعنوان نمیتواند مثل یک کارمند عمل کند و ترجیح میدهد به گوشهای رفته و انزوا پیشه کند. از این رو سیاستگذاران فرهنگی ما باید زبان مشترک با هنرمندان را پیدا کنند. مشکل بزرگ دیگر این است که برخی مدیران، هنرمندان را نیز در دستهبندیهای کوچک سیاسی خود قرار میدهند. انقلاب اسلامی طیف بزرگی از هنرمندان را پوشش میدهد که شاید موضعگیریهای گوناگونی داشته باشند اما در مورد انقلاب نظرشان به هم بسیار نزدیک است و ما نیاز به همه آن هنرمندان صادق و اصیل داریم و مدیران و سیاستگذاران ما باید از همه این شخصیتها و ظرفیتها استفاده کنند. در این صورت هنر انقلاب اسلامی، مکتب و ژانر خود را ارائه خواهد کرد.
منبع: ایران