این روزها، سالگشت شهادت امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب(ع) است؛ مردی که ما و همۀ بشریت محتاج اوییم. انسانی که به تعبیر جُرد جُرداق «صدای عدالت انسانیت» است. علی، هماره برای کسانی که او را میشناسند، پیامآور مردانگی، دادگری، زهد، گذشت، ایثار و در یک کلام، ایمان و انسانیت است.
اگر چه دربارۀ شخصیت بینظیر او آثار فراوانی به نگارش درآمده و گویندگان فراوانی داد سخن دادهاند، اما هنوز زوایای زیادی از ابعادی وجود او پنهان مانده است. علی نیاز امروز و فردای ما است؛ همانگونه که نیاز دیروزمان بود. ما با علی و نام و دادگری و حکومت نمونهاش، انقلابمان بر ضد ستمگری، و برای آزادی و معنویت، با مجاهدت و تلاش آغاز کردیم و به ثمر نشاندیم. هنوز تصور طعم حکومت نمونۀ او، ذائقۀ جانهایمان را جلا میدهد و آکنده از شادابی میکند و به لبهایمان تبسم رضایت مینشاند.
میراث ماندگار امام علی از دورانهای دور دست و کهن کم نیست؛ کوچکترین آن نهجالبلاغه است که سخنان و نوشتههای آن حضرت را در بر دارد و سید رضی (متوفای 405) آن را در قرن چهارم از لا به لای آثار پیشین جمعآوری و تدوین کرد و به دلیل اهمیت و جایگاه آن، دست به دست و سینه و سینه منتقل شد و هیچگاه غبار فراموشی بر آن ننشست؛ هر چند هرگز کسی نتوانست به آن جامۀ عمل بپوشاند و باز هم مصداق محتوای آن، در همان یک تن باقی ماند. اما واقعیت دیگری هم هست و آن اینکه که گفتهها و نوشتهها و کارکرد آن امام بزرگوار، بیش از این است که در نهجالبلاغه منعکس شده است. از نگاشتههای قرن دوم به بعد، کم اثر حدیثی، تاریخی، سیره و تفسیر میتوان یافت که از آن میراث، مطالبی را دربارۀ امیرالمؤمنین در خود جای نداده باشد. و کمتر شخصیتی از شخصیتهای صدر اسلام، به جز رسول گرامی - که درود خدا و همۀ مخلوقات بر او باد -، وجود دارد که دربارهاش در این سطح گسترده مطلب وجود داشته باشد. سخن را در این باره کوتاه میکنم و به فرصتی دیگر وامیگذارم و به سراغ مطلب اصلی میروم.
من در این نوشته بر آنم، تا بر تاکید بر میراث گستردۀ باقی مانده از گذشته، دربارۀ امام علی و اینکه بر ما است که آنها را به درستی بکاویم و از آنها بهره ببریم، گلچینی از تنها یک بخش بسیار کوچک از این میراث فراهم آورم. واقعیت این است که به قول حکیم شیراز، شیخ مصلح الدین سعدی به نقل از صاحبدلی که به بوستان بر آمده بود تا دامنی از گل پرکند: «به خاطر داشتم که چون به درخت گل رسم، دامنی پر کنم هدیۀ اصحاب را. چون برسیدم، بوی گلم چنان مست کرد که دامنم از دست برفت» چون در صدد بر میآیی که دامنی از خوشههای باغ معرفت امام فراهم آوری، چنان محو تماشای آن میشوی که انگشت تعجب به دندان میگیری که این بشر فرشتهسان کیست و در میان غربت انسانیت، چگونه پدید آمده است؟ و چگونه چنان قلۀ بلندی را فتح نموده و به اوج رسیده است؟
به هر حال، برای اینکه چنین مقصودی فراهم آید، به نظرم رسید که با یک تیر دو نشان بزنم: هم گلچینی از بوستان معارف امام فراهم آورم و هم در ضمن، کتابی را به خوانندگان معرفی کنم که دربارۀ ائمه و از جمله امام علی به نگارش در آمده است.
این اثر، موسوعة الامامة فی نصوص اهل السنة است. از این موسوعه تا کنون 20 مجلد به چاپ رسیده که 15 مجلد آن به ترجمان و شرح احوال و شخصیت امیرالمومنین اختصاص دارد. در این 15 مجلد اطلاعاتی گسترده یعنی در حدود 20000 حدیث و گفته از پیامبر و صحابه و گزارشگران، فراهم آمده، که گواه صادقی است بر پر دامنگی میراث ماندگار مربوط به شخصیت امیر مؤمنان و نشان از جایگاه رفیع این امام و شخصیت ممتاز و بی بدیل او دارد. منبع و یا منابع این اثر، آثار حدیثی، تاریخی، مغازی، سیره و تفسیری اهل سنت در محدودۀ قرنهای دوم تا هفتم هجری است. در این پانزده مجلد ابعاد شخصیتی امام معرفی گردیده و سه مجلد آن هم به سیرۀ ایشان اختصاص یافته است. یعنی بالغ بر 1800 صفحه.
سیره، یعنی آنچه که یک شخص غالباً در زندگی شخصی و جمعی خود بهکار میگیرد و معمولا بر اساس آن سلوک میکند. بخش نخست این سه مجلد، مربوط به بندگی است و به چگونگی انجام عبادت امام از قبیل نماز و دعا و ذکر و مناجات اختصاص دارد. نکاتی بس آموختنی برای کسانی که شیفتۀ عبادت و بندگیند و علاقهمندند بر اساس روش امام علی به عبادت بپردازند، در آن آمده است.
برای نمونه، ابن عساکر تاریخنگار نامور قرن ششم، آورده که ضرار بن ضمره کنانی پیش معاویه بود، معاویه از او خواست دربارۀ علی حرف بزند. ضرار از معاویه خواست که او را از این کار معاف بدارد. معاویه اصرار کرد و ضرار ناگزیر گفت: خدا را شاهد میگیرم که دیده بودم علی در هنگامههایی، وقتی که شب کاملاً تاریک میشد و ستارگان در دور دستها سوسو میزدند، او به محراب عبادت میخزید و محاسنش را در دست میگرفت و در دل آن تاریکی چونان مارگزیده به خود میپیچید و با اندوه مینالید و میگفت: ای پروردگار ما، ای پروردگار ما. و بعد رو به دنیا ادامه میداد: ای دنیا تو در صدد فریب منی، و اشتیاقم را به خود بر میانگیزی. هرگز! هرگز! برو به سراغ دیگری. من تو را سه بار طلاق دادهام. روزگار تو کوتاه و همنشینی با تو بسی کوچک و خطرت دم دست است. ای وای از اندکی توشه، و طول سفر و هراس راه (موسوعة الامامة، ج13، ص 34).
بخش دوم کتاب، به سیرۀ فرهنگی امام ویژسته است و از آموزش امام به مردم، امر به معروف و نهی از منکر، مبارزه با خرافات و بدعتها، دعوت و تبلیغ و خیرخواهی برای مردمان و حاکمان و بازگویی و بازخوانی سنت نبوی که اس و اساس اسلامیت بعد از قرآن است، یاد گردیده است. از میان آنچه به عنوان کارکرد فرهنگی و یا نگاه فرهنگی است، به یک مورد اشاره میکنم و میگذرم و عاقلان را همین یک اشارت بس است.
میدانیم که مهمترین جبههای که علیه امام گشوده شد، جبهۀ شامیان بود و از نیرو و امکانات فراوان و خوبی هم برخوردار بود. امام برای متقاعد کردن آنها به تسلیم شدن به دیدگاه عموم مردم که امام علی را برگزیده بودند، و یا سرکوب شورشگران بر ضد حکومت مرکزی، در صورت متقاعد نشدن آنها، به شام لشکرکشی کرد و تا صفین رفت و سرانجام بعد از نامهنگاریهایی چند و تلاش برای رفع تخاصم، ناگزیر به جنگ شد. پس از آن جنگ و اتفاقات بعدی، صفبندی داخلی شدت گرفت و طبعاً هر یک از دو طرف، زبان به طعن دیگری گشود و تلاش کرد تا دیگری را لکهدار نموده و از صحنه خارج نمایند. در میان دوستان و نزدیکان امام علی، عمرو بن حمق و حُجر بن عدی، دو شخصیت سرشناس از یاران ایشان، روزی از اهل شام برائت جستند. امام ماجرای آن دو را شنید، آنان را خواست و به آنها گوشزد کرد که از این کار خودداری نمایند. آنان به امام گفتند: مگر ما حق نیستیم؟ فرمود: چرا. گفتند: مگر آنان باطل نیستند؟ فرمود: چرا. گفتند: پس چرا ما را از بدگویی به آنان باز میداری؟ فرمود: کرهت لکم ان تکونوا لعّانین شتّامین تشتمون و تتبرّوؤن؛ من بدم میآید که شما اهل لعن و بدگویی به دیگران باشید و به بدگویی بپردازید و تبری بجویید. آری اگر کارهای بدشان را بازگو کنید، این کار درستتر و برای داشتن عذر در پیشگاه خدا بهتر است. به جای اینکه به آنان لعن کنید و تبری بجویید، چنین بگویید: اللهم احقن دماءنا ودماءهم، وأصلح ذات بیننا وبینهم، واهدهم من ضلالتهم، حتی یعرف الحق منهم من جهله؛ خداوندا، خون ما و آنها را از ریخته شدن حفظ کن، و میان ما و آنان آشتی برقرار نما، و آنان را از گمراهیشان به در آر، تا نادانان آنها، حق را بشناسند (موسوعة الامامة فی نصوص اهل السنة، ج13، ص 157 و 158، به نقل از شرح نهج البلاغۀ ابن ابی الحدید).
همین مقدار اشاره کنم که در این برخورد و دعا، امام تا چه میزان در پی رعایت انصاف و نیز به وجود آوردن همدلی و کاستن از کینهها و حفظ جان آدمها حتی مخالفان سرسخت خود است. امام از دوستان خود میخواهد به جای پرداختن به لعن و تبری از مسلمانان مخالف، به ارزیابی عملکرد آنان بپردازند و، تا روشن شود که چه کاستی و نادرستی در کار آنان بوده و هواداران امام هم متوجه شوند که عملکرد بد است که باید از آن پرهیز شود. در ضمن، در تلاش است که از خونریزی جلوگیری کند و مهمتر از هر چیزی، به عنوان رهبر دینی، میکوشد تا جریان هدایت به جای سرکوب تحقق پیدا کند. بهراستی در کدام قاموس و ادبیات بشری، میتوان سراغ گرفت که کسی این اندازه به انسان احترام بگذارد و چنین نظر بلندی داشته باشد؟ و بیش از آنکه در اندیشۀ تسلیم طرف و یا نابودی او باشد، در صدد اصلاح او بر آید و جانش را حفظ کند؟ آیا اندیشیدهایم که ما تا چه میزان با این آموزهها نزدیکیم و به آنها پایبندیم؟ رسانههای ما چگونه عمل میکنند؟ آیا تابع فرهنگ جبهۀ شامند و به پیروزی به هر نحو میاندیشند و یا پیرو جبهۀ امام علی هستند و هرگز برای رسیدن به هدف، از هر وسیلهای بهره نمیگیرند؟ تا چه اندازه در صدد بر آمدهایم که به جای سرکوب از هدایت و مدارا بهره ببریم؟
بخش سوم، سیرۀ اجتماعی امام است. در سیرۀ اجتماعی امام، از توجه به بینوایان و ناداران و تکریم آنها، و نیز توجه به بی سرپرستان، سخن به میان آمده است. نظارت بر بازار فروش ارزاق عمومی، تلاش برای آزاد سازی انسانهای در بند، وقف مال در راه خدا، و جلوگیری از راهبندان و غذا دادن به نیازمندان، و مباحثی از این دست، از دیگر آموزههای این بخش است. و نیز، مهربانی با تودههای مردم، و رفتار عادلانه با آنان، و مدارا کردن با مردم، از جمله شیوههای سلوک جمعی امام، بر شمرده شده است.
ابن عساکر بر اساس نقل موسوعه، ماجرای درخواست بینوایی از امام را در کتاب خود چنین آورده است: مردی به محضر امام رسید و به ایشان گفت: در خواستی از تو دارم که آن را پیش از تو به خدا عرضه کردهام. اگر آن درخواست را اجابت کنی، که خدا را میستایم و سپاس میگزارم. و اگر هم نکردی، باز هم خدا را حمد میگویم و عذرت را میپذیرم. امام به او فرمود: خواستت را روی زمین بنویس. من خوش ندارم که ذلت درخواست نیازمند را در چهرۀ تو ببینم. او هم خواستش را روی زمین چنین نوشت: من نیازمندم. امام فرمود تا حُلهای که داشت برایش بیاورند و آن را به آن مرد نیازمند اهدا کرد. و او او آن را پوشید و چنین سرود:
کسوتنی بحلّة تبلی محاسنها فسوف اکسوک من حسن الثناء حللا (موسوعة، ج14، ص 20)
به من حلهای پوشاندی که زیباییش از بین رفتنی است، اما من به تو حلههایی از ثنا خواهم پوشاند.
این هم نوع دیگری است از برخورد امام با شخصی نیازمند است، که امام نمیخواهد حقارت نیازمندی را، در چهرۀ او ببیند و آن شخص احساس کوچک بودن داشته باشد. پاسداری از انسانیت او و شخصیتش برای امام به عنوان یک رهبر دینی، مهمتر از اصل اعانه و کمک به او است. امام از این پیشامد و کمکی که ظاهراً از ملک شخصیاش به آن نیازمند کرد، در صدد بهرهبرداری تبلیغاتی بر نیامد. طبعاً اگر از اموال عمومی چنین کاری را کرده بود که هرگز کار تبلیغاتی انجام نمیداد؛ چرا که تامین چنین نیازمندانی را حق آنها میدانست؛ بی آنکه شخصیت انسانی آنها در نگاه دیگران کوچک شود و بشکند. این آموزه، از تعالیم بلند قرآن کریم است و خداوند توصیه فرموده است تا در انفاق به نیازمندان و بینوایان، مبادا که منت بگذارید و یا نیازمند را با کمکتان آزرده کنید (بقره، 264).
بخش چهارم سیرۀ امام، سیرۀ مالی و اقتصادی است. در این بخش از دوران اشتغال امام به تولید و کشاورزی و احیای قنات و کاشت نخلستان و ... در دورانی که ایشان از کارهای مهم اجتماعی و سیاسی به دور بودند، گزارش شده است. و از جمعآوری مالیات و چگونگی آن و تقسیم درآمدها، و واگذاری هدایای به آن حضرت، به بیت المال، تامین نیازهای عمومی، و پرهیز از مصادرۀ اموال مخالفان و حتی کسانی که با او به جنگ مسلحانه پرداختند، سخن به میان آمده است. مهمترین بخش سیرۀ اقتصادی، به برخورد امام با اموال عمومی و به اصطلاح، بیت المال مربوط است. تامین نیازهای افراد ناتوان، پرداخت سهم تودههای مردم از عرب و غیر عرب، و ریز و درشت، و پرهیز از رانتخواری و استفاده نکردن از امکانات عمومی برای خود و خویشان و دوستان و اهل حکومت و برخورد شدید با کسانی که طمع در آن امکانات داشتند، و بی اعتنایی به انبوه اموالی که در اختیار ایشان بود و میتوانست از آن برای تحکیم پایههای حکومت خود، که طبعاً تحکیم پایههای حکومت دینی بود، استفاده کند و همانند جبهۀ شام، با ریخت و پاش و بذل و بخشش، دور خود را شلوغ نماید و افراد دنیاطلب زیادی را با ثروت عمومی جذب نموده و با اعطای امکانات، از آنان در سرکوب مخالفان خود نیز بهره ببرد. در کارنامۀ امام علی، از ریخت و پاش برای تحکیم پایههای حکومت خود، خبری که نیست، هیچ، از پرداختن سهام به افرادی که سابقۀ خدمت در دورانهای گذشته داشتهاند و در راه حفظ اسلام کوششهای بی دریغ نموده بودند نیز خبری نیست. و این یکی از رازهای مخالفت سابقهداران در جهاد و مبارزه با امام بود.
ابو عبید در کتاب الاموال آورده است: مردی از خوارج برای سعایت علیه یکی دیگر از آنان، خدمت امام رسید، و به ایشان گفت، من دیدم فلانی به شما بد میگفت. امام فرمود در برابر آن، شما هم بد بگویید. او گفت: من دیدم او شما را تهدید به ترور میکرد. امام فرمود: من کسی را که اقدام به کشتن من نکرده، نمیکشم. بعد هم ایشان سه بار فرمود: ان لا نمنعهم المساجد ان یذکروا الله فیها، و ان لا نمنعهم الفیء مادامت أیدیهم مع أیدینا و ان لا نقاتلهم حتی یقاتلونا؛ ما آنان را در رفتن به مسجد برای یاد خدا آزاد میگذاریم، و تا زمانی که دستانشان با ما همراهی میکند و زیر تعهد خود نزدهاند، از اموال عمومی محروم نمیکنیم، و تا هنگامی که با ما به جنگ نپردازند، با آنان نمیجنگیم.
مشابه همین سخن، با لطافتی بیشتر دربارۀ شرکت کنندگان در جنگ جمل، از ایشان نقل شده است. از ایشان پرسیده شد: آیا اهل جنگ جمل مشرک بودند؟ فرمود: آنان از شرک گریختند. پرسیده شد: آیا آنان منافق بودند؟ فرمود: نشان منافقان این است که از خداوند کم یاد میکنند. پرسیده شد: پس اینان کیانند؟ فرمود: اخواننا بغوا علینا (السنن الکبری، ج8، ص 173).
این دو گروه از اهل بغی، بر ضد امام بودند که امام دربارۀ آنان فرمود که ما حق برخورداری آنان را از اموال و امکانات عمومی سلب نمیکنیم. و با آنان به جدال و جنگ نمیپردازیم، مگر اینکه شمشیر بکشند. و مهمتر اینکه، امام اتهام شرک و نفاق را هم از آنان رد کرده و از آنان به عنوان برادرانی یاد میکند که به بغی روی آوردهاند. البته این تعبیر با آنچه تحت عنوان بغی در فقه آمده و احکامی که بر آن مترتب است، منظور نیست. چه اینکه امام با اهل جنگ جمل، معاملۀ اهل بغی فقهی را نکرد و زمانی که آنان سلاح را فرو گذاشتند، به آنان امان داد و برخی از سران آنها را با احترام به مدینه برگرداند.
قسمت پنجم این بخش، سیرۀ سیاسی است. در این بخش، از تدبیر در امور، صداقت در سیاستورزی، و التزام به قانون و تعهدات مشخص شده و رایزنی در کارهای حکومت، و تلاش برای برقراری عدالت، و تعهد به پیمانهایی که میان او مردم و نیز طرفهای معاهده برقرار بود، و نظارت بر کارگزاران، و سختگیری در ادارۀ درست امور از سوی مسئولان و پاییدن آنها به منظور عمل در چارچوبهای تعریف شده، تاسیس صندوق شکایات مردم، و به کار نگرفتن آدمهای نادرست و بدکار، و پرهیز از مجازات به صرف گمانهزنی و تهمت، و اجتناب از پیروز شدن به هر قیمت، و پرهیز از رفتارهای سلطانی و پادشاهی، و گریز از دستهبندی مردم و تفاوت قایل شدن میان آنها، و مدارا با مخالفان و سختگیری در عمل به مقررات الهی، سخن به میان آمده است. این بخش به دلیل حکومت قریب به پنج سالۀ امیرالمؤمنین از آموختنیهای فروانی برخودار است.
در این بخش به دو نمونه اشاره و بر آن دو تاکید میکنم. یکی پرهیز امام از ایجاد دو دستگی در جامعه و تقسیم مردم به دو گروه مخالف و موافق است؛ چه در آن زمانی که در مصدر قدرت نبود و چه آن زمانی که زمام یک حکومت بزرگ را بر عهده داشت، مشی راهبردی او حفظ وحدت در میان جامعۀ اسلامی و اجتناب از طیفسازی بود. عبدالبر در الاستیعاب نقل کرده است که وقتی اصحاب جمل علیه امام سر به شورش بر داشتند، و خبر آن به ایشان رسید، فرمود در شگفتم از طلحه و زبیر، ... به خداوند سوگند، اگر نگران دو دستگی نبودم، و خوف آن نبود که کفر باز گردد و دین به کسان دیگری جز ما منتقل شود، غیر از این عمل میکردم. و از این رو بود که صبر پیشه کردم (موسوعة الامامة، ج14، ص 259). گویی حفظ این یکپارچگی، کاملاً عکس آن چیزی است که خداوند دربارۀ فرعون و خط مشی او در حکومت بازگو فرموده است. مشی فرعون در حکومت این بود که مردم را به دو دسته هوادار خود و غیر آنها تقسیم کرده بود «و جعل اهلها شیعا یستضعف طائفة منهم» (قصص، 4).
دوم، در روایات فراوانی نقل است که خبرهای زیادی به امیر مؤمنان رسیده بود دایر بر اینکه کسانی در صدد ترور ایشان هستند، ایشان آن خبرهای تهدید آمیز را به دلیل گمان و حدس و یا قصاص قبل از جنایت قابل پیگیری ندانست و به آنها بی اعتنایی کرد. حارث بن کعب از عمویش عبدالله بن قعین دربارۀ خرّیت بن راشد که با عدهای پس از جنگ صفین از امام جدا و شورشی شدند و مخالف حضرت امیر گردیدند، نقل کرده است. حارث گفته که خدمت امیر مؤمنان رسیدم و لحظاتی پیش ایشان نشستم و تصمیم داشتم که اخباری سرّی را به ایشان برسانم. چون جمعیت زیادی مدام در حال آمد و شد بودند، نشستنم طولانی شد. و سرانجام خودم را به ایشان نزدیک کردم، و پشت سر ایشان نشستم، و او سرش را نزدیک من آورد و آنچه از خریت بن راشد شنیده بودم به او گفتم. ایشان به من گفت: دعه فان قبل الحق و رجع، عرفنا له ذلک و قبلناه منه وان ابی طلبناه؛ رهایش کن. اگر حق را پذیرفت، و برگشت ما هم از او قبول میکنیم و او را به رسمیت میشناسیم. و اگر خودداری کرد، آنگاه احضارش میکنیم. گفتم: چرا دستگیرش نمیکنید و از او پیماننامه نمیگیرید؟ فرمود: إنا لو فعلنا هذا لکل من نتهمه من الناس ملأنا السجون منهم، ولا أرانی یسعنی الوثوب علی الناس والحبس لهم وعقوبتهم حتی یظهروا لنا الخلاف؛ اگر ما با هر متهمی چنین کنیم، زندانها را از آنها پر میکنیم. من معتقد نیستم که حمله به مردم و زندانی کردن و کیفر دادن آنها روا باشد، مگر آنکه مخالفت با ما را آشکار سازند (موسوعة الامامة، ج14، ص 251 به نقل از شرح نهج البلاغه).
این برخورد از دو جهت حایز اهمیت است، یکی سعۀ صدر در برابر مخالفان و دیگری، پیرهیز از محدودیتهای وهمآلود برای کسانی است که نظر و دیدگاه دیگری دارند.
نیز ایشان در برابر تهدیدهای صریح عبدالرحمان بن ملجم به ترور آن حضرت، فرمود: ما قتلنی بعد، فخلوا عنه؛ او هنوز که اقدامی به کشتن من نکرده، پس رهایش کنید (همان، ص 254).
بخش ششم، مربوط به سیرۀ جنگی است و در آن از آمادگی دفاعی، وانداشتن اجباری مردم به شرکت در جنگ، تشویق به جنگ با دشمن، و انتخاب شعار مناسب، و اتخاذ نقشههای جنگی مناسب، و تلاش برای اثبات حقانیت خود و جلوگیری از جنگ، پرهیز از شروع به نبرد پیش از آغاز جنگ از سوی دشمن، خوشرفتاری با اسیران دشمن، سخن به میان آمده است.
برای نمونه، دربارۀ راهبرد نظامی امام، در دستورالعملی که جندب از حضرت امیر نقل کرده آمده است: با دشمن آغاز به جنگ نکنید، تا او آغاز کند، تا این هم دلیلی بر حقانیت شما بر آنها باشد. اگر جنگ رخ داد و شما پیروز شدید، فراریها را تعقیب مکنید، و مجروحان را نزنید، و عورت آنان را باز نمایید، مثلهشان نکنید، و اگر به پایگاه دشمن رسیدید، هتک حرمت مکنید، و وارد خانهای نشوید مگر اجازه داده باشند، از اموال دشمن چیزی را مگیرید، مگر در منطقۀ نظامی، به زنان نتازید؛ هر چند شما را به دشنام بگیرند و به بزرگان و فرماندهان ناسزا بگویند (همان، ج 14، ص 477).
بخش هفتم، سیرۀ امنیتی امام است. در این بخش از گردآوری اطلاعات، و گماردن جاسوس و نیروی اطلاعاتی جهت اطلاع از حرکات دشمن، و تبعید مفسدان و طراحان توطئه و تاسیس گارد سخن به میان آمده و از اخباری یاد شده که در آنها آمده امام فرمان داده که از او محافظت نکنند.
سفیان بن عیینه نقل کرده که امام شبانه به سمت مسجد حرکت میکرد و تعدادی از یارانش در صدد بر آمدند برای پاسداری از ایشان، به صورت جمعی با آن حضرت حرکت کنند و از ایشان پاسداری نمایند. شبی ایشان عازم بیرون شد، ما دور ایشان حلقه زدیم و همراه او شدیم. فرمود: چه میخواهید؟ ما موضوع را کتمان کردیم و ایشان بهجد از ما خواستار مشخص شدن موضوع شد. موضوع را به ایشان گفتیم. فرمود: مرا از اهل آسمان و یا از اهل زمین پاسداری میکنید؟ گفتیم: از اهل زمین. فرمود: آنچه در زمین اتفاق میافتد، ابتدا در آسمان طراحی میشود (موسوعة الامامة، ج14، ص 507).
بخش هشتم و پایانی سیره، قضاوتهای امام است. در این بخش که حجم بزرگی را به خود اختصاص داده، از روش داوری امام در دادگاه، و تلاش برای رفع خصومت و اختلاف سخن گفته شده، که به مثابۀ کتاب قانون جزا بهشمار میرود. هم از داوریهای امام و چگونگی آن و دانش داوری، حرف زده شده و هم امام به عنوان متهم در دادگاه حاضر شده و در برابر اتهامات پاسخ گفته است. در هر دو صورت، چگونگی برخوردهای امام بسیار حایز اهمیت است. آن هنگام که امام به عنوان یک شخصیت برجستۀ اجتماعی مطرح بوده؛ دارای جایگاه معنوی مانند صحابی و داماد رسول خدا، اولین مسلمان، مهاجر، از پیشگامان در جهاد و مبارزه با مشرکان بودن، و چه زمانی که اول شخص امت اسلامی به لحاظ جایگاه سیاسی و اجتماعی داشتن، و صاحب قدرت و حاکم مسلمانان بودن، طرف دعوا شده و ناگزیر در برابر یک قاضی حاضر شده است. این هر دو مهمند. علی از سوی یک قاضی که دانش و پیشینه و شخصیتش بسی فروتر از امام است، محاکمه میشود و در برابر او و حکمش تمکین میکند و هیچ ابایی ندارد که حاکم مسلمانان در دادگاه به عنوان متهم حضور یابد پاسخگو باشد.
در منابع مختلفی آمده است که شخصی از خلیفۀ دوم علیه امام دادخواهی کرد، در حالی که امام نشسته بود، خلیفه به امام گفت: یا ابا الحسن، قم فاجلس مع خصمک؛ ای ابوالحسن بر خیز و در کنار طرف دعوایت بنشین. امام بر خاست و در کنار او نشست و با هم به گفتگو پرداختند و آن شخص قانع شد و از دعوایش صرف نظر کرد. امام به جای خود بازگشت. خلیفه دید که چهرۀ امام متغیر و دگرگون است، از ایشان پرسید: چه شده است؟ چرا چهرهات دگرگون است؟ آیا اتفاقی افتاده و ناراحت شدی؟ امام فرمود: آری. گفت: چرا؟ فرمود: تو در پیش مدعی، مرا ابوالحسن (یعنی به کنیه و با احترام خاص) خطاب کردی، و چرا نگفتی: یا علی قم فاجلس مع خصمک؛ ای علی بر خیز و در کنار طرف دعوایت بنشین. خلیفه برخاست و پیشانی امام را بوسید و گفت: فدایتان شوم، خداوند با شمایان مارا راه نمود، و از ظلمتها به نور رساند (مسوعة الامامة، ج15، ص 50 و 51).
حاصل آنکه، لحظاتی با خود بیندیشیم، که چه گوهر گرانبهایی در اختیار ما است، و بر ما فرض دینی و عقلی است که از آن بهره بگیریم و دین و دنیا و اندیشهمان را با آن سامان بدهیم. مگر نه این است که رسول خدا دربارۀ علی فرموده است: علی مع الحق و الحق مع علی؛ علی هماره با حق و حق هماره با علی است. در برابر آنچه از این امام داریم اجتهاد در برابر نص نکنیم ،و اگر نمیتوانیم قداست آن بزرگ را براب دنیایمان به اندکی نفروشیم که سودایی بس ناچیز و خسارتبار است. بر ما است که همۀ ابعاد زندگی و سلوک او را ملاک قرار دهیم، و رفتار و اندیشۀ خود را با او بسنجیم و خیالات و اوهاممان را جای حقیقت مگذاریم، و اگر نمیتوانیم این کنیم، آن بزرگ را دستمایۀ قدرتطلبی و دین خود ساختۀ خود نسازیم.