واژه «انتخابات» از ریشه عربی فعل« نخب» به معنای برگزیدن واختیار کردن است و معادل اروپایی آن یعنی Election نیز به فعل لاتین Eligeve به معنای جدا کردن، سوا کردن و برگزیدن باز میگردد. از نظر علم معناشناسی نیز این اصطلاح تغییر و تحولات معنایی وسیعی پیداکرده است ولی درکاربرد رایج وعام آن به معنای روش یاشیوهای است برای برگزیدن تعداد معینی از افراد ازمیان شمارکثیری ازکسانی که برای تصدی یک منصب یا مقام خود را نامزد کردهاند. انتخابات، سازوکاری است که طی آن اراده شهروندان یک کشور برای شکلگیری نهادهای سیاسی و مدنی و نیزگزینش متصدیان ومتولیان امورعمومی به ظهور میرسد و فرایندی است تأمین کننده، مشروعیت بخش و نیزکنترل کننده که ازطریق آن شهروندان درسرنوشت سیاسی و اجتماعی خود مشارکت نموده و ضمن نظارت برعملکرد منتخبان خود، به حکومت حاکمان مشروعیت میبخشند. درحقیقت انتخابات، مجموعه عملیاتی است که درجهت گزینش فرمانروایان یا تعیین ناظرانی برای مهارکردن قدرت، تدبیرشده است.
در نظام های سیاسی، بحث در باره انتخابات و کم و کیف آن، یکی از مهمترین مباحث مطرح در جامعه شناسی سیاسی است، و هرچه یک نظام سیاسی مردمی تر باشد، تاکید روی این مسئله بیشتر است. چرا که مشارکت مردم در عرصه انتخابات می تواند به عنوان ابزار کارآمدی برای توسعه اجتماعی و توسعه سیاسی محسوب شود. انتخابات، مجموعه عملیاتی است که در جهت گزینش فرمانروایان یا تعیین ناظرانی برای مهار کردن قدرت، تدبیر شده است. از این دیدگاه انتخابات به معنی فنون گزینش و شیوههای مختلف تعیین نمایندگان است. ابزاری است که به وسیله آن میتوان اراده شهروندان را در شکلگیری نهادهای سیاسی و تعیین متصدیان اعمال اقتدار سیاسی مداخله داد. برگزاری یک انتخابات سالم و مردمی و احترام قایل شدن به آرا و عقاید مردم، نشانۀ جمهوریت نظام و اعتماد متقابل بین دولت و مردم و شرکت دادن مردم در ادارۀ امور کشور است. امام خمینی(س) دربارۀ حضور تعیین کننده مردم در انتخابات فرمودند: «جمهوریاسلامی، حکومتی متکی بر آرای عمومی است. مملکت توسط نمایندگان واقعی مردم اداره میشود، مردم از طریق نمایندگان خود بر تمامی امور جامعه نظارت دارند و هیچ تصمیمی بدون مشورت مردم گرفته نمیشود.»[i]
بر همین اساس بود که پس از پیروزی انقلاب اسلامی و تأسیس نهادهای مردمی، چندین انتخابات برای تعیین تکلیف نهاد و ساختارهای نظام جمهوری اسلامی برگزار شد و در پرتو این استدلال و نگرش امام خمینی(س)، انتخابات و انتخاب اشخاص صالح از حقوق اولیه شهروندان یک نظام و علی الخصوص مردم جمهوری اسلامی محسوب می شود:«از حقوق اولیه هر ملتی است که باید سرنوشت و تعیین شکل و نوع حکومت خود را در دست داشته باشد»[ii]
انتخابات از منظر اندیشه سیاسی امام خمینی(س)
از گستردهترین مبانی و اصولی که در صحیفه امام و وصیتنامه ایشان، بهعنوان زیربنای سیاست و حکومت مطلوب به آن سفارش شده، پدیده انتخابات و مشارکت مردمی است. معمار کبیر انقلاب اسلامی پایهریزی نظام جمهوری اسلام را به دست توانای ملت متعهد دانستهاند که این نشاندهندۀ نقش و اهمیت مشارکت مردمی در تأسیس حکومت و سیاست مطلوب است.[iii] ایشان در کلام خود از زمینههایی سخن به میان آوردهاند که مردم میبایست در آنها مشارکت خود را به منصۀ ظهور برسانند و این زمینهها دلایلی است که نیاز به مشارکت مردم در جریان نظام اسلامی را معین میکند و عبارتند از:
1) انتخابات و تعیین رهبران و حاکمان،
2) نظارت بر مسئولین نصیحت و بیان حقایق تلخ،
3) حفاظت و پاسداری از اصل نظام اسلامی،
4) کمک به حل مشکلات دولت اسلامی،
5) حرکت در مسیر تحقق محتوای حکومت اسلام.
هرگاه امام خمینی مردم را به شرکت گسترده در انتخابات سفارش می نمودند، عبارت ها و ادبیاتی را استعمال می کردند که معمولا در فضاهای رزمی و حماسی، و به هنگام تشجیع و تحریض مردم به دفاع از حیثیت دینی و میهنی و پاسداری از منافع جمعی و ملی و صیانت از هویت و ارزش های عمومی و الهی به کار می روند. انتخابات تجلی حضور و مشارکت سیاسی مردم و عرصه تحقق اراده ملت برای تعیین سرنوشت خویش است از این رو انتخابات دارای اهمیت و جایگاه بلندی است و مردم نقش بزرگی در ایفای این رسالت و تکلیف بزرگی بر دوش خواهند داشت . امام خمینی درباره اهمیت حضور و شرکت مردم در انتخابات می فرمایند : « این وظیفه ای است الهی وظیفه ای است ملی وظیفه ای است انسانی وظیفه ای است که ما باید به آن عمل بکنیم همه مان باید در انتخابات شرکت بکنیم.»[iv]
بنابراین نباید رقابتهای انتخاباتی زمینه ای را برای پراکندگی و اختلاف در جامعه و ملت را فراهم سازد. بویژه احزاب و جناحهای سیاسی باید مواظب عوامل و دستهای ناپاک باشند که در آنها رسوخ نکنند.« من احتمال می دهم که عوامل و دستهای ناپاکی بخواهند از رقابتهای انتخاباتی در رسیدن به آرزوهای خود استفاده کنند و با طرح مسائل پوچ و بی معنا دلها را از یکدیگر جدا سازند.»[v]از دیدگاه امام خمینی عرصه انتخابات، زمان تعیین سرنوشت است و مردم با رأی خویش می توانند آینده مطلوبی را برای خویش رقم بزنند و حضور انتخاباتی را همانند حماسه ای سیاسی رقم بزنند: «در روز تعیین سرنوشت کشور بپاخیزید و به صندوق ها هجوم آورید و آرا خود را در آن ها بریزید.»[vi] ایشان لزوم حماسه آفرینی در عرصه مشارکت سیاسی را تقویت اسلام، صیانت از آزادی، رهایی از جناح غرب و شرق، استقلال سیاسی و مباحثی اینچنین بیان می دارند: «اگر مردم، اسلام را، استقلال و آزادی را، نبودن تحت اسارت شرق و غرب را میخواهند، همه در انتخابات شرکت کنند و در صحنه حاضر باشند.»[vii] حضور و شرکت در انتخاباط منوط به قشری خاص و سیاسیون نیست بلکه امام راحل، مشارکت سیاسی را امری همگانی و تکلیفی برای همه اقشار و گروها می دانند و به همین خاطر، زن و مرد، دارا و ندار، باسواد و بی سواد، کارمند و بی کار و غیره موظف به تعیین سرنوشت خود هستند: «تکلیفی است که به همه ملت متوجه است , به زن و مرد , و به آن کسی که به حد رای دادن قانونی رسیده واجب است این مساله که در پای صندوق های تعیین رئیس جمهور حاضر بشوند و رای بدهند.»[viii]
البته امام راحل، حضور در صحنه انتخابات را منوط به وجود شرط ضروری آزادی میدانند و معتقدند که افراد باید با آزادی کامل در زمان رأی دادن حاضر شوند و انتخابات بدون وجود آزادی شهروندان، معنای خود را از دست خواهد داد و گروهها و جناح بندیهای سیاسی حق تحمیل آراء و دیدگاه خود را به مردم و رأی دهندگان ندارند: ««مردم در انتخابات آزادند و احتیاج به قیم ندارند و هیچ فرد یا گروه و دستهای حق تحمیل فرد یا افرادی را به مردم ندارند.»[ix] در منظومه فکری و اندیشه سیاسی امام خمینی همانگونه که مردم در انتخاب سرنوشت خویش آزادند به همان اندازه مسئول هستند تا جایی که امام تساهل و سهل انگاری در مورد حضور در صحنه انتخابات را هم ردیف با سایر گناهان کبیره قرار میدهند و همگان را نسبت به بیتفاوتی نسبت به انتخابات بیمی عظیم می دهند: « عدم دخالت مردم، چه در نسل حاضر و چه در نسلهای آینده، و چه بسا که در بعض مقاطع عدم حضور و مسامحه، گناهی باشد که در راس گناهان کبیره است.»[x]
زمینه های اهمیت انتخابات از منظر امام خمینی(س)
از دیدگاه امام خمینی انتخابات می تواند زمینه ساز اموری عظیم در جامعه شود که همین عوامل، زمینه های اهمیت انتخابات را توجیه می نماید:
1.جلوگیری از انحرافات
از دیدگاه امام راحل، گزینش مطلوب و حضور اگاهانه در عرصه انتخابات می تواند زمینه ساز مناسبی برای ممانعت از انحرافات احتمالی گردد زیرا یک انتخاب صحیح می تواند از دخالت اشخاص معاند، نالایق و اشخاص غیر متعهد در بدنه نظام سیاسی بکاهد و اشخاصی را به صحنه سیاست وارد نماید که به فکر اسلام و مصالح کشور هستند و می توانند از انحرافات موجود بکاهند و با سنگ محک اسلام و آموزههای ناب، اجازه تخطی از مسیر اصول ناب را ندهند:« امید است که با تعهد آنها به اسلام و مصالح کشور جلوگیری از هر انحراف بشود.»[xi]
2. زمینه سازی برای اصلاح جامعه
انتخابات سالم از دیدگاه امام خمینی میتواند زمینه ساز حکومت عادل گردد و همین امر لوازم اصلاح جامعه و رتق و فتق امور را فراهم می آورد. اشخاص منتخب و اصلح می توانند راههای موجود را برای مفاسد اجتماعی و نیروهای خرابکار ببندند و شرایطی مساعد را برای ارتقاء جامعه از لحاظ سلامت اجتماعی، سیاسی و اقتصادی فراهم آورند:«یک حکومت عدلی در دنیا متحقق کنند، برای این است که حکومت عدل اگر باشد... جامعه را مهار میکند و تا حد زیادی اصلاح میکند.[xii]
3. انتخاب افراد اصلح و کاردان برای حل مشکلات نظام
انتخابات و فضای مشارکت سیاسی ناشی از آن، فضای موجود را برای انتخاب افراد کاردان و متخصص فراهم می آورد و این افراد منتخب، با کارآمدی و تخصص های خود می توانند به حل مشکلات بپردازند و همین امر زمینه را برای پیشرفت جامعه مهیا میسازد:« یکی از وظایف مهم شرعی و عقلی ما برای حفظ اسلام و مصالح کشور حضور در حوزههای انتخابیه و رای دادن به نمایندگان صالح و کاردان و مطلع بر اوضاع سیاسی جهان و سایر چیزهایی که کشور به آنها احتیاج دارد می باشد.»[xiii]
4. ممانعت از نقش آفرینی وابستگان و غیرمتعهدان
رهبر فرزانه انقلاب اسلامی بر این امر بودند که با انتخاب افراد شایسته و متعهد در عرصه انتخابات میتوانیم از نقش آفرینی افراد وابسته و بیگانه، غیر متعهدها و افراد غرب زده و روشنفکرمآب جلوگیری نمائیم و در نقطه مقابل، افرادی صالح و متعهد را وارد میدان سیاست عملی نمائیم و همین انتخابات زمینه مشورت برای گزینشگری افراد اصلح را فراهم مینماید:«در تعیین رئیس جمهوری و وکلای مجلس با طبقه تحصیل کرده متعهد و روشن فکر با اطلاع از مجاری امور و اشتهار به تقوی و تعهد به اسلام و جمهوری اسلامی مشورت کرده، و یا علماء و روحانیون با تقوی و متعهد به جمهوری اسلامی مشورت نموده(نمائید).»[xiv]
5. ضمانت حفظ امنیت کشور
به اعتقاد امام خمینی، بین مشارکت سیاسی، انتخابات و امنیت جامعه ارتباطی وثیق و عمیق وجود دارد و مشارکت مردمی در انتخابات می تواند ضریب امنیت کشور را بالا ببرد و در مقابل آسیب ها محفوظ بدارد و بیمه نماید. در نظام های سیاسی اسلامی، مشارکت انتخاباتی، مشروعیت و ایدئولوژیهای حاکم را از یک حریم امن برخوردار میسازند:«مشارکت و نظارت و همگامی آنها با حکومت منتخب خودشان، خود بزرگترین ضمانت حفظ امنیت در جامعه اسلامی می باشد.»[xv]جلد4، 248
6. جلوگیری از کارشکنی دشمنان خارجی
امام خمینی با نگرشی آینده پژوهانه، محمل تهدیدات دشمن را پیش بینی نموده و سعی میکردند تا آسیب ها را با رهنمون های خویش مدیریت و خنثی نمایند. ایشان انتخابات را بستر مناسبی برای کارشکنی دشمنان نظام میدانستند و از همین رو، تاکید بر برپایی باشکوه انتخابات با حضور گسترده مردمی داشتند و معتقد بودند کارگزاران باید تلاش در برپایی سلامت انتخابات داشته باشند تا از گزند شایعات معاندان به دور باشند:«دشمنها درصددند که خردهگیرى کنند. و من امیدوارم که خداوند همه شما را تأیید کند. و همه با سلامت این انتخابات را هم بگذرانید.»[xvi]جلد12، 152
7.حفظ اسلام و نظام سیاسی اسلامی
امام نیز بر انتخابات به مثابه ابزاری برای تحقق مصالح اسلام می نگریستند و به همین دلیل، کناره گیری از آن را خلاف تکلیف میدیدند و اعتقاد داشتند مردم باید مشارکت انتخاباتی داشته باشند تا آسیبی به اسلام و نظام سیاسی اسلامی وارد نشود:«تکلیف است، حفظ اسلام است، رفتن کنار، خلاف تکلیف است، خلاف مصالح اسلام است.»[xvii] (امام خمینی 1385 ج 18، 286).
8. تجلی و نماد وحدت ملت
امام راحل وجود اختلافات را در سطح جامعه و عرصه انتخابات می پذیرند اما اعتقاد دارند که مردم با وجود اختلاف سلایق خویش به مشارکت می پردازند و دوستی را بر منازعات ترجیح می دهند و پذیرفتن نتایج انتخابات را توسط طرفین رقابت، یک وحدت استراتژیک می دانند که نظام نیازمند آن است:« اختلاف باید باشد اختلاف سلیقه، اختلاف رای، مباحثه، جار و جنجال اینها باید باشد در عین حالی که اختلاف داریم دوست هم باشیم.»[xviii]
[i] . صحیفه امام، جلد 2، ص 15.
[ii]. همان، جلد4، ص367.
[iii] همان، جلد7، ص165.
[iv] . همان، جلد18، ص318.
[v]. همان، جلد21، ص47.
[vii]. همان، جلد18، ص337-338.
[viii]. همان، جلد 18، ص336.
[ix]. همان، جلد20،ص194.
[x]. امام خمینی(س)، وصیت نامه سیاسی الهی، ص19.
[xi]. همان، ص17.
[xii].صحیفه امام، همان،جلد16، ص162.
[xiii]. همان، جلد8، ص232.
[xiv]. وصیت نامه سیاسی الهی، ص19.
[xv]. صحیفه امام، جلد4، ص248
[xvi]. همان، جلد12، ص152.
[xvii]. همان، جلد18، ص286.
[xviii]. همان، جلد21، ص47.