به گزارش سرویس بین‌الملل جماران، اندیشکده انگلیسی «چتم‌هاوس» (Chatham House) در تحلیلی به بررسی تأثیر جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران بر روابط تهران و مسکو و چشم‌انداز همکاری‌های راهبردی دو کشور پرداخته است. این اندیشکده با اشاره به افزایش دیدارهای دیپلماتیک، حمایت‌های اطلاعاتی و نظامی روسیه و تغییر نگاه مقام‌های ایرانی به مسکو، تأکید می‌کند که تهران اکنون همکاری با روسیه را نه‌فقط ابزاری برای مقابله با تحریم‌ها، بلکه ضرورتی برای حفظ توان دفاعی، بازسازی زیرساخت‌های نظامی و تقویت بازدارندگی بلندمدت خود می‌داند و می‌نویسد:
مجموعه‌ای از دیدارهای دیپلماتیک و اظهارات مثبت نشان می‌دهد که تهران، همکاری نزدیک‌تر با مسکو را کلید بقای کوتاه‌مدت و بازدارندگی بلندمدت خود می‌داند.
جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران، نگاه تهران به روسیه را به‌طور بنیادین تغییر می‌دهد. مسکو پیش‌تر از سوی برخی محافل در تهران، شریکی غیرقابل اعتماد تلقی می‌شد که به‌شکلی نامتناسب از حمایت ایران سود می‌برد. اما اکنون روسیه به‌طور فزاینده‌ای به‌عنوان شریکی مهم برای تضمین بقای نظامی، بازسازی پس از جنگ و بازدارندگی بلندمدت ایران در نظر گرفته می‌شود.
دیدارهای مثبت
تنها در ماه اکتبر، مقام‌های ارشد ایرانی و روسی سه دیدار در سطح عالی برگزار کردند که نشان‌دهنده اهمیت فزاینده‌ای است که هر دو دولت برای این مشارکت قائل هستند.
در ۸ اکتبر، مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، در حاشیه اجلاس‌های منطقه‌ای در ترکمنستان با ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، دیدار کرد. آن‌ها بر اراده سیاسی متقابل برای تعمیق روابط در تقریباً تمامی بخش‌ها، از جمله تجارت و همکاری‌های اقتصادی، تأکید کردند.
در ۱۹ اکتبر، سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه، برای نخستین بار از زمان آغاز جنگ در ۲۸ فوریه، به تهران سفر کرد. او با مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، و محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، دیدار کرد.
در این دیدارها، طرفین درباره انرژی، حمل‌ونقل و روابط گسترده‌تر دوجانبه گفت‌وگو کردند. همچنین بر ضرورت پیشبرد مشارکت راهبردی جامعی که در ژانویه ۲۰۲۵ امضا شده بود و ادامه همکاری‌های اقتصادی و سرمایه‌گذاری، با وجود چالش‌های ناشی از جنگ، تأکید شد.
پس از این دیدارها، عراقچی اظهار داشت: «هرگز در تاریخمان، ایران و روسیه تا این حد نزدیک به هم همکاری نکرده‌اند.»
پزشکیان نیز از روسیه بابت حمایت‌هایش در طول جنگ تشکر کرد. محسن رضایی نیز بر عزم تهران برای تقویت همکاری‌های راهبردی با مسکو تأکید کرد؛ موضوعی که نشان می‌دهد رهبری امنیتی ایران نیز از روابط نزدیک‌تر حمایت می‌کند.
در ۲۷ اکتبر، پزشکیان برای شرکت در مجمع کشورهای صادرکننده گاز به مسکو سفر کرد و در آنجا بار دیگر با پوتین درباره همکاری‌های دوجانبه گفت‌وگو کرد.
پزشکیان از پوتین بابت «پشتیبانی و کمک» در مسائل سیاسی و اقتصادی تشکر کرد. پوتین نیز اعلام کرد که تجارت دوجانبه در هشت ماه نخست سال ۲۰۲۶، ۱۰.۴ درصد افزایش یافته است.
رئیس‌جمهور روسیه همچنین بر تعهد مسکو به پروژه‌های در حال اجرا، از جمله نیروگاه هسته‌ای بوشهر، تأکید کرد.
شرکت دولتی هسته‌ای روسیه، روس‌اتم، اعلام کرد که تعداد کارگران ساختمانی خود در بوشهر را به ۲۰۰ نفر افزایش خواهد داد. روس‌اتم پس از آغاز جنگ، کارکنان خود را تخلیه کرده بود.
فراتر از این توسعه هسته‌ای، محتوای این دیدارها تفاوت چشمگیری با تبادلات سطح بالای پیشین نداشت. بااین‌حال، آنچه برجسته است، لحن به‌طور فزاینده مثبت بیانیه‌های عمومی چهره‌های ارشد در سراسر ساختار سیاسی و امنیتی ایران است.
این موضوع نشان‌دهنده ارزیابی مساعدتر از ارزش راهبردی روسیه است؛ هرچند لزوماً به معنای تغییری بنیادین در دیدگاه‌های همه تصمیم‌گیرندگان ایرانی نیست.
فراتر از تردید
این اشتیاق در تضاد با تردیدهای پیشین در تهران درباره مزایای سرمایه‌گذاری روی مسکو به‌عنوان یک متحد قرار دارد.
بخش‌هایی از رهبری ایران مدت‌هاست که نسبت به روسیه بدبینی عمیقی داشته‌اند. این بدبینی از اواخر سال ۲۰۲۲، زمانی که برخی در تهران بازدهی حمایت از جنگ روسیه در اوکراین را زیر سؤال بردند، افزایش یافته بود.
ایران هزاران پهپاد، از جمله مدل‌های شاهد-۱۳۱ و شاهد-۱۳۶، به همراه سایر کمک‌های نظامی را در اختیار روسیه قرار داده است.
ایران به‌طور علنی دخالت در این درگیری را انکار کرده، اما پذیرفته است که پیش از تهاجم تمام‌عیار به اوکراین، پهپادهایی به روسیه فرستاده است. همچنین مقام‌های ایرانی چند ماه پس از آغاز جنگ به رویترز گفتند که تهران با تأمین پهپادها و موشک‌های بیشتر موافقت کرده است.
اسناد قراردادهای فاش‌شده نشان می‌دهد که روسیه موافقت کرده است برای خرید عمده ۲۰۰۰ پهپاد شاهد-۱۳۶، مبلغی در حدود ۲۹۰ هزار دلار برای هر پهپاد بپردازد؛ هرچند میزان تکمیل این پرداخت‌ها همچنان نامشخص است.
همچنین گزارش شده است که ایران به ایجاد تأسیسات تولید در روسیه کمک کرده و مسکو را قادر ساخته است تا نسخه اصلاح‌شده‌ای از پهپاد شاهد-۱۳۶ ایران را با نام «گران-۲» در داخل تولید کند.
بااین‌حال، چهره‌های تأثیرگذار در تهران اغلب اتحاد راهبردی با مسکو را زیر سؤال برده‌اند.
یکی از فرماندهان سابق نیروی دریایی سپاه پاسداران گفته است: «این دیدگاه وجود دارد که روسیه به دنبال کشاندن ایران به آن جنگ [اوکراین] بود... تا تنها نباشد و فشار تحریم‌ها بر ایران افزایش یابد.»
در سال ۲۰۲۲، ایالات متحده و اتحادیه اروپا تحریم‌های بیشتری را به دلیل فروش پهپادهای ایران به روسیه علیه ایران اعمال کردند.
در جریان سفر قبلی لاوروف به تهران در فوریه ۲۰۲۵، مفسران ایرانی هشدار دادند که ممکن است مسکو از ایران به‌عنوان ابزار چانه‌زنی در مذاکرات با واشنگتن بر سر اوکراین استفاده کند.
منتقدان روابط نزدیک‌تر همچنین استدلال کرده‌اند که روسیه بدون ارائه کمک‌های قابل‌مقایسه در مقابل، به‌طور نامتناسبی از حمایت تهران سود می‌برد.
به‌ویژه، تهران احساس کرد که روسیه در طول جنگ ۱۲روزه میان ایران و اسرائیل در ژوئن ۲۰۲۵، کمک قابل‌توجهی به آن نکرده است.
روسیه در تحویل سامانه‌های تسلیحاتی پیشرفته‌ای که ایران اعلام کرده بود پیش از جنگ خریداری کرده است، مانند جنگنده‌های سوخو-۳۵، کوتاهی کرد.
حمایت از همکاری نزدیک‌تر
به نظر می‌رسد جنگ آمریکا و اسرائیل باعث ارزیابی مجدد ارزش روسیه برای تهران شده است.
طبق چندین گزارش، روسیه اطلاعاتی درباره مواضع نظامی آمریکا، تصاویر ماهواره‌ای برای هدف‌گیری و قطعات تسلیحاتی در اختیار ایران قرار داده است.
ارزیابی تأثیر واقعی حمایت روسیه در میدان نبرد دشوار است. بااین‌حال، برخلاف اظهارات دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، مبنی بر اینکه مسکو و پکن به تهران کمک نکرده‌اند، شواهد خلاف این موضوع را نشان می‌دهد.
چنین حمایتی احتمالاً موقعیت کسانی را در ساختار امنیتی ایران که مدت‌هاست طرفدار روابط نزدیک‌تر با مسکو هستند، تقویت کرده است.
برای این گروه که از حمایت ابراهیم رئیسی، رئیس‌جمهور فقید سابق ایران، برخوردار بودند، جنگ استدلال دیرینه آن‌ها را تأیید کرده است؛ اینکه همکاری نزدیک‌تر با روسیه می‌تواند مزایای راهبردی ملموسی به همراه داشته باشد.
این مزایا شامل کمک به ایران برای دور زدن تحریم‌ها، غلبه بر انزوای دیپلماتیک و مقابله با فشار غرب است.
اظهارات به‌طور فزاینده مثبت مقام‌های ارشد سیاسی، از جمله پزشکیان و عراقچی، نشان می‌دهد که حمایت از همکاری نزدیک‌تر با روسیه در سراسر طیف سیاسی ایران، از جمله در میان کسانی که زمانی نسبت به همسویی نزدیک با مسکو تردید داشتند، در حال گسترش است.
از آنجا که تهران در ماه‌های آینده بقای نظامی، بازدارندگی و بازسازی را در اولویت قرار می‌دهد، همکاری نزدیک‌تر با روسیه احتمالاً بیش از آنکه صرفاً ابزاری برای دور زدن تحریم‌ها و مقاومت در برابر فشار غرب تلقی شود، به‌عنوان یک ضرورت راهبردی دیده خواهد شد.
این مشارکت در حال کسب منطقی امنیتی و فوری‌تر است که هم نیازهای نظامی کنونی ایران و هم اهداف راهبردی بلندمدت آن را تأمین می‌کند.
پیامدها
در کوتاه‌مدت، کمک‌های فنی و قطعات تسلیحاتی می‌تواند به ایران کمک کند تا با حفظ توانمندی‌هایی که در اثر ماه‌ها نبرد تضعیف شده‌اند، در برابر درگیری مقاومت کند.
تخصص روسیه می‌تواند به تهران در بازسازی پدافند هوایی، زیرساخت‌های موشکی و صنایع دفاعی کمک کند.
اطلاعات روسیه نیز می‌تواند به نیروهای ایرانی در ردیابی دارایی‌های نظامی ایالات متحده و آگاهی‌بخشی به تصمیمات عملیاتی یاری رساند.
حمایت روسیه به‌ویژه در صورت تشدید مجدد تنش‌های نظامی ارزشمند خواهد بود. این امر می‌تواند توانایی ایران را در پیش‌بینی حملات، حفظ توانمندی‌های نظامی و تحمیل هزینه به دشمنانش بهبود بخشد.
بااین‌حال، بعید است که این حمایت موازنه قوا را به نفع ایران به‌طور بنیادین تغییر دهد.
در میان‌مدت، با فرض پایان یافتن جنگ، همکاری ایران و روسیه احتمالاً با هدف بازسازی توانمندی‌های نظامی ایران ادامه خواهد یافت. این همکاری احتمالاً بر پدافند هوایی، پهپادها و فناوری موشکی متمرکز خواهد بود.
اگرچه ظرفیت روسیه برای برآورده کردن خواسته‌های ایران به دلیل جنگ در اوکراین و فشار بر صنایع دفاعی این کشور محدود باقی خواهد ماند، حتی انتقال گزینشی فناوری و تخصص نیز به تهران کمک خواهد کرد تا آسیب‌پذیری‌های خود را برطرف کند و بازسازی توانمندی‌های بازدارندگی‌اش را سرعت بخشد.
برای نمونه، روسیه می‌تواند قطعات جایگزین برای سامانه پدافند موشکی اس-۳۰۰ و همچنین فناوری جنگ الکترونیک ارائه دهد.
در بلندمدت، مهم‌ترین پیامد می‌تواند نهادینه‌سازی همکاری نظامی میان ایران و روسیه باشد.
سیاست‌گذاران ایرانی همچنان نسبت به تمایل روسیه برای اولویت دادن به منافع خود و فقدان تضمین امنیتی الزام‌آور محتاط خواهند بود.
بااین‌حال، این رابطه احتمالاً در برنامه‌ریزی‌های نظامی، تدارکات و همکاری‌های صنایع دفاعی آینده، نقشی به‌طور فزاینده محوری خواهد یافت.
این امر احتمالاً توانایی ایران را برای مقاومت در برابر فشار نظامی و اقتصادی ایالات متحده افزایش خواهد داد؛ هرچند تغییری تعیین‌کننده در موازنه قوا ایجاد نخواهد کرد.
جنگ ممکن است روسیه را به یک ضامن امنیتی قابل اعتماد برای ایران تبدیل نکرده باشد، اما می‌تواند مسکو را به مؤلفه‌ای پایدارتر در راهبرد امنیتی تهران تبدیل کند.
این روند موجب خواهد شد که بازگشت از این مشارکت، فارغ از اینکه چه کسی در قدرت باشد، دشوارتر شود.