شیعه در طول تاریخ مظهر شور و عقلانیت بوده است؛ مشعل خاموش ناپذیری که همواره بیانگر عشق و عرفان و مذهب، عدالت، برادری، برابری و در نهایت آزادی و احترام نهادن به حقوق جامعه بشری بوده اما امروز بابت پیرایهها، وضعیت دگرگونه دارد. اکنون که سالگرد ولادت امام حسن مجتبی، امام دوم شیعیان، درپیش است باردیگر سرزنشگر روح پر دردمان هستیم که بیجواب گذاشتهایم این سوال را که در شناخت و ترویج رسالت امامت ایشان چقدر تفکرمان را با شریعه اجتهاد شسته و تطهیر کرده ایم؟ تاچه میزان توانستهایم شرایط زمانه امام حسن را به عنوان یکی از دو سرور جوانان اهل بهشت و تاکتیک ایشان را در پیاده سازی مبحث امامت به نسل امروز بنمایانیم؟
امام حسن که نام ایشان بر نیکو سرشتیاش صحه میگذارد و روش مبارزاتیاش بر ظلم زمانه. هنوز محراب کوفه از بوی شمشیر زهرآگین تحجر پاک نشده و هرچند خون علی افشاگر بیمبالاتی منافقان و نامروتی دوست نمایان به ظاهر دیندار بوده باشد اما کوفی مسلکی همچنان میان امت محمد(ص) پابرجاست. چنانکه پدرش پس از دیدن رویکرد نفاقآمیز هودارانش میفرماید:«...سوگند به خدا دوست دارم معاویه درباره شما با من داد و ستد کند مانند داد و ستد صراف (که یک دینار طلا میدهد و ده درهم نقره میگیرد) او نیز ده نفر از شما را از من بگیرد و یک نفر از لشکریانش را بدهد!» [1]
امام حسن نگاهی صلح محور دارد. او نمیپذیرد که به هرقیمتی به جایگاه خلافت برسد. دوست هم نمیدارد که دست خلافت غصب بر فکر و جیب مردم باشد اما گویی شرایط به او اجازه برخورد سلبی را نمیدهد. بیش از 10000 شیعه خونخواه علی و مغموم از سلطه زر و زور و تزویر اینک در برابر امام حسن(ع) قرار دارند که اهل بیت است و حامل پیام امامت بعد از پدرش. بنابراین اولین کار را ایستادگی انقلابی در برابر معاویه میداند با نامههای افشا گرایانهاش نه از باب تشنگی خلافت بلکه از باب حمایت از مطالبات ملت مسلمان او را دعوت به بیعت میکند و به دست کشیدن از خلافت جور، فرا میخواند. معاویه نمادی است برای تاریخ بشریت. نماد تمامیت خواهی، انحصار طلبی، استبداد، استحمار و استثمار اما تحت لوای دین. از زمانی که پدرش ابوسفیان بعد از فتح مکه و در برابر پیامبر، نه مومن بلکه تسلیم به اسلام شد و مصلحت را در آن دید که به جای زنده باد هبل زیر پرچم لااله الاالله مبارزهاش را علیه اسلام درپیش گیرد و مذهب را با مذهب درهم کوبد، شیعه از درون درگیر میشود و هماره پیامش با حبس و حصر و خون بیگناهان عجین میگردد و خلافت غصب تا ظهور دوازدهمین حامل پیام راستین اسلام بر قدرت تکیه میزند و معاویه نیز شاگرد همین مکتب است. او خوب میداند که عدالت علی ایمانهای سست را در میان عده زیادی از پیروانش نشانه میرود و دیر یا زود قوه غضبیه و شهویه را جانشین قوای ایمانی و عقلانی شان میکند و علی بعد از نبرد با سه گروه ناکثین، قاسطین و مارقین با شمشیری که او را کافر میخواند به شهادت میرسد.
معاویه با عدم پذیرش فرمان بیعت امام، قشونش را برای نبرد با سبط نبی آماده میکند. اما این همه ماجرا نیست. در هر جنگی ایجاد نفاق در بین صفوف دشمن تاکتیک غیر مستقیم فرمانده برای پیروزی بر قوای دشمن است و چه کسانی بهتر از کوفی مسلکان هوادار امام حسن؟ جهل میان یاران امام باعث ایجاد کدورتهایی میشود و از آنجایی که بافت اصلی سپاه امام حسن مجتبی را باقی ماندگان از جنگهای معاصر امیرالمومنین تشکیل میدهند بنابراین شکلگیری مجدد مشکلاتی که علی با آن مواجه بود در زمان فرزندش اجتناب ناپذیر مینماید. معاویه که از مکاریت سرشار بود و در قدرت اقتصادی دست بالا را داشت بر جهل عرب غلبه کرده و یاران امام را دلسرد میکند.
دسیسههای حزب امویان، گسیل جاسوسان شام و بدبین نمودن قبایل و مردم نواحی نسبت به سبط پیامبر، استفاده مؤثر از زر و سیم و خریدن بزرگان قبایل و کوفه توسط معاویه و ... نهایت اینکه، عدم اطاعت، سست عنصری و تنبلی یاران امام، عرصه را بر آن حضرت تنگ نمود و همین روال باعث میشود تا امام حسن صلح کند.
ضعف میان یاران امام در عدم پذیرفتن فرامین و سنگ اندازی و کارشکنی، دهنبینی و ساده انگاری و درس نگرفتن از بلایی که بابت همین قسم رویه های جاهلانه برسر علی(ع) آمد امام را در مضیقه میگذارد. اگر دقیقتر نگاه کنیم وابستگی قاطبه لشگریان معاویه از حیث کمیت و کیفیت بابت وعده و وعیدها، بازی کردن با احساسات مذهبی مردم و سپاهیان در برابر لشگر دم دمی مزاج امام حسن که با یک قوره سردی شان میکند و با یک مویز گرمیشان، راهی جز صلح را باقی نمیگذارد. صلحی که از یک سو حافظ جان و مال و ناموس اهل بیت پیامبر و امت اوست و ازسویی دیگر ازباب محتوا خود، به تنهایی حامل پیامی اعتراضی است و درنهایت با علم به عدم پایبندی معاویه به تعهداتش، کراهت چهره ظلم را بیش از پیش نمایان میکند.
امام دراین برهه نمادی است از یک نماینده حقوق بشر که نمیخواهد در تاریخ او را یک قدرت پرست بدانند که حاضر شد خون دهها هزار نفر از میان مسلمین بر زمین ریخته شود اما او به خلافت برسد. آنچنان که در مفاد صلح قید میکند که «همه مردم در هر رنگ و نژادی که هستند از امنیت کامل برخوردار باشند و حق هر ذیحقی را به او برساند».
دقیقا زمانی که او میبیند نمیتواند با خون خود علیه جبهه باطل قیام کند با پیام صلحش که نه یک سازش بلکه یک عقب نشینی تاکتیکی است رسالت امامتش را به نفع مردم و بر ضد استبداد به ظاهر دینی زمانه اش پی میگیرد. آنچنان که خود در باب علت استفاده از این تاکتیک به مردم میگوید: «ای مردم! به خوبی دانستهاید که خدای بزرگ شما را به وسیله جد من(ص)هدایت فرمود، و از گمراهی نجات داد، و از نادانی و جهالت رهانید، و پس از خواری عزیزتان کرد و بعد از قلت و کمی عددتان بسیار کرد، و همانا معاویه درباره حقی که مخصوص به من است با من به منازعه برخاسته و من صلاح امت و قطع فتنه را در نظر گرفتم و شما هم با من بیعت کردید تا با هر کس که من مسالمت کردم مسالمت کنید، و با هر کس جنگیدم بجنگید، و من چنان دیدم که با معاویه به مسالمت رفتار کنم و آتش بس برقرار سازم و با او مصالحه کنم، و چنان دیدم که جلوگیری از خونریزی بهتر است، و منظوری از این کار جز خیرخواهی و بقای شما ندارم «و اگر چه من میدانم شاید برای شما آزمایش و بهرهای است تا مدتی معین».[2]
اما بابت همین اقدام توسط یارانش مورد سرزنش قرار میگیرد چنانچه سلیمان صرد خزایی به او میگوید:«هیچ گاه تعجب ما از اینکه با معاویه مصالحه کردی از بین نمیرود، با اینکه چهل هزار جنگجو از مردم کوفه با تو بودند که همگی حقوق بگیر بیتالمال هستند، و به همین مقدار فرزندان و همراهانشان بودند، صرف نظر از شیعیان شما از مردم بصره و حجاز...» و امام در جوابش میفرماید: «شما شیعیان ما و اهل مودت و علاقهمند به ما هستید، و اگر من برای دنیا کار میکردم و در سلطه جویی و ریاست دنیا بیشتر کوشش و تلاش داشتم هیچ گاه معاویه از من نیرومندتر و نستوه تر و مصمم تر نبود، ولی من چیز دیگری جز آنچه شما میبینید میبینم، و در آنچه انجام دادم نظری جز جلوگیری از خونریزی نداشتم، پس به قضای الهی راضی باشید، و در برابر فرمان او تسلیم و فرمانبردار، و ملازم خانههای خود باشید، و خویشتنداری کنید.»[3]
همین سلیمان است که در زمان خلافت یزید، مسلم بن عقیل را با بهانههای مختلف در کوفه تنها گذاشت و مسلم غریب درکوفه از پشت بام دارلاماره مذهب انحرافی، آنهم به نام خدا و اسلام به پائین پرت شد و به شهادت رسید. و سلیمان است که از همراهی امام حسین در کربلا نیز دور ماند و بعدها از توابین شد.
جهل کوفیان به همراه استبداد معاویه که خود را سمبل حق و مخالفانش را سمبل آشوب و خروج از دین میخواند، سر هر حقطلبی را بر باد خواهد داد و این فلسفه همیشگی تاریخ بشریت بوده است که این دو جبهه یکی همواره در واقعیت زورمند و زرمند و دین مدار و درحقیقت ذلتمند و دیگری شاید در واقعیت در حبس و رنج و بر چوبههای دار و سری خونین اما در حقیقت عزتمند درمقابل هم تا ابد باشند تا هرگاه سیاهی باشد درخشندگی سفیدی بر اعماق قلب و عقول هر روایتگر منصف بتابد و او را به حرکت وا دارد تا در برابر همه کاراکترهای معاویه گونه زمان بایستد و متناسب با شرایط، بهترین ابزار مبارزه را برگزیند. روزی باخون خود، روزی دیگر با سکوت خود خطابه خود و شاید صلح خود!