هر چه منابع علم فقه ارتباط بیشتر و مستقیم ترى با صاحب شریعت داشته باشد قهرا آن مذهب فقهى، اصیل تر و سالمتر از هرگونه دستبرد و تاثر از افکار بشرى مثل حدس و ظنون خواهد بود زیرا اعتبار و اصالتش در استناد به وحى الهى و منابع مربوط به خود صاحب شریعت - قرآن کریم و سنت شریفه - است.
به گزارش جماران سخنان حضرت آیتالله هاشمى شاهرودى در درس خارج فقه بدین شرح تقدیم میشود:
بسم الله الرحمن الرحیم
در ابتدا سال جدید را خدمت شما عزیزان تبریک عرض مىکنم انشاء الله سال پر خیر برکتى براى امت و مردم عزیزمان باشد.
بحث زکات تمام شد و وارد بحث کتاب فقهى دیگرى مىشویم لکن با توجه به اینکه بیش از دو ماه براى تحصیل در این سال جدید باقى نمانده است مناسب است در این مدت بحثى به عنوان (مدخل) و مقدمه علم فقه و یا فقه شناسى مطرح شود که در حقیقت بحثى است در مورد مهندسى فقه و چگونگى استفاده از این علم شریف در مسائل مورد ابتلاى روز براى مومنین و مومنات و علما و حوزهها و دانشگاهها که این بحث با اینکه مرسوم بوده است مطرح نشده است در ابتداى هر علمى در مدخل و مقدمه آن علم در رابطه با جایگاه آن علم و تعریف و شناخت آن و غرض از آن و تقسیمات مسائل علم و امثال آن بحث مى شود همانگونه که در علم اصول بحث شده است و در ابتدا در مدخل و مقدمه اى از این نکات مانند تعریف اصول ، ضابطه آن ، غرض از آن و تقسیم بندى مباحث اصولى بحث شده است و مانند این مقدمه در علم فقه به طریق اولى لازم است بلکه نسبت به فقه از آنجا که مقصد نهایى علم اصول و اشرف العلوم است این نکات بسیار مورد ضرورت و لزوم است لذا در این فرصت در رابطه با مدخل علم فقه بحث مى کنیم که در حقیقت شناخت فقه است و در شش فصل خواهد بود. 1 ـ تعریف فقه 2ـ موضوع علم فقه و غرض از آن 3 ـ تقسیم
فنى و صحیح مباحث فقهى 4 ـ روش استدلال و بحث فقهى (متدلوژى فقه) 5 ـ وجوب اجتهاد در فقه 6 ـ ادوار و مراحل تکامل فقه; که لازم است این موارد ششگانه تنقیح شود تا فقها و حوزه ها عملا جایگاه این علم شریف را بفهمند و ادوار آن را بشناسند که روش استنباط و استدلال آن چیست و اصل اجتهاد در فقه لازم است یا خیر و از همه مهم تر تقسیم فنى و علمى که بتواند مسائل امروز را در بر بگیرد کدامست زیرا که تقسیم بندى فعلى تقسیم بندى هزارسال گذشته است و طبق نیاز آن زمان این تقسیم بندى و مهندسى بوده است اما امروز این تقسیم بندى کافى نیست چنانچه خواهد آمد که اگر به این مباحث به گونهاى علمى و فنى فقهى بپردازیم مدخل بسیار خوبى در علم فقه خواهد بود البته اصل این بحث مقدماتى در برخى از کتب فقهى گذشتگان بوده است و به مرور در کتب استدلال فقهى ما حذف شده است ولى در علم اصول زنده شده است و باید دانست که علم فقه اشرف العلوم است مخصوصا به معناى اعم آن که اصطلاح دیگر علم فقه است و به آن فقه اکبر نیز مى گویند و اشرف بودن آن هم مشخص است چون علم به مجموعه احکام دین مبین اسلام است و کل دین و یا معظم دین و احکام شرعى الهى در این علم بررسى مى شود که
احکام و قوانین مربوط به همه شئون زندگى اسلام مِنَ الْمَهْدِ إِلَى اللَّحْدِ است و مشتمل بر دستورات و شریعت الهى و نظامهاى آسمانى براى اداره زندگى انسان هاست و همه زمینه ها و عرصه هاى زندگى انسان را چه فردى و چه اجتماعى ـ سیاسى ، اقتصادى، قضایى، امنیتى، خانوادگى و غیره ـ در بر مى گیرد و خداوند این ها را قرار داده است تا عدالت جامع و همه جانبه و مصالح انسانها احیا شده و راه سعادت دنیا و آخرت انسان ها هموار شود فلذا این علم اشرف العلوم است چون علم به شریعت و دین و دستورات عملى اسلام است ولذا اهتمام به این علم از ابتدا در دستورات اسلامى روشن بوده است ; هم قرآن به تفقه امر کرده است (فَلَوْ لا نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَة مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِیَتَفَقَّهُوا فِى الدِّین...) و هم روایات صادره از پیامبر اسلام(صلى الله علیه وآله)و ائمه معصومین(علیهم السلام) در این مورد بیش از همه زمینه ها وارد شده است.
باید دانست که هر چه منابع علم فقه ارتباط بیشتر و مستقیم ترى با صاحب شریعت داشته باشد قهرا آن مذهب فقهى ، اصیل تر و سالم تر از هرگونه دستبرد و تاثر از افکار بشرى مثل حدس و ظنون خواهد بود زیرا اعتبار و اصالتش در استناد به وحى الهى و منابع مربوط به خود صاحب شریعت - قرآن کریم و سنت شریفه - است که در این زمینه بحمدالله هیچ مذهبى از مذاهب فقهى این غنا را به اندازه مذهب امامى بلحاظ منابع کتاب و سنت دارا نیست چون مذاهب دیگر تحت تأثیر حکومتهاى جائر و مخالف اهل بیت عصمت و طهارت(علیهم السلام) ; به سنت صادر از ائمه معصومین(علیهم السلام) توجه نکردند و در نتیجه مجبور شدند به آراء صحابه وأقیسه و استحسانات روى آورده و اعتماد کنند زیرا که از پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله)روایات زیادى در دست نداشته و راوى هاى صالحى هم در مسیر و سند آن روایات موجود نیست مثلاً از ابو حنیفه نقل شده است که بیش از 15 روایت از پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) معتبر و موثق ندانسته است برخلاف روایات ما که تا مدت دویست و پنجاه سال از ائمه اطهار(علیهم السلام)صادر شده است و همه آنها به تصریح خود ائمه(علیه السلام) سنت صادره از نبى اکرم(صلى الله
علیه وآله)است زیرا که مى فرمودند ما آنها را از پدرامان با همان سلسله ذهبیه از جدمان رسول الله(صلى الله علیه وآله)نقل مى کنیم که این تصریح کلى هم از امام رضا(علیه السلام) و هم از برخى ائمه دیگر آمده که مى فرمایند هر چه ما مى گوییم از پدرانمان دست به دست و سینه به سینه از پیامبر(صلى الله علیه وآله)به ما رسیده است و همچنین در فقه ما استدلال و استناد به آیات قرآن زیاد است و تفسیر آیات به وسیله سنت نیز زیاد آمده است که این کمیّت و کیفیت میراث شرعى و منبع مستقیم صاحب شریعت در دست هیچ مذهبى نیست و آن قدر این دو منبع مبارک و متصل به صاحب شریعت غنى است که در آن همه مسائل مورد نیاز بشریت در همه عرصه ها و تمام زمانها و مکانها یا به طور تفصیلى و یا با تبیین قواعد کلى و عمومى ملحوظ شده است تا بتوان آنها را در هر عصر و زمانى و در هر مسأله مستحدثه اى مورد استفاده قرار داد.
همچنین روش استدلال فقهى و استفاده از کتاب و سنت در خود سنت و این منبع الهى بیان شده است که از امتیازات این مذهب است و علتش هم اصل اصیل امامت أئمه اطهار(علیهم السلام)است که مذاهب دیگر آن را قبول نکرده و از این همه برکات الهى محروم شدند .
البته حفظ شریعت اسلام و دین راستین دور از هوى و هوس هاى جائران و جاعلین حدیث حتى در مذاهب عامه توسط ائمه اطهار(علیهم السلام)صورت گرفته است و نقش و سیره ائمه اطهار(علیهم السلام)در این زمینه بسیار مهم بوده است که سعى مى کردند آنچه که از میراث اصیل دین است در بستر جامعه در افکار مردم بگنجانند و این کار را نیز انجام داده اند و با تربیت علما و فقها و یا محاجّه و دادن قواعد عام حتى مذاهب دیگر را حتى المقدور از انحراف حفظ و صیانت کنند زیرا که أئمه مذاهب و یا روات معروف امت مانند ابن عباس و ابن مسعود به گونه اى به ائمه ما بازگشت مى کنند که یا شاگرد مستقیم آنها بودند و یا شاگردِ شاگرد آنها که محور نشر سنت پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله)از طریق امیر المومنین(علیه السلام)و شاگردانش و یا سایر ائمه اطهار(علیهم السلام) در مذاهب عامه شدند و آنها را از انحراف بیشتر مصون داشتند لکن در اثر محدودیت ها و دشمنى ها حاکمان جائر که سعى مى کردند از این منابع اصیل استفاده نکنند مذاهب دیگر نتوانستند از همه روایات صادره از معصومین(علیهم السلام) استفاده کنند لهذا مجبور شده که به أقیسه و استحسانات و مصلحت اندیشى ها روى آورند که
ائمه اطهار(علیهم السلام)نیز در احادیث زیادى خطر این روش غلط فقهى را هم به برخى از آنها اعلام کرده اند لهذا بیش ترین منبع کتاب و سنت در فقه امامیه قرار دارد به طورى که هیچ مسئله اى بى پاسخ نمى ماند تا نیازى به استحسان و تشبیه و قیاس داشته باشد و فقه را به منجلابى از تضاد و تناقض فتاوى فرو برد همانگونه که در مذاهب عامه رخ داد و کار به جایى رسیده بود که در هر مسئله اى آراى متفاوتى از علماى عامه مطرح شده بود که حکام مجبور شدند باب اجتهاد را ـ که نزد آنها به معناى قیاس، استحسان و مصلحت اندیشى کردن است ـ ببندند و سد باب اجتهاد از این جا پیدا شد و مذاهب به همین چهار مذهب معروف ، محصور شد بر خلاف اجتهاد در فقه شیعه که هنوز هم باب آن باز است و منتج آن همه درهم ریختگى و پراکندگى و تضاد فتاوى نشده و نمى شود چون که در آن اِعمال ذوق ، قیاس، استحسان و مصلحت اندیشى نیست و اجتهاد در فقه شیعه چارچوب مشخص از همان کتاب و سنت دارد که غیر از اجتهاد نزد اهل سنت است و به معناى رجوع به منابع مربوط به خود شارع و کتاب و سنت و استظهار از آنها است و تجمیع آنها و دیدن عام، خاص ، قرینه و ذو القرینه و ارجاع فروع به اصول چارچوب و روشى
است که اجتهاد شیعى را از اجتهاد مذاهب دیگر متمایز مى کند و اگر اختلافى در فتوایاى فقهاء شیعه است که بسیار ناچیز و کم است بیشتر مربوط به اختلاف و تعارض منابع شرعى یعنى روایات است که خود سنت شریف براى آن نیز راه علاج و چارچوب قرار داده است ولذا فتواها على رغم انفتاح نیز هزار ساله باب اجتهاد در فقه ما با توجه به این که عمده منابع کتاب و سنت است به هم نزدیک است و بهترین دلیل آن هم واقعیت هاى خارجى فقه شیعه است که باز بودن باب اجتهاد در آن هم موجب تکامل فقه شده و پاسخ فروع جدید از کتاب و سنت استخراج شده و مى شود و هم اختلاف بسیار محدودى است که ما در بحثهاى آینده به روش استدلال و اجتهاد در فقه ما و فرق آن با مذاهب دیگر اسلامى اشاره خواهیم کرد.
منبع: شفقنا