شبنم روحی: روبرتو پیاتزا رفت، اما سؤال اصلی همچنان باقی است: فدراسیون والیبال ایران با چه شناختی او را استخدام کرد، از او چه میخواست و چرا پس از دو سال دوباره به نقطه انتخاب یک سرمربی خارجی رسیده است؟ آیا مشکل والیبال ایران مربیانی هستند که یکی پس از دیگری میآیند و میروند، یا ساختاری که دیگر توان تولید بازیکنان بزرگ، ساختن یک تیم هماهنگ و رقابت پایدار با قدرتهای جهان را ندارد؟
پایان همکاری روبرتو پیاتزا با تیم ملی والیبال ایران، صرفاً پایان یک قرارداد مربیگری نیست؛ این اتفاق را باید نشانهای از بلاتکلیفی عمیقتر در مدیریت والیبال ایران دانست. مربی ایتالیایی با سابقه قابل توجه در والیبال باشگاهی اروپا به ایران آمد تا تیم ملی را از دوران افت خارج کند و دوباره به سطح اول جهان نزدیک کند. با این حال، پس از دو سال، تیم ملی همچنان با همان مشکلات آشنا دستوپنجه نرم میکند: نوسان شدید عملکرد، ضعف در بازیهای تعیینکننده، کمبود بازیکنان تأثیرگذار در سطح بینالمللی و ناتوانی در حفظ کیفیت فنی مقابل تیمهای قدرتمند.
البته برای نقد منصفانه باید یک واقعیت را پذیرفت: پیاتزا کاملاً بدون نتیجه نرفت. ایران با او به مدال طلای بازیهای آسیایی ۲۰۲۶، نقره قهرمانی آسیا و رتبه هشتم قهرمانی جهان رسید. اما مسئله این است که آیا این نتایج با انتظارات، هزینهها و هدف اصلی استخدام یک سرمربی خارجی صاحبنام تناسب داشت؟ بهخصوص وقتی عملکرد تیم در لیگ ملتهای والیبال از رتبه نهم در سال ۲۰۲۵ به رتبه پانزدهم در سال ۲۰۲۶ سقوط کرد و مهمترین فرصت مستقیم کسب سهمیه المپیک نیز از دست رفت.
کارنامه کامل پیاتزا؛ از امیدواری اولیه تا سقوط در لیگ ملتها
پیاتزا در دیماه ۱۴۰۳ رسما هدایت تیم ملی ایران را بر عهده گرفت. قرارداد او برای دو سال نخست و با امکان تمدید دو سال دیگر تنظیم شده بود؛ یعنی همکاریای که میتوانست تا المپیک ۲۰۲۸ لسآنجلس ادامه داشته باشد.
کارنامه رسمی تیم ملی بزرگسالان ایران در چهار تورنمنت اصلی دوران حضور او به این شرح است:
لیگ ملتهای ۲۰۲۵؛ ۶ پیروزی، ۶ شکست؛ رتبه نهم
قهرمانی جهان ۲۰۲۵؛ صعود به جمع 8 تیم برتر؛ هشتم
لیگ ملتهای ۲۰۲۶؛ ۳ پیروزی، ۹ شکست؛ پانزدهم
قهرمانی آسیا ۲۰۲۶؛ ۵ پیروزی، یک شکست؛ دوم، نقره
بازیهای آسیایی ناگویا ۲۰۲۶؛ کسب عنوان قهرمانی؛ اول، طلا
لیگ ملتهای ۲۰۲۵؛ شروعی امیدوارکننده، اما بدون پیشرفت
ایران در نخستین دوره لیگ ملتها با هدایت پیاتزا، از ۱۲ مسابقه به شش پیروزی و شش شکست رسید و در جایگاه نهم قرار گرفت؛ یک پله پایینتر از منطقه صعود به مرحله نهایی هشتتیمی.
این نتیجه در مقایسه با دوران افت تیم ملی، نشانههایی از بهبود داشت. تیم توانست در بعضی مسابقات رقابتپذیرتر ظاهر شود و امید به بازگشت تدریجی را زنده کند. اما نهم شدن در لیگ ملتها را نمیتوان یک موفقیت بزرگ بینالمللی دانست.
مهمتر اینکه هدف از استخدام پیاتزا صرفاً بهتر کردن چند رتبه در جدول نبود. قرار بود تیمی ساخته شود که بتواند در برابر قدرتهای جهان عملکردی باثبات داشته باشد؛ اتفاقی که در ادامه مسیر محقق نشد.
قهرمانی جهان ۲۰۲۵؛ رتبه هشتم، اما نه بازگشت به جمع مدعیان
تیم ملی ایران در مسابقات قهرمانی جهان ۲۰۲۵ به جمع هشت تیم برتر رسید. این نتیجه را باید یکی از نقاط مثبت کارنامه پیاتزا دانست و نمیتوان آن را نادیده گرفت.
با این حال، رتبه هشتم جهان با قرار گرفتن در جمع مدعیان قهرمانی تفاوت دارد. موفقیت واقعی زمانی است که یک تیم بتواند در چند تورنمنت متوالی برابر حریفان قدرتمند عملکردی قابل اتکا داشته باشد.
ایران در آن مسابقات به یک رتبه قابل احترام رسید، اما این جایگاه به آغاز یک روند صعودی پایدار تبدیل نشد. نتایج سال بعد نشان داد مشکلات فنی و ساختاری همچنان پابرجاست.
لیگ ملتهای ۲۰۲۶؛ عقبگردی که نمیتوان توجیه کرد
پیروزیهای ۲۰۲۵؛ ۶ از ۱۲
پیروزیهای ۲۰۲۶؛ ۳ از ۱۲
لیگ ملتهای ۲۰۲۶ مهمترین زنگ خطر دوران پیاتزا بود. ایران در ۱۲ مسابقه فقط سه بار پیروز شد و ۹ شکست را تجربه کرد. تعداد بردهای تیم نسبت به سال قبل نصف شد و عملکرد ایران در جدول بهشدت افت کرد.
مسئله فقط تعداد شکستها نبود. تیم در لحظات حساس مسابقات، از نظر تمرکز، ثبات دریافت، کیفیت حمله و مدیریت امتیازات پایانی با مشکل مواجه میشد. نمونه آن دیدار برابر ژاپن بود که ایران پس از عقب افتادن در دو ست نخست، بازی را به ست پنجم کشاند، اما در نهایت ۳ بر ۲ شکست خورد.
چنین مسابقاتی نشان میدهد که تیم ملی ایران کاملاً فاقد استعداد یا توانایی رقابت نیست؛ مشکل این است که نمیتواند کیفیت خود را برای مدت طولانی حفظ کند.
این دقیقاً همان جایی است که باید عملکرد سرمربی بررسی شود. مربی خارجی با دستمزد و اعتبار بینالمللی استخدام میشود تا در سازماندهی تیم، مدیریت بحران، آمادهسازی ذهنی و استفاده بهینه از بازیکنان تفاوت ایجاد کند. وقتی تیم در دومین سال همکاری به جای پیشرفت دچار عقبگرد میشود، نمیتوان سهم کادر فنی را نادیده گرفت.
قهرمانی آسیا ۲۰۲۶؛ نقرهای که بهای سنگینی داشت
ایران در مسابقات قهرمانی آسیا ۲۰۲۶ پنج پیروزی به دست آورد. نیوزیلند و هند را با نتیجه ۳ بر صفر شکست داد، برابر چین، چینتایپه و استرالیا ۳ بر یک پیروز شد و به فینال رسید. اما در مهمترین مسابقه، ژاپن با نتیجه ۳ بر صفر ایران را شکست داد. نتیجه ستها ۲۵ بر ۲۱، ۲۶ بر ۲۴ و ۲۵ بر ۲۳ بود.
نایبقهرمانی آسیا بهخودیخود نتیجه ضعیفی نیست، اما این مسابقات فقط برای کسب مدال برگزار نمیشد. قهرمان آسیا سهمیه مستقیم المپیک ۲۰۲۸ را به دست میآورد؛ سهمیهای که به ژاپن رسید.
به همین دلیل، نقره ایران در این مسابقات یک نتیجه دووجهی بود: از نظر جایگاه قارهای قابل قبول، اما از نظر هدف راهبردی تیم ملی ناکافی.
بازیهای آسیایی ناگویا؛ طلایی ارزشمند، اما ناکافی برای قضاوت نهایی
تیم ملی ایران در بازیهای آسیایی ۲۰۲۶ ناگویا به مدال طلا رسید. این مهمترین عنوان قهرمانی دوران پیاتزا بود و باید بهعنوان دستاوردی واقعی در کارنامه او ثبت شود.
با این حال، نباید ارزش یک مدال را با تأثیر آن بر جایگاه جهانی تیم اشتباه گرفت. بازیهای آسیایی، با وجود اهمیت تاریخی و حیثیتی برای ورزش ایران، معیار کاملی برای سنجش توان رقابت با بهترین تیمهای اروپا و جهان نیست. از سوی دیگر، طلای بازیهای آسیایی جای سهمیه المپیک را نمیگیرد و نمیتواند افت شدید لیگ ملتها را پاک کند.
جمعبندی کارنامه پیاتزا روشن است: یک عنوان قهرمانی قارهای، یک نایبقهرمانی آسیا، یک رتبه هشتم جهان و دو دوره لیگ ملتها بدون صعود به مرحله نهایی. نه میتوان گفت او هیچ دستاوردی نداشت و نه میتوان ادعا کرد مأموریت بازگرداندن والیبال ایران به جمع قدرتهای برتر جهان را با موفقیت انجام داد.
چرا فدراسیون اصلاً پیاتزا را انتخاب کرد؟
انتخاب سرمربی، بهخصوص برای تیم ملی کشوری که دوران اوج خود را پشت سر گذاشته، فقط انتخاب یک نام مشهور نیست. فدراسیون باید بداند چه تیمی در اختیار دارد، چه نوع مربی برای آن مناسب است و در چه بازه زمانی میتوان انتظار نتیجه داشت.
روبرتو پیاتزا در والیبال باشگاهی اروپا مربی شناختهشده ای بود. سابقه فعالیت در لیگهای معتبر و کار با بازیکنان سطح بالا، طبیعتاً او را به گزینهای جذاب تبدیل میکرد. اما موفقیت در والیبال باشگاهی با توانایی بازسازی یک تیم ملی کمستاره، جوان و ناهماهنگ یکسان نیست.
پیاتزا عمدتاً در محیطهایی فعالیت کرده بود که باشگاهها امکان جذب بازیکنان باکیفیت، انتخاب مهرههای متناسب با سیستم مربی و استفاده از امکانات حرفهای را داشتند. در چنین شرایطی، مربی میتواند برای اجرای تفکرات تاکتیکی خود بازیکن جذب کند یا ترکیب را تغییر دهد.
اما تیم ملی ایران چنین امکانی نداشت. سرمربی باید از میان بازیکنانی انتخاب میکرد که حاصل عملکرد لیگ داخلی، ردههای پایه و سیستم بازیکنسازی کشور بودند. اگر در یک پست بازیکن بینالمللی کافی وجود نداشته باشد، سرمربی نمیتواند مانند یک باشگاه اروپایی برای حل مشکل بازیکن جدید خریداری کند.
البته این تحلیل به معنای آن نیست که پیاتزا صرفاً با تیمهای پرستاره موفق میشود یا سابقه او هیچ نشانهای از توانایی پرورش بازیکن ندارد. چنین حکمی نیازمند بررسی دقیق تمام دوران مربیگری اوست. اما میتوان با اطمینان بیشتری گفت که سابقه موفقیت در باشگاههای قدرتمند، بهتنهایی تضمینکننده موفقیت در پروژه بازسازی تیم ملی ایران نبود.
اشتباه احتمالی فدراسیون همینجا بود: آیا مربی را انتخاب کرد که برای نیازهای واقعی والیبال ایران مناسب باشد، یا مربیای را که نام و اعتبار اروپاییاش میتوانست انتظارات عمومی را بالا ببرد؟ اگر فدراسیون میدانست تیم ملی فاقد ستارههای کافی و نیازمند بازسازی بلندمدت است، باید از ابتدا مربیای را انتخاب میکرد که سابقه مشخصی در توسعه بازیکنان جوان، ساخت تیم از امکانات محدود و کار مداوم با نسل جدید داشته باشد.
از سوی دیگر، اگر پیاتزا برای پروژهای چهار ساله انتخاب شده بود، باید روشن میشد که چرا فدراسیون پس از دو سال از ادامه آن منصرف شد. آیا معیارهای فنی تحقق پیدا نکرد؟ آیا نتایج ناامیدکننده بود؟ یا مسئله اصلی، زمان حضور مربی در ایران بود؟
تناقض بزرگ در توضیحات فدراسیون
طبق اطلاعیه رسمی فدراسیون، یکی از دلایل اصلی تمدید نشدن قرارداد پیاتزا، تعهدات باشگاهی او در لهستان و ناتوانی در حضور زودهنگام و مستمر در اردوهای تیم ملی بود. فدراسیون اعلام کرد که برای سالهای ۲۰۲۷ و ۲۰۲۸ به سرمربیای نیاز دارد که زمان بیشتری را در ایران سپری کند. این توضیح در ظاهر منطقی است. تیمی که از نظر هماهنگی و کیفیت فنی مشکل دارد، به زمان تمرین بیشتری نیازمند است. اما همین استدلال یک پرسش جدی ایجاد میکند:
چرا فدراسیون هنگام انتخاب پیاتزا، مسئله همزمانی تعهدات باشگاهی و ملی را بهعنوان یک موضوع تعیینکننده پیشبینی نکرد؟
البته قرارداد چهار ساله جدید او با باشگاه لهستانی میتوانست شرایط را نسبت به زمان استخدام تغییر داده باشد. بنابراین نمیتوان بدون اطلاع از جزئیات قرارداد اولیه گفت فدراسیون از ابتدا تمام محدودیتهای فعلی را میدانسته است. با این حال، اصل موضوع پابرجاست. وقتی فدراسیون میخواهد مربی خارجی شاغل در باشگاههای اروپایی را استخدام کند، باید تقویم مسابقات، زمان آزاد مربی و امکان حضور او در اردوها را از همان ابتدا بررسی کند. اگر زمان حضور سرمربی تا این اندازه مهم است که میتواند به قطع همکاری منجر شود، پس باید یکی از اصلیترین معیارهای استخدام هم باشد. در غیر این صورت، والیبال ایران در چرخهای تکراری گرفتار میشود: انتخاب مربی مشهور، ایجاد امید، مشاهده مشکلات، پایان همکاری و آغاز دوباره مذاکرات با یک مربی مشهور دیگر.
مشکل فقط پیاتزا نیست؛ والیبال ایران بازیکن کافی در سطح جهانی ندارد
شاید مهمترین بخش تحلیل وضعیت کنونی والیبال ایران همین باشد. حتی اگر بهترین سرمربی جهان هم هدایت تیم ملی را بر عهده بگیرد، بدون بازیکنان باکیفیت و یک ساختار منسجم، موفقیت پایدار بسیار دشوار خواهد بود. والیبال ایران در سالهای گذشته بازیکنانی مانند سعید معروف، محمد موسوی، امیر غفور و چند چهره تأثیرگذار دیگر داشت که میتوانستند در سطح اول جهان رقابت کنند. اهمیت آن نسل فقط در مهارتهای فردی نبود؛ آن بازیکنان تجربه مسابقات بزرگ، شخصیت رقابتی و توانایی مدیریت شرایط دشوار را نیز داشتند.
نسل فعلی چنین پشتوانهای را به همان اندازه در اختیار ندارد. این به معنای بیاستعداد بودن بازیکنان کنونی نیست. بازیکنانی مانند مرتضی شریفی، امیرحسین اسفندیار، علی حاجیپور، علی حقپرست و دیگر ملیپوشان تواناییهایی دارند و بعضی از آنها میتوانند در آینده نقش مهمی ایفا کنند. اما بین داشتن بازیکن مستعد و داشتن چند ستاره تثبیتشده جهانی فاصله زیادی وجود دارد. تیم ملی ایران اکنون بیشتر مجموعهای از بازیکنان دارای ظرفیت رشد است تا تیمی که چند مهره تعیینکننده در بالاترین سطح جهان داشته باشد.
ناهماهنگی؛ مشکلی فراتر از اشتباهات فردی
یکی از ضعفهای مهم تیم ملی ایران، ناتوانی در حفظ هماهنگی میان بخشهای مختلف بازی است. در والیبال مدرن، کیفیت حمله فقط به قدرت اسپکزن وابسته نیست. دریافت اول، سرعت انتقال توپ، هماهنگی پاسور با مهاجمان، انتخاب مسیر حمله و پوشش دفاعی، همگی به یکدیگر وابستهاند. وقتی دریافت تیم دچار نوسان میشود، پاسور مجبور است از گزینههای محدودتری استفاده کند. در نتیجه، دفاع حریف راحتتر شکل میگیرد و فشار بیشتری به مهاجمان وارد میشود. در چنین وضعیتی حتی یک بازیکن خوب نیز ممکن است عملکرد ضعیفی داشته باشد.
مسئله دیگر، کیفیت بازی در امتیازات پایانی است. تیمی که در لحظات حساس دچار اشتباهات پیاپی میشود، معمولاً فقط مشکل تکنیکی ندارد؛ ضعف در تجربه، تصمیمگیری و هماهنگی ذهنی نیز در آن نقش دارد. نمونه قابل توجه، شکست برابر جمهوری چک در یکچهارم نهایی قهرمانی جهان ۲۰۲۵ بود. ایران ست نخست را برد، اما در سه ست بعد شکست خورد. جمهوری چک بازی را ۳ بر یک به سود خود تمام کرد و به نیمهنهایی رسید. گزارش رسمی مسابقات نیز به اشتباهات زیاد ایران در بخشهایی از بازی اشاره داشت. این مسابقه اهمیت ویژهای داشت؛ زیرا نشان داد تیم ایران حتی در یک تورنمنت نسبتاً موفق هم در عبور از مراحل تعیینکننده مشکل دارد. البته نباید همه این ناهماهنگی را به بازیکنان نسبت داد. ایجاد نظم تاکتیکی و آمادهسازی ذهنی از وظایف کادر فنی است. اما وقتی مشکل در دوره مربیان مختلف تکرار میشود، باید ریشههای عمیقتر آن را نیز بررسی کرد.
بازیکنسازی کجاست؟ میراثی که به نسل بعد منتقل نشد
یکی از مهمترین ضعفهای مدیریتی والیبال ایران در سالهای گذشته، ناتوانی در تبدیل استعدادهای جوان به بازیکنان تثبیتشده در سطح بزرگسالان جهان بوده است. ایران در ردههای پایه بارها استعدادهای قابل توجهی معرفی کرده، اما موفقیت در مسابقات نوجوانان و جوانان به معنای تضمین موفقیت در تیم ملی بزرگسالان نیست. بازیکن جوان باید پس از خروج از ردههای پایه، وارد یک مسیر مشخص توسعه شود؛ مسیری که شامل بازی در مسابقات سطح بالا، تمرینات تخصصی، تقویت بدنی، آموزش تاکتیکی و کسب تجربه بینالمللی باشد. مشکل زمانی آغاز میشود که بازیکن جوان پس از درخشش در ردههای پایه، به لیگ داخلی برمیگردد، اما مسیر پیشرفت او بهدرستی مدیریت نمیشود. اگر لیگ داخلی نتواند بازیکنان را برای سرعت و فشار والیبال جهانی آماده کند، تیم ملی ناچار میشود نقش یک مرکز آموزش و بازیکنسازی را هم بر عهده بگیرد؛ در حالی که وظیفه اصلی تیم ملی، آمادهسازی بازیکنان موجود برای مسابقات بینالمللی است.
سرمربی تیم ملی باید بازیکنان را بهتر کند، اما نمیتواند در چند ماه کمبود چندین سال بازیکنسازی را جبران کند. این مسئله فقط به دوران ریاست میلاد تقوی مربوط نمیشود. بخش مهمی از مشکلات فعلی محصول تصمیمات و کمبودهای دورههای گذشته است. با این حال، مدیریت کنونی نیز مسئولیت دارد که برای اصلاح آن برنامه ارائه کند. فدراسیون باید توضیح دهد چه تعداد بازیکن برای هر پست در مسیر توسعه قرار دارند، چگونه قرار است استعدادهای جوان به تیم ملی بزرگسالان برسند و چه برنامهای برای افزایش کیفیت لیگ داخلی وجود دارد. تا زمانی که این پرسشها بیپاسخ بماند، تغییر سرمربی بیشتر شبیه تعویض ویترین خواهد بود تا اصلاح ساختار.
آیا پیاتزا قربانی ضعف بازیکنان شد یا خودش هم ناکام بود؟
پاسخ این سؤال را نباید به دو گزینه محدود کرد. واقعیت این است که هر دو عامل میتوانند همزمان درست باشند. پیاتزا تیمی را تحویل گرفت که دیگر ستارههای نسل طلایی را در اختیار نداشت. طبیعی است که نتوان از چنین تیمی انتظار داشت بلافاصله با قدرتهای برتر جهان رقابت کند. اما سرمربی نیز مسئولیت دارد از امکانات موجود بهترین استفاده را ببرد. وقتی تیم ملی در لیگ ملتهای ۲۰۲۵ شش برد کسب میکند و یک سال بعد تعداد بردهایش به سه میرسد، باید بررسی شود که چرا روند پیشرفت متوقف شده است. آیا ترکیب تیم بهدرستی انتخاب شد؟ آیا کادر فنی توانست ضعفهای دریافت و حمله را کاهش دهد؟ آیا بازیکنان از نظر ذهنی برای مسابقات دشوار آماده بودند؟ آیا برنامه تمرینی با نیازهای تیم تناسب داشت؟
اینها پرسشهایی هستند که پیاتزا و فدراسیون هر دو باید درباره آنها پاسخ دهند. در مقابل، نباید انتظار داشت سرمربی با مجموعهای از بازیکنان کمتجربه، ظرف دو سال تیمی در حد ایتالیا، لهستان یا دیگر قدرتهای بزرگ جهان بسازد. بنابراین، نه دفاع مطلق از پیاتزا منطقی است و نه مقصر دانستن او برای تمام مشکلات والیبال ایران.
پیاتزا در ایجاد یک روند پیشرفت پایدار موفق نبود، اما فدراسیون نیز تیمی با زیرساخت و سرمایه انسانی کافی برای یک جهش بزرگ جهانی در اختیار او قرار نداده بود.
جمله عجیب میلاد تقوی؛ «شروع یک دوستی بیپایان» یعنی چه؟
یکی از بحثبرانگیزترین بخشهای اعلام پایان همکاری با پیاتزا، اظهارات میلاد تقوی، رئیس فدراسیون والیبال بود.
تقوی پس از توضیح درباره به توافق نرسیدن با سرمربی ایتالیایی، گفت: «این قرارداد اتمام کار فدراسیون با این مربی مطرح جهان نیست بلکه شروع یک دوستی بی پایان بین طرفین است.»
در نگاه اول، چنین جملهای میتواند نشانه احترام متقابل و تلاش برای پایان محترمانه همکاری باشد. طبیعی است که فدراسیون نخواهد جدایی از یک مربی خارجی با اختلاف و تنش همراه شود. اما مسئله این است که رئیس فدراسیون والیبال در جایگاه یک مدیر ورزشی، باید درباره دستاوردها، شکستها و برنامه آینده پاسخ دهد؛ نه اینکه یک تصمیم مهم مدیریتی را با جملهای احساسی و مبهم توضیح دهد.
فدراسیون دو سال با یک مربی خارجی همکاری کرده، نتایج متفاوتی گرفته و اکنون در آستانه مهمترین مرحله انتخابی المپیک تصمیم به تغییر سرمربی گرفته است. در چنین شرایطی، افکار عمومی حق دارد بداند این دو سال چه دستاورد فنی پایداری برای والیبال ایران داشته است. آیا روشهای تمرینی جدیدی در تیم ملی تثبیت شده؟ آیا بازیکنان جوان پیشرفت قابل اندازهگیری داشتهاند؟ آیا ساختار فنی تیم ملی بهبود پیدا کرده؟ آیا دانش مربی خارجی به مربیان داخلی منتقل شده است؟
قرار نیست مردم از پایان محترمانه همکاری ناراضی باشند. اتفاقاً حفظ احترام حرفهای ارزشمند است. اما احترام حرفهای جای پاسخگویی مدیریتی را نمیگیرد. مردم حق دارند بپرسند اگر قرار بود همکاری پس از دو سال تمام شود، چرا این مربی انتخاب شد؟ اگر عملکردش قابل قبول بود، چرا ادامه نداد؟ اگر عملکردش رضایتبخش نبود، چه کسی مسئول تصمیم اولیه است؟ و مهمتر از همه، فدراسیون چه تضمینی دارد که همین اتفاق با سرمربی بعدی تکرار نشود؟ در نهایت، دوستی با پیاتزا ممکن است برای روابط شخصی و حرفهای طرفین ارزشمند باشد، اما برای والیبال ایران زمانی معنا پیدا میکند که به همکاری فنی، انتقال دانش یا منفعتی قابل اندازهگیری منجر شود.
در غیر این صورت، این جمله چیزی بیش از یک عبارت زیبا برای پایان دادن به یک همکاری پرهزینه نخواهد بود.
مسیرهای رسمی صعود به المپیک لسآنجلس
قهرمانی قارهای ۲۰۲۶
۵ سهمیه برای قهرمانان قارهها
فرصت ایران از دست رفت
قهرمانی جهان ۲۰۲۷
۳ سهمیه برای برترین تیمهای فاقد سهمیه
مسیر باقیمانده
رنکینگ جهانی ۲۰۲۸
۳ سهمیه پس از مرحله مقدماتی لیگ ملتها
مسیر باقیمانده
آمریکا نیز بهعنوان میزبان یک سهمیه دارد؛ در مجموع ۱۲ تیم در بخش مردان شرکت میکنند.
یکی از مهمترین پیامدهای نتایج دوران پیاتزا، پیچیدهتر شدن مسیر حضور ایران در المپیک ۲۰۲۸ است.
در مسابقات قهرمانی آسیا ۲۰۲۶، ایران این فرصت را داشت که با قهرمانی، سهمیه مستقیم المپیک را کسب کند. اما شکست برابر ژاپن در فینال باعث شد این سهمیه به رقیب آسیایی برسد. این شکست فقط از دست رفتن یک مدال طلا نبود؛ از دست رفتن مسیری بود که برای ایران احتمالاً واقعبینانهتر از دو مسیر باقیمانده به نظر میرسید.
مسیر اول؛ قهرمانی جهان ۲۰۲۷
طبق فرمول رسمی انتخابی المپیک، سه تیم برتر واجد شرایط در مسابقات قهرمانی جهان ۲۰۲۷ که قبلاً سهمیه نگرفتهاند، راهی المپیک میشوند. ایران برای استفاده از این مسیر باید در رقابتی بسیار دشوار با تیمهای قدرتمند جهان نتیجه بگیرد. با توجه به عملکرد سالهای اخیر، رسیدن به جایگاهی که سهمیه المپیک را تضمین کند، کار آسانی نخواهد بود. تیم ملی ایران در قهرمانی جهان ۲۰۲۵ به رتبه هشتم رسید؛ نتیجهای که از توانایی رقابت در برخی مسابقات حکایت داشت، اما هنوز فاصله محسوسی با سطح مورد نیاز برای کسب سهمیه از مسیر جهانی دارد. البته ساختار مسابقات و اینکه کدام تیمها از قبل سهمیه گرفتهاند، میتواند بر شرایط اثر بگذارد. بنابراین نباید از حالا صعود ایران را از نظر ریاضی ناممکن دانست.
مسیر دوم؛ رنکینگ جهانی
سه سهمیه پایانی المپیک بر اساس ردهبندی جهانی پس از پایان مرحله مقدماتی لیگ ملتهای ۲۰۲۸ توزیع خواهد شد. این مسیر نیز برای ایران دشوار است؛ زیرا تیم باید در مسابقات رسمی برابر حریفان قدرتمند امتیازات لازم را کسب کند. رنکینگ جهانی با یک یا دو پیروزی اتفاقی متحول نمیشود. تیمی که میخواهد از این مسیر به المپیک برسد، باید در طول یک دوره نسبتاً طولانی نتایج مناسبی داشته باشد. افت عملکرد ایران در لیگ ملتهای ۲۰۲۶ نشان میدهد تیم فعلی هنوز از ثبات لازم برخوردار نیست. مشکل دیگر، محدود بودن زمان است. ایران باید همزمان با تلاش برای کسب امتیاز جهانی، نسل جدید خود را نیز آماده کند. این دو هدف همیشه بهراحتی با یکدیگر جمع نمیشوند. سرمربی جدید احتمالاً با یک دوراهی مواجه خواهد شد: استفاده از باتجربهترین بازیکنان برای کسب نتایج فوری، یا فرصت دادن به بازیکنان جوان برای ساخت تیم آینده. اگر فدراسیون برنامه روشنی نداشته باشد، این تعارض میتواند به تصمیمات مقطعی و تغییرات مداوم ترکیب منجر شود.
سرمربی جدید قرار است چه چیزی را تغییر دهد؟
با پایان همکاری پیاتزا، فدراسیون دوباره به دنبال استخدام یک سرمربی تراز اول است. اما سؤال این است که مربی جدید چه امکانات و شرایط متفاوتی نسبت به مربی قبلی خواهد داشت؟ اگر همان بازیکنان، همان ضعفهای لیگ داخلی، همان مشکلات هماهنگی و همان ساختار توسعه بازیکن باقی بماند، تغییر سرمربی تا چه اندازه میتواند نتیجه را متحول کند؟ مربی جدید ممکن است نظم بیشتری ایجاد کند، در انتخاب ترکیب بهتر عمل کند یا کیفیت تاکتیکی تیم را افزایش دهد. این تغییرات میتوانند مهم باشند، اما هیچکدام بهتنهایی جایگزین بازیکنسازی نخواهند شد.
پیاتزا رفت، اما مسئولیت فدراسیون باقی است
پایان همکاری روبرتو پیاتزا با تیم ملی والیبال ایران را نمیتوان صرفاً شکست یک مربی خارجی دانست. او در دو سال حضور خود نتایج مثبت و منفی داشت. طلای بازیهای آسیایی، نقره قهرمانی آسیا و رتبه هشتم جهان در کارنامهاش ثبت شد، اما نتوانست تیمی باثبات و آماده رقابت مستمر با قدرتهای بزرگ جهان بسازد. با این حال، مشکلات والیبال ایران عمیقتر از عملکرد یک سرمربی است. تیم ملی امروز از کمبود بازیکنان تعیینکننده در سطح جهانی، ناهماهنگی فنی، ضعف در حفظ کیفیت بازی و مشکلات انباشته بازیکنسازی رنج میبرد. این مشکلات در دو سال ایجاد نشدهاند و با رفتن پیاتزا نیز از بین نخواهند رفت. فدراسیون والیبال باید بپذیرد که انتخاب سرمربی خارجی، هرچقدر هم نامدار باشد، جایگزین برنامهریزی بلندمدت نیست. نکته مهمتر اینکه مدیریت فدراسیون نمیتواند مسئولیت تصمیمات خود را فقط به عملکرد مربی یا کیفیت بازیکنان محدود کند. انتخاب مربی، تعیین اهداف، فراهم کردن امکانات و نظارت بر روند آمادهسازی، همگی بخشی از مسئولیت مدیریتی است.
اگر پیاتزا برای نیازهای واقعی تیم ملی مناسب نبود، باید درباره فرایند انتخاب او پاسخ داده شود. اگر مناسب بود اما امکانات و زمان کافی در اختیار نداشت، باید توضیح داده شود چرا شرایط لازم فراهم نشد. اگر هم عملکرد فنی او رضایتبخش نبود، فدراسیون باید با شاخصهای روشن نشان دهد در کدام بخشها ناکام مانده است. والیبال ایران در شرایطی قرار گرفته که سهمیه مستقیم آسیا برای المپیک ۲۰۲۸ را از دست داده و برای رسیدن به لسآنجلس باید از دو مسیر بسیار دشوار قهرمانی جهان و رنکینگ جهانی عبور کند. در چنین وضعیتی، آنچه اهمیت دارد نه دوستی فدراسیون با مربی سابق است و نه شهرت مربی آینده؛ بلکه توانایی ساختن تیمی است که دوباره بتواند در سطح جهان رقابت کند.
پیاتزا رفت، اما مشکل اصلی والیبال ایران همچنان باقی است: سالهاست از بازگشت به روزهای بزرگ صحبت میشود، بدون آنکه مسیر روشنی برای ساختن نسل بعدی ستارهها وجود داشته باشد. اگر قرار باشد پس از هر ناکامی، یک مربی خارجی برود و مربی دیگری بیاید، بدون آنکه ساختار بازیکنسازی، کیفیت لیگ و مدیریت فنی اصلاح شود، بعید است نتیجه متفاوتی حاصل شود. فدراسیون باید به جای وعدههای کلی و جملههای زیبا، برنامهای قابل سنجش ارائه کند. چون آنچه والیبال ایران امروز بیش از هر چیز به آن نیاز دارد، نه یک نام مشهور دیگر روی نیمکت، بلکه بازسازی واقعی تیم و ساختار آن است. و شاید مهمترین پرسشی که میلاد تقوی و مدیران فدراسیون باید به آن پاسخ دهند، همین باشد:
اگر دو سال دیگر هم نتیجه نگرفتیم، باز قرار است با یک مربی خارجی دیگر خداحافظی کنیم، از آغاز یک دوستی تازه حرف بزنیم و همه چیز را از صفر شروع کنیم؟