مسجد کبود ایروان
مسجد کبود که با نامهای مسجد پارسی، مسجد آبی آسمانی و مسجد گک جامی نیز شناخته میشود، در قرن ۱۸ میلادی بنا شد. گزارش شده این مسجد با معماری نسبتاً ساده و فاقد هرگونه المان مجلل به وسیله فرمانروای محلی، " حسین علی خان" در دوره سلطنت نادرشاه افشار ساخته شده است. ساخت بنا در سال ۱۷۶۰ آغاز شده و بین سالهای ۱۷۶۴ تا ۱۷۶۸ به اتمام رسیده است.

در دوران حکمفرمایی حکومت صفوی، مذهب شیعه به عنوان مذهب رسمی امپراتوری سرزمین پارس اعلام میشود. این مسجد به عنوان مسجدی ایرانی، از شاخه ۱۲ امامی پیروی میکند.

مسجد کبود که به دلیل رنگ غالب آبی در ورودی و کاشیهایش این لقب را گرفته است، بیش از ۲۱ هزار و ۳۰۰ متر مربع از زمینهای درجه یک را پوشش داده است. این مسجد دارای محوطه محصور داخلی، سالنهای ملاقات (صحن اصلی مسقف) و مدرسه علمیه است.
تاریخچه مسجد کبود
ارمنستان در طول تاریخ تحت سلطه امپراتوریهای مسلمان زیادی بوده است. پارسها یکی از این فرمانروایان هستند و در حال حاضر مسجد کبود تنها مسجد باقی مانده ایروان محسوب است.

خواستگاه دقیق مسجد قابل ردیابی نیست ولی ساخت و ساز آن از سال ۱۷۶۴ آغاز شده و در همان دهه به اتمام رسیده است. اعتقاد بر این است که این بنا به دستور حسین علی خان، حاکم محلی وقت ساخته شده. از این مسجد به عنوان مسجد جمعه اصلی استفاده میشده است. سردر و گنبد به زیبایی و دقت با کاشیهای آبی رنگ تزئین شدهاند. بارگاه اصلی دارای فوارهای با یاختههای دور تا دور است. این بنا همچنین به وسیله نارونهای سرخ محصور شده است.

سال بنای مسجد نشان از دوره حکومت پارسیان بر ایروان و ارمنستان شرقی دارد. در آن زمان ایروان مرکز استانی با حدود ۲۰ هزار نفر جمعیت بوده
است. در نتیجه جنگهای روسی-ایرانی در سالهای ۱۸۲۷-۱۸۲۸، به نظر میرسد هم ایروان و هم ارمنستان شرقی تحت کنترل مستقیم امپراتوری روس درآمدهاند. پس از آنکه عهدنامه ترکمنچای به امضا رسید، رود ارس به عنوان مرز بین منطقه تحت حکومت روسها و ایران شناخته شد. جالب این است که این رود حتی امروز هم مرز بین ایران و ارمنستان جنوبی را مشخص میکند. پس از استقرار قوانین روسی بر این سرزمین، مسجد کبود تبدیل به بزرگترین مسجد از بین هشت مسجد فعال شد.
مسجد کبود در طول دوره شوروی سابق
منابع بسیاری که به نظر قابل اطمینان نیز میآیند، مدعی هستند که پیش از رسیدن روسها، ۱۰ مسجد فعال در ایروان وجود داشته است. این مساجد یا تخریب شده یا به حال خود رها شده اند. از این ۱۰ مسجد فقط یکی باقی مانده که همان مسجد با شکوه کبود است که در زمان حکومت شوروی سابق به عنوان موزه از آن بهره برداری میشده است.

هرچند این مسجد در دوره شوروی آسیبها و سختیهای زیادی را متحمل شده. دقیقاً به مانند همه کلیساهای ارمنی و در کل همه بناها و مراکز دینی ارمنستان، از مسجد کبود نیز تحت سیاستهای سکولار وضع شده به وسیله حکومت کمونیستی، به طرز رقتباری نگهداری میشده است. پیش از این در سال ۱۹۳۱ همه خدمات دینی در آن متوقف شده بود و تنها کاربرد این بنا به عنوان موزه شهر ایروان بوده است.
مسجد کبود پس از دوران شوروی
پس از سقوط حکومت شوروی، مسجد کبود تحت ترمیمهای جدی و پایهای با آجرها و کاشیهای براق قرار میگیرد. این بازسازیها که به وسیله ایران سرمایه گذاری شده بودند مورد استقبال منتقدان واقع نشدند چرا که آنان معتقد بودند روح اصیل این مسجد حفظ نشده است.

پس از آن خدمات دینی اسلامی در آن از سر گرفته شد و درحال حاضر تنها مسجد فعال شهر ایروان است. با این وجود مسئولان ایروان علاقهای به ادامه این بازسازیها به عنوان مسجد نیستند و مایلند این محل به عنوان مرکزی فرهنگی ادامه فعالیت دهد. مسلمانان ایروان معتقدند ساخت مرکز فرهنگی میتواند در مکان دیگری صورت گیرد. بازسازیها در سال ۱۹۹۹ پایان یافتند. در طول روزهای کاری هفته، نمایشگاهی از عکسهای قدیمی ایروان در این محل برگزار میشود. این مکان مجموعه قوانین سفت و سختی برای تردد دارد که مشخص میکنند کجا میتوانید بروید و کجا نمیتوانید.
آیا مسجد کبود به عمد پنهان شده است، یا این موضوع به دلیل مکان قرارگیریش است؟
مسجد کبود ایروان به نظر از دیدهها پنهان شده چرا که از همه طرف در بین آپارتمانها محصور شده است و تنها عاملی که به وجودش اشاره میکند ورودی فروتن آن از خیابان مشتوتس است.

در یک نگاه به نظر میرسد ارمنیها مسجد مسلمانان را به عمد کمرنگ کردهاند. با این حال هیچ خطایی از طرف ارمنیها سر نزده است. از نگاه دیگر، آنها نگهداری خوبی از مسجد نشان دادهاند و آن را بدون تجزیه و دخل و تصرف مابین محله جدید جا دادهاند. مسجد به طور واقعاً غریبی محصور شده و غیر ممکن است یک عابر خارجی متوجه آن شود. دلیل این موضوع این است که نقشه شهری ایروان در دوره شوروی سابق بازسازی شد. مرکز شهر به طور کامل از نو طراحی شد. تعدادی از معمارهای معروف آن دوره از جمله آلکساندر تامانیان که طرح مدرن شهر را کشیده است، مدرن کردن ایروان را به عهده گرفتند. به همین دلیل است که مسجد کبود، محصور در بین آپارتمانهای آن محله پنهان
شده است. هرکاری برای نگهداری از مسجد انجام شده چرا که تخریب آن احمقانه، اشتباه و مجرمانه است.
نمای داخلی مسجد کبود
به دلیل غنای کم، از هیچ لحاظی نمیتوان مسجد کبود ایروان را با مساجد کبود استانبول، مثل"مسجد سلطان احمد" با آن شش منارهاش مقایسه کرد.

همچنین در مورد مقایسه آن با مسجد تبریز در ایران نیز این موضوع صدق میکند. از پشت، مسجد ایروان سیمایی از فرمهای معماری پارسی دارد. البته نه خالصترین این فرمها.

در بخش درونی معماری مینیمال غالب است. با این وجود، این موضوعات چیزی از زیبایی و تأثیرگذاری مسجد نمیکاهند. معماری بخش داخلی هیچ کاشی یا خطاطی رایج اسلامی را شامل نمیشود. سادگی در هر گوشه مسجد نمایان است. محراب و منبر نیز بر همین منوال بسیار ساده هستند. محراب فرو رفتگیای بر دیوار است که جهت مکه را مشخص میکند. منبر نیز سکویی پلهدار است که امام جماعت، بر روی آن برای موعظه قرار میگیرد.

مسجد ایروان را نمیتوان به عنوان شاهکار معماری ایرانی-شیعی-اسلامی به حساب آورد ولی وجودش بسیار در آن مکان لازم و مؤثر است چرا که بدون کوچکترین تردید ایروان با داشتن این مسجد به شهری غنیتر و جذابتر مبدل شده. این مسجد مکانی تاریخی است که باید دیده شود، از آن بازدید شود و البته مورد تحسین قرار گیرد. منبع: کجارو