همایش «تحریرالوسیله؛ شروح و تعلیقات» پنجشنبه هفته جاری در قم برگزار میشود تا طی آن ضمن تکریم جایگاه علمی کتاب «تحریرالوسیله» امام خمینی از کتاب «تفصیل الشریعه فی شرح تحریرالوسیله» اثر مرحوم آیتالله العظمی محمد فاضل لنکرانی که در 28 جلد چاپ شده، رونمایی شود.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، سید حبیب الله موسوی مسئول دفتر قم موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی نیز روز گذشته در گفت و گو با خبرنگارات در خصوص جزئیات این همایش گفت: امام مرجعی جامع و کامل بودند که علاوه بر مسائل سیاسی، مدیریتی و مبارزات، در بحث فقه و اصول و مرجعیت نیز در دوران خود سرآمد بودند و خیلی از علما و اندیشمندان به این جامع الاطراف بودن امام اذعان دارند؛ اما شخصیت علمی و اصولی ایشان تحت الشعاع بعد سیاسی قرار گرفته و ما به بهانه رونمایی از کتاب "تفصیل الشریعه فی شرح تحریرالوسیله" مرحوم آیت الله العظمی فاضل لنکرانی، این همایش را برگزار می کنیم.
وی خبر داد: در همایش تحریرالوسیله؛ شروح و تعلیقات مراجع بزرگوار، علما و اساتید حوزه و دانشگاه، مولفین و خاندان بزرگوار امام و یادگار ایشان حضور خواهند داشت.
دبیر این همایش در ادامه همچنین با اشاره به تعدد شروح و تعلیقات نوشته شده بر تحریرالوسیله، گفت: بیش از 50 نفر به این کتاب شرح نوشته اند که فقط از برگزیده های آنها در این همایش تقدیر خواهد شد.
اما در آستانه برگزاری این همایش اعضای ستاد برگزاری آن در هفتههای اخیر با جمعی از مراجع عظام و علمای مطرح حوزه علمیه قم دیدار و گفت و گوهایی داشتند و ضمن تشریح این همایش مخاطب دیدگاه ها و خاطرات خود را در مورد نگارش این کتاب ارزشمند بازگو کردند که قرار است کلیپ گزیده این سخنان در همایش پخش شود.
در ادامه، سخنان برخی از مراجع عظام و علمای بزرگوار در خصوص کتاب تحریرالوسیله امام خمینی را از نظر می گذرانید:
تحریرالوسیله کتابی بود که به نظام خدمت کرد
حضرت آیتالله جوادی آملی در این دیدار با اشاره به کاستیهای عروة الوثقی اظهار داشت: «عروه» در فضایی که دین منهای سیاست و وارد حکومت نشده بود، نیاز مراجع نجف، قم و علمای بلاد را تأمین میکرد اما اگر دین بخواهد حکومتی داشته باشد، عروه کافی نیست چرا که مسائل تجارت، معاملات، قصاص، حدود، دیات، جهاد و امر به معروف و نهی از منکر که مسائل ضروری یک نظام و حکومت است را ندارد مخصوصاً ولایت فقیه که گویا مرحوم سیّد اصرار داشت متعرّض آن نشود، نه در تعلیقاتشان از ولایت فقیه خبری هست، نه در جای دیگر. ایشان افزود: بالأخره نظام، قصاص، حدود، دیات و تعزیرات میخواهد اما این خلأ قطعی عروه بود که نمیتوانست و نمیتواند وارد نظام بشود. این مرجع تقلید با توجه به خلاء موجود در «وسیله» اضافه کرد: مرحوم آقا سیّدابوالحسن (رضوان الله علیه) احساس کرد که در عروه خلأیی هست لذا برای جبران آن، بخشهای عبادات را در وسیله کم ذکر کرده و بخشهای معاملات را تا حدودی بازتر کرد یعنی خیلی از چیزهایی که مرحوم سیّد در عروه نیاورده، ایشان ذکر کردند. مجموعه عروه مرحوم آقا سیّدمحمدکاظم و وسیله مرحوم آقا سیدابوالحسن، شبیه ایضاح فخرالمحقّقین و جامعالمقاصد است که بتواند قواعد علامه را شرح کند اما امام(رضوان الله علیه) هم خلأ عروه را تأمین کرده، هم خلأ وسیله را و هم مسائل مستحدثه را بر آنها اضافه کرد تا به صورت تحریرالوسیله در آورد.
آیتالله العظمی جوادی آملی با اشاره به نقش تحریرالوسیله در پر کردن خلاء قانون گذاری در نظام جمهوری اسلامی بیان داشت: وقتی انقلاب به ثمر رسید، نظام یک کتاب زندهای در دست داشت، یعنی ما در تهیه لوایح قضایی فقه سه عصر از شیعه را میدیدیم، عصر اول فقه مرحوم شیخ طوسی، عصر میانی فقه محقق و علامه و عصر متأخر فقه صاحب جواهر را میدیدیم و فقه اهل سنّت را هم میدیدیم که به ما دید بدهد نه خط، چون فقه آنها به حکومت آمده، فقه ما به حکومت نیامده، فقهی که به حکومت بیاید خیلی بازتر است برای اینکه سؤال و نیاز را طرح میکند حالا جوابش را طور دیگر داده ما هم طور دیگر میدهیم؛ اما باید آنها را با یک حجّت بالفعلی تطبیق میکردیم، مردم نه مقلّد ما هستند نه کسی از جواهر تقلید میکرد لذا یک حجّت بالفعل میخواستیم، اگر نبود تحریر امام، ما حجّت بالفعل نداشتیم، هم دستگاه قضا لنگ بود هم شورای نگهبان.
شاگرد امام افزود: خدا امام را با انبیا محشور کند، حالا چه کسی به ذهن او انداخت که شما یک دوره فقه روز بنویس، نمیدانم اما وقتی حکومت اسلامی تشکیل شد هیچ لنگی احساس نمیشد، یعنی هم نیاز دستگاه قضایی را حل میکرد، هم مشکل شورای نگهبان را حل میکرد، هم آموزش قضایی را سامان می داد. بنابراین تحریرالوسیله کتابی بود که به نظام خدمت کرد و امروز هم خدمت میکند و امام با دست پر وارد صحنه شد با یک دست سیاست، با یک دست دیانت،
این مرجع تقلید در پایان سخنان خود در توصیه به دست اندرکاران همایش بیان داشت: شما کوشش کنید با پرهیز از همه حواشی و جوانب، این دو عنصر اصیل (دیانت وسیاست) را حفظ بکنید که حقّ امام محفوظ بماند، همه علماء مورد عنایت ذات اقدس الهی هستند مورد دعای ولی عصرند اما در هر هزار سال یک الف قدی بیاید، بنابراین هیچ جای سؤال نداشت که حالا چه کار بکنیم، امام وقتی وارد صحنه شد با دست پر آمد ما در دستگاه قضا هیچ مشکلی نداشتیم آقایان شورای نگهبان هم در دستگاه تنظیم فقهی هیچ مشکلی نداشتند، الیوم هم مشکلی ندارند اگر مطلب جدیدی هم پیش بیاید آن خطوط کلیاش در تحریر الوسیله یا در آن مسائل مستحدثه هست. حشر شما ـ انشاءالله ـ با اولیای الهی باشد، حشر ایشان با انبیای الهی باشد کار شما بسیار پربرکت است.
تحریرالوسیله بعد از شرایع برای فتاوا و مبانی فقه شیعه کتاب مرجع است
آیتالله العظمی صانعی اظهار داشت: تحریرالوسیله کتابی است که بعد از شرایع میتواند همیشه مرجع حوزهها و مرجع کسانی باشد که میخواهند احکام اسلام را بیابند.
در آستانه برگزاری همایش «تحریرالوسیله، شروح و تعلیقات»، مسئولان موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی دفتر قم و دست اندرکاران همایش با آیتالله العظمی صانعی دیدار کردند. حضرت آیت الله صانعی در این دیدار با اشاره به امتیازات امام خمینی اظهار داشت: یکی از امتیازات امام، اخلاص ایشان بود که در همه کارهایشان وجود داشت و تا آخر هم نه تنها کم نشد، بلکه دائماً بر اخلاصش اضافه میشد و همهی دشمنیهایی که با امام شده و میشود از جهت آن اخلاص است. هرچه اخلاص بیشتر بود، دشمنی هم بیشتر میشد.
ایشان در این باره افزود: یادم میآید بعد از فوت آقای بروجردی رضوان الله تعالی علیه چند روزی درس بعضی از بزرگان رفتیم. همان روز اول، استاد یک مبنایی گفت و فرمود: من این را در حاشیهی عروهام نوشتهام! اما در طول 9 سالی که درس امام میرفتیم هیچ گاه ندیدیم امام فرموده باشد این مطلب را من در حاشیهی وسیله نوشتهام، یا مبنای فقهی من این بوده که من این را در حاشیهی عروة آوردهام، ولی آن آقا همان روز اول فرمودند.
این مرجع تقلید اضافه کرد: ما که شاگرد ایشان بودیم نمیدانستیم امام حاشیه بر وسیله دارد، خود ایشان هم به ما نگفت بلکه ما خودمان بعد از مدتها به دست آوردیم که که امام بر وسیله حاشیه زده است.
آیتالله العظمی صانعی افزودند: امتیاز امام در فتوا دادن هم این بود که کتاب وسیله را برای حاشیه زدن انتخاب کردند چون وسیله بیشتر کتب فقهی را دارد، ولی عروه بیشتر کتب فقهی را ندارد و کتابهایی هم که دارد دارای فروعهای بسیار متفرقی است که خیلی لازم نیست شخص در اوایل اجتهادش راجع به آن فروع فتوا بدهد. از این رو با اینکه معمولاً مراجع حتی آقای بروجردی عروه را حاشیه میزدند اما ایشان، اول وسیله را حاشیه زدند و پس از آن بر عروه. تا مدتها نظر امام این بود که به حاشیه وسیله مراجعه بشود و خودشان فرمودند طی 7 سال وسیله را حاشیه کردم. البته امام کتاب امر به معروف و مباحث دیگر را به آن اضافه فرمودند که یک دورهی کامل فقه شد. یعنی امتیاز دیگر تحریرالوسیله این است که برخی مسائل مستحدثه را دارد.
حضرت آیتالله صانعی با بیان اینکه تحریرالوسیله کتابی است که بعد از شرایع میتواند همیشه مرجع حوزهها و مرجع کسانی باشد که میخواهند احکام اسلام را بیابند، اضافه کرد: اول شرایع است بعد تحریرالوسیله حضرت امام، چون شما فرعی از فروع مورد ابتلا نمییابید جز اینکه در تحریرالوسیله از اول کتاب طهارت تا آخر کتاب دیات آمده است و این امتیازی برای تحریر میباشد. منتهی متأسفانه آنطوری که باید و شاید در حوزهها به آن عنایت نمیشود، حداقل عنایتی که از روی دقت و تحقیق اشکال کنند.
آیتالله صانعی با اشاره به همایش تحریر الوسیله اظهار داشتند: این همایش روی مطرح شدن کتاب بسیار مفید است. منتهی این همایش باید آثار داشته باشد به گونهای که بتوان آن را در حوزههای علمیه و در مراکز علمی منتشر کرد.
ایشان با توصیه به هرچه بهتر برگزار کردن همایش افزودند: باید روی این معنا تبلیغ بشود که تحریرالوسیله بعد از شرایع برای فتاوا و مبانی فقه شیعه در امروز کتاب مرجع است و نقصهای عبارتی احتمالی کتاب رفع بشود. باید به اخلاص امام در نوشتهها و کتابهای فتواییاش توجه بشود و توجه شود که امام در همه کارهایش منظم بوده و در فتوا دادن هم منظم بوده است.
ایشان ادامه داد: از امتیازات و درایات امام این بود که وسیله را قبل از عروه حاشیه زده است و مدت 7 سال هم طول کشیده است. باید برای ماندگاری آن عنایت بشود و برای مرجعیت تحریر هر کسی هر چه که میتواند انجام دهد. یکی از راهها شروحی است که برخیها نوشتند و یکی از راهها همین همایشی است که برگزار میشود و راههای دیگری هم که به نظر آقایان میرسد انجام بدهند.
تحریرالوسیله باید به صورت روشن، زیبا و امروزی چاپ شود
آیتالله سبحانی در این دیدار اظهار داشت: حضرت امام همیشه از کتاب وسیله النجاة تعریف مىکردند و هر موقع در باب فقاهت علمى سیدابوالحسن و تمامیت علمى ایشان بحث مىشد، مىگفتند که: کتاب وسیله بهترین دلیل بر فقاهت سید است. نسبت به وسیله علاقه خاصی داشتند. با اینکه آقایان تا آن روز هنوز حواسشان به عروه بود و کمتر حاشیه بر وسیله میزدند، حاشیهی ایشان بر وسیله حدود هفت سال طول کشید، از سال 1365 ق شروع کردند و در سال 1372 ق مطابق با 1332 ش به آخر رساندند. حاشیه ایشان بر وسیله تا حدى حاشیه استدلالی است.
حضرت آیتالله سبحانی افزودند: امام علاقهمند بود که به عروه هم حاشیه بزند، چون فروعات در وسیله کم و در عروه زیاد است لذا از سال 1372 شروع به حاشیه زدن بر عروه کردند و در سال 1375 ق مطابق با 1335 ش از حاشیه بر عروه فارغ شدند اما پیوسته اگر فتوایى مىخواست سراغ حاشیه بر تحریرالوسیله مىرفت. این مرجع تقلید با اشاره به روند تکمیل تحریرالوسیله اضافه کرد: امام را در سال 1343 ش از قم به ترکیه تبعید کردند و چون حضرت امام در آنجا تنها بودند و مراقبى نداشتند، موافقت کردند که آقا مصطفى به آنجا بروند. ایشان نامهاى نوشت که اگر کسی مى آید، کتابها را هم با خودش بیاورد. برخى از کتابها از جمله تهذیب الاصول بنده را هم خواسته بودند. آقا مصطفى با این کتابها به ترکیه رفتند، حضرت امام حدود یک سال که در آنجا بودند به کاستىهاى وسیله رسیدگى کردند و آن را کامل کردند و حدود بیشتر از یک چهارم بر وسیله اضافه کردند چون جا داشت بحث امر به معروف را مستقلاً بیاورند و بحث نماز جمعه را هم در مکان خودش قرار دهند. و پس از اینکه به نجف منتقل شدند در آنجا تحریر الوسیله را چاپ کردند.
آیتالله سبحانی با تأکید بر نظارت کامل بر چاپ تحریر اضافه کرد: عروة الوثقى را وقتی مرحوم سید مىنوشت، دو نفر هم نظارت مىکردند، یکى شیخ احمد کاشفالغطا متوفاى 1345 ق و دیگری شیخ محمدحسین کاشفالغطاء متوفاى 1373ق، این دو نفر شخصیت علمى و فقهى و ادبى عراق بودند و تمام عروه را از اول تا آخر اصلاح کردند و لذا عروه آن نوشته اولی سید نیست و اصطلاحاتش مصطلحات روشنى است و کار خوبى هم کردهاند. چون ما نمى توانیم بگوییم که عقل کل هستیم، ممکن است محتوا و عبارت از ما باشد و یک کس دیگرى آن را اصلاح نماید. و لذا با توجه به اینکه در چاپ نجف دقت کافی نشده لازم است این تحریر الوسیله به صورت روشن، زیبا و باب امروز چاپ بشود و چند نفر هم بر چاپ آن نظارت داشته باشند که اشکالات ادبی، اصطلاحی آن را برطرف نمایند و از نظر صفحهآرایی و شکل ظاهری به گونهباشد که جاذبه داشته باشد.
ایشان با توجه به جایگاه امام ادامه دادند: اوایل انقلاب که به مکه رفته بودم آنجا همایشى راجع به قرآن بود، عدهاى از علماى تونس یا مغرب مطالبى را راجع به امام به بنده مىگفتند اگر این کتاب به زبانهای زنده دنیا ترجمه و منتشر بشود جنبه فقاهت امام را هم در بیرون تشدید مىکند. همانطور که افکار سیاسى ایشان تا حدى به زبانهاى مختلف منتشر شده است و موجب شده که مردم دنیا تا حدی با افکار سیاسی ایشان آشنا شوند کتابهاى دیگر امام جنبه استدلالى دارند و خیلى ها آن را نمى فهمند ولى این کتاب که جنبه استدلالش کم و کتاب فتوا است، خیلى امام را از جهت موقعیت فقاهتى بالا مى برد.
این شاگرد امام در پایان اظهار داشت: اگر قدیمى ترین خادمین امام سه نفر باشند، یکی مرحوم آقاى منتظرى و دیگری مرحوم آقاى مطهرى و سومین آنها بنده هستم. و تنها درسی که تمام فتاوا و نظریات امام در آن مطرح میشود، درس ماست.
امام خمینی(س) شخصیتی تاثیرگذار در علم فقه است
آیتالله محمد جواد فاضل لنکرانی اظهار داشت: از مجموعه آثار و مباحث فقهی و اصولی امام این نتیجه به دست میآید که ایشان یک شخصیت تأثیرگذار در علم فقه است، امام در روند تکاملی فقه مؤثر بوده است.
آیتالله محمد جواد فاضل لنکرانی از اساتید دروس عالی فقه و اصول در حوزه علمیه قم که سالها است، تحریرالوسیله متن درس خارج فقه او میباشد، و در آمادهسازی و چاپ اثر ارزشمند «تفصیل الشریعه فی شرح تحریرالوسیله» تألیف پدر بزرگوارشان نقش مهم و سهم وافری داشته است. ایشان در مصاحبه با دستاندرکاران همایش تحریر الوسیله درباره شخصیت فقهی امام خمینی اظهار داشت: امام شئون متعدد و ابعاد گستردهای داشت که هر کدام مستقلاً نیاز به بحث دارد. این نبود که امام فقط در بُعد عرفان شاخص باشد بلکه در عرفان، فلسفه، تفسیر، فقه، اصول و سیاست برجسته بود، که مطلب روشنی است. اما من به بعضی از ویژگیهای امام در فقه اشاره میکنم.
ایشان افزود: اولاً وقتی آثار فقهی امام مورد ملاحظه قرار میگیرد، این نتیجه حاصل میشود که ایشان شخصیتی بوده که تمام عمر خودش را صرف فقه کرده است. حاشیه امام بر وسیله خود یک کار طولانی مدت است و همینطور حواشی عروه که میان این دو نسبت عام و خاص من وجه بر قرار است. در تاریخ تعلیقه نگاری معمولاً آنهایی که بر عروه تعلیقه نوشتهاند، پس از آغاز مرجعیتشان بوده است. اما امام بخاطر اهتمام و علاقهای که به فقه داشته از حدود چهل و پنج سالگی شروع به نگارش تعلیقه بر وسیله کرده است. شاید در مقام اثبات بُعد فلسفی و عرفانی امام غلبه داشته ولی از مجموعه زندگی علمی امام بدست میآید که عشق امام به فقه از همه علوم بیشتر بوده است حواشی امام مجرد فتوی و اظهار نظر در ذیل متن نیست بلکه بعضی از حواشی خودش یک فرع مستقلی است.
آیتالله فاضل لنکرانی ادامه داد: نکته دیگر اینکه وقتی انسان مجموعه آثار و مباحث فقهی و اصولی امام را ببیند، مشاهده میکند که ایشان یک شخصیت تأثیرگذار در علم فقه است. امام در روند تکاملی فقه مؤثر بوده است امام در فقه و اصول ابتکاراتی دارد؛ مثلاً نظریه خطابات قانونیه امام از ابتکارات تأثیرگذار امام است که مرحوم والد ما از آن در فروع متعددی استفاده میکرد.
وی افزود: نکته دیگر اینکه گرچه ما امام را فقیه مقاصدی نمیدانیم. امام وقتی در فرعی روایت معتبری بوده به آن تعبد داشته است. اما در عین حال فقه امام این امتیاز را دارد که امام از جوهر حاکم بر مجموعه دین غفلت نکرده است. در فروع متعددی از مباحث امر به معروف و نهی از منکر دیده میشود. نظر امام این است که وقتی پای اصل دین به میان میآید دیگر شرط قدرت، احتمال تأثیر و عدم حرج را باید کنار گذاشت.
فرزند آیت الله العظمی فاضل لنکرانی ادامه داد: درباره شرح مرحوم والد بر تحریر باید عرض کنم که آن بزرگوار فرمودند من به این نتیجه رسیدم که باید خدمتی به امام بکنم، دیدم از شاهکارهای علمی امام تحریر الوسیله است که باید آن را زنده کنیم لذا آن را متن شرح استدلالی قرار دادم. ایشان میفرمودند که در خلال این شرح هر چه پیش میرفتم، با توجه به اینکه سالها پای درس امام بودم و قدرت علمی امام برایم خیلی روشن و مبرهن بود، باز میدیدم که در این فتاوا خیلی دقت کرده و لذا به وسعت علمی امام توجه بیشتری پیدا میکردم. یک وقتی استاد بزرگوار ما آیتالله العظمی آقای وحید خراسانی در همان زمان حیات والد به من میفرمودند که یکی از شانسهای بزرگ آقای خمینی این است که پدر شما بر کتاب او شرح نوشت. به این نکته هم باید توجه شود که مرحوم والد هم این شرح را در تبعید شروع کردند و دغدغهها و گرفتاریهای متعدد دوران مبارزات و مسئولیتهای پس از پیروزی انقلاب و انواع بیماریها مانع ادامه آن نشد. و امام هم برای ایشان اولویت را در نوشتن همین شرح دانستند نه اشتغال در شئون دفتر امام که خود حکایت از دور اندیشی امام میکند.
همه ما نسبت به حضرت امام کوتاهی کردهایم/ شما و حاج حسن خمینی کاری کنید تحریرالوسیله در صحنه بیاید
آیتلله العظمی مظاهری اظهار داشت: من خیلی به یاد مرحوم آیتالله آقای فاضل لنکرانی هستم و با ایشان خیلی رفیق بودم. امتیازهای خوبی داشت. یکی از امتیازهای آقای فاضل باوفایی ایشان بود، از جمله به امام به خاطر شرحی که بر «تحریرالوسیلهی امام» نوشتند.
حضرت آیتلله العظمی مظاهری با اظهار تأسف از کوتاهی حوزه و روحانیت نسبت به امام بیان داشت: روحانیت راجع به حضرت امام کوتاه آمدند، مخصوصاً شاگردهای ایشان که یکی از آنها خودم میباشم، ما باید بیش از اینها به حضرت امام بها داده باشیم.
این شاگرد امام با بیان این که: تحریرالوسیله باید الآن در میان مردم با 14 تا حاشیه چاپ شده باشد. لبنان چاپ بشود، قم چاپ بشود و جاهای دیگر چاپ بشود که نشد، گفت: آیا تحریرالوسیله لیاقت این را نداشت؟ چرا داشت اما کوتاهی از مراجع، شاگردهای حضرت امام، قم و از مدیریت حوزه میباشد. وقتی شنیدم میخواهید برای تحریرالوسیلهی حضرت امام همایش برگزار کنید، دعایتان کردم و خیلی خوشحال شدم، چون کار خیلی مقدس و خوبی است.
آیتالله مظاهری اضافه کرد: از شما، مخصوصاً جناب آقای حاج حسن خمینی که در حوزهی فکر و عشق به این کارها خیلی خوب هستند، تقاضا دارم کاری بکنید که تحریرالوسیله در صحنه بیاید. مثلاً خودتان تحریرالوسیله را با 10 تا حاشیه چاپ بکنید و دیگر لازم نیست آن را آقایان تأیید بکنند، عروةالوثقی که اینطوری نشد، دیگران حواشی مراجع را داخلش آوردند و چاپ کردند. این کار را شما هم بکنید.
آیتالله مظاهری با اشاره به ارادت و شاگردی افتخار آمیز خود نسبت به امام اظهار داشت: من در درس مقیدم که اسم حضرت امام برده شود اگرچه اوائل ورودمان به اینجا زمینه وجود نداشت ولی الآن زمینهاش الحمدلله خوب است. شاگردهای حضرت امام باید اسم حضرت امام را، در فقه، در اصول، در درسهای دیگر بیاورند. در اخلاق مقید باشند اقلاً یک مرتبه چه در جلسات عمومی و چه جلسهی اخلاق که برای طلبهها میگذارند اسم ایشان را بیاورند و حرفهای ایشان را بزنند. این را هم بگویم که این یک در میلیون حقی است که حضرت امام به من و امثال من دارند، یک قطرهای از دریا میباشد.
ایشان ادامه داد: تحریرالوسیله از جهاتی کتاب خیلی خوبی است. این کتاب در تبعید نوشته شده و این خیلی ارزش دارد. یک کسی با نبود کتاب و با آن سختگیریهایی که در ترکیه وجود داشته، با آن دلهرهها درباره مردم ایران و اسلام یک دوره فقه بنویسد، این خیلی ارزش دارد. قلم حضرت امام خیلی قلم رسا و خوبی است، اگر بهتر از عروه نباشد کمتر نیست. این کتاب بر خلاف عروه یک دوره کامل فقه است. لذا این همایش خیلی خوب است و من از شما تشکر میکنم اما تشریفاتی نباشد که یک جلسهای گرفته شود و بزرگان هم بیایند و شما هم زحمتی بکشید و تمام بشود.
آیتالله مظاهری تأکید کرد: من خیال میکنم بهترین کار این است که به مرور زمان، از امسال تا سال دیگر، حواشی عروه را ملحق به تحریرالوسیله کنید، و آن را در دسترس کسانی که حضرت امام را مرجع خودشان نمیدانند، قرار بدهید. خود کتاب وسیله مرحوم آیتالله آقای سید ابوالحسن یک لطفی از طرف خدا و امیرالمؤمنین بوده که ایشان با آن قلم رسایشان توانستند آن را بنویسند. کتاب خیلی عالی است با اینحال حضرت امام روی وسیله کار کردند زحمت کشیدند اول بر وسیله حاشیه زدند و بعد آن حاشیهها را واردش کردند و تحریر را نوشتهاند. در ادامه ابواب و کتبی که مرحوم سید در وسیله نیاوردهاند مثل حج، امر به معروف و نهی از منکر، حدود، دیات، قصاص، قضا و شهادات و مسائل مستحدثه را به آن اضافه کردند. و کتاب تحریر، یک دوره کامل فقه برای استفاده عموم مردم چه خواص و چه عوام میباشد.
حضرت آیتالله مظاهری در پایان سخنانشان بیان داشتند: از اینکه شما به فکر این قضایا هستید، تشکر میکنیم و از حوزه علمیه به عنوان یک شاگرد حوزه و از بزرگان من جمله مدیریت حوزه به عنوان رفقای مدیریت تقاضا دارم که نسبت به بزرگداشت حضرت امام بیش از اینها عنایت داشته باشند. هر چه هست از حضرت امام است و افتخار میکنیم که شاگرد حضرت امام هستیم. این افتخار خیلی بالایی است، اما قم باید این افتخار را داشته باشد که هر چه راجع به انقلاب علمی و هم انقلاب سیاسی دارد از حضرت امام است.
روایت آیتالله موسوی بجنوردی از نامگذاری «تحریرالوسیله»
یکی از شاگردان برجسته امام خمینی در نجف خاطرهای را از چگونگی نامگذاری کتاب «تحریرالوسیله» امام خمینی بیان کرد.
آیتالله سید محمد موسوی بجنوردی، در دیدار با دستاندرکاران همایش تحریر الوسیله اظهار داشت: پس از ورود حضرت امام به نجف در ملاقاتی که ایشان و پدرم داشتند، مرحوم پدرم از امام پرسیدند که در بورسا چه کاری میکردید که امام در جواب فرمودند: حواشی وسیله را داخل متن میکردم و ای کاش چند ماه دیرتر مرا به نجف میآوردند تا کار را تمام میکردم. پدرم پرسید که اسمش را انتخاب کردهاید؟ که امام فرمودند هنوز فکرش را نکردهام. پدرم گفت: اسم آن را «تحریر الوسیله» بگذارید. خواجه نصیرالدین تحریر اقلیدوس نوشته، شما هم این نام را بگذارید که هم وسیله مطرح میشود و هم اسم خوبی است.
وی افزود: وقتی امام کار نوشتن تحریر الوسیله را به پایان رساند، یک شب حاج آقا مصطفی در درس شبانه خصوصی که نزد پدرم داشتیم به پدرم گفت: آقا سلام میرسانند و گفتند اسم کتاب را «تحریر الوسیله» میگذارم.
آیتالله موسوی بجنوردی درباره ویژگیهای «تحریرالوسیله» اظهار داشت: در تحریر الوسیله بحث جهاد نیامده چون امام جهاد ابتدایی در عصر غیبت را جایز نمیدانست، بحث عبید و اماء هم نیامده که نکتهای دارد اما آوردن احکام امر به معروف و نهی از منکر خیلی صدا کرد. چنانکه با نوشتن مسائل مستحدثه که قبلاً در قم مسائلی از آن را تدریس هم کرده بودند، عملاً عنصر زمان و مکان را در اجتهاد تأثیر دادند.
وی از نقش و تأثیر تحریر الوسیله در تهیه قوانین در نظام جمهوری اسلامی اینگونه سخن گفت: وقتی در شورای عالی قضایی بودم امام فرمودند قوانین را بررسی کنید تا طبق اسلام باشد. به من فرمودند شما با مبانی من آشنا هستید و این کار را بکنید؛ من با زحمت و وقت گذاشتن زیاد قوانین لازمه را تهیه میکردم و در شورای عالی قضایی و کمیسیون قضایی مجلس و هیأت دولت به تصویب میرسید و کارگشایی میکرد.
ملاک شورای نگهبان برای تطبیق قوانین با شرع، تحریرالوسیله امام است
عضو جامعه مدرسین حوزه علمیه قم گفت: ملاک شورای نگهبان برای تطبیق قوانین با شرع، تحریرالوسیله امام است.
مسئولین مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی و اعضاء کمیته علمی همایش تحریرالوسیله، شروح و تعلیقات با آیتالله مؤمن که از شاگردان امام و عضو شورای نگهبان قانون اساسی هستند دیدار کردند، در این دیدار پس از گزارش مسئول مؤسسه دفتر قم از چگونگی پیشرفت کار همایش آیتالله مؤمن با ابراز خرسندی از این دیدار اظهار داشت: حضرت امام رحمتالله علیه آدمی استثنایی بودند که اهل دنیا نبودند و با همان روحیه و اخلاق معنویشان حوزه را به خودشان جذب کرده بودند و همه همتشان بر این بود که اسلام را احیا کنند. و همه چیزشان را در راه خدا و برای خدا دادند.
وی افزود: حاشیه امام بر وسیله و عروه در زمان آیتالله بروجردی نوشته شده بود ولی هر دو بعد از فوت مرحوم آیتالله بروجردی چاپ شد، ایشان افزودند: پس از شروع مبارزات حضرت امام که منجر به تبعید ایشان به ترکیه شد در بورسا از فراغتی که داشتند استفاده کردند و حواشی خودشان را بر متن وسیله اضافه کردند و کتبی هم که در وسیله وجود نداشت نوشتند و کتاب تحریر الوسیله را تهیه کردند و این مطلب را در اول تحریر الوسیله بیان فرمودهاند.
آیتالله مومن یادآور شد: تا آنجایی که در ذهنم هست وسیله مرحوم سید تا کتاب ارث بیشتر ندارد؛ البته ارث را هم کامل نیاورده، بقیه کتب بعد از ارث که الان در تحریر الوسیله موجود است را حضرت امام خودشان اضافه کردهاند.
وی افزود: پس از فوت مرحوم آیتالله بروجردی حضرت امام رساله توضیح المسائل نداشتند، مقلدین ایشان دسترسی به فتاوای ایشان نداشتند، لذا برخی از ارادتمندان امام درصدد برآمدند که رسالهای فارسی تهیه کنند به همین جهت وسیله مرحوم سید با حواشی حضرت امام را بین چند نفر از شاگردان ایشان تقسیم کردند تا برخی مسائل مبتلابه از روی وسیله و حاشیه ایشان ترجمه شود که قسمتی از آن را نیز به بنده دادند که یادم هست امام بر روی کاغذهای معمولی با خط بسیار زیبایی حواشی خودشان را مرقوم فرموده بودند و بنده هم چند تا مسئله از روی آنها آماده کردم و با مسائل دیگری که دوستان دیگر آماده کرده بودند بصورت «نجاةالعباد» به چاپ رسید.
آیتالله مومن در مورد بازتاب چاپ اول تحریر در حوزه علمیه قم اظهار داشتند: طلبهها عاشق امام بودند حوزه عاشق امام بود پس از تبعید ایشان یک خلأ بزرگی در حوزه احساس میشد که چاپ تحریر موجب خوشحالی و دلگرمی طلاب و فضلا شد و مورد توجه قرار گرفت.
آیتالله مؤمن که از اعضای شورای عالی قضایی بودند و الآن هم عضو شورای نگهبان هستند، در مورد استفادههایی که پس از انقلاب از تحریر الوسیله شده گفتند: در زمانی که در شورای عالی قضایی بودم قانون حدود و دیات و قصاص را بر مبنای فتاوای امام در تحریر تنظیم و برای تصویب به مجلس فرستادیم و در شورای نگهبان هم برای تطبیق قوانین با شرع مطالب مندرج در تحریر ملاک عمل بوده و هست یعنی پس از رحلت حضرت امام هم ملاک تحریر است مگر مواردی که نظر رهبری مخالف نظر امام باشد.
امام به فکر حکومت بود و برای همین تحریرالوسیله را نوشت
آیتالله گرامی در جمع برگزارکنندگان «همایش تحریرالوسیله؛شروح و تعلیقات» اظهار داشت: شاید علت اینکه امام قبل از عروه بر وسیله حاشیه نوشتند، این بود که گرچه «عروه» فروعات بیشتری دارد، ولی «وسیله» کتابهای متنوعتری دارد.
آیتالله گرامی دربارة تألیف تحریر الوسیله و نظراتی که ابراز شده چنین گفت: دربارة تألیف تحریر الوسیله یک نظر این است که حضرت امام در ترکیه بیکار بودند، لذا مشغول به یک کار فقهی شده بودند؛ ولی به نظر من ایشان میدیدند که در مبارزه موفق میشوند و حکومت را به دست خواهند گرفت و به همین خاطر میخواستند یک فقه کاملی بنویسند. شاهد اینکه ایشان میدانست حکومت را به دست خواهد گرفت سخنرانی چهارشنبه آخر سال 1341 است که در آن گفتند ما از مرگ نمیترسیم، آنهایی بترسند که بعد از مردن جایی ندارند، ما جا داریم، الحمدلله مراجع قم فرزندان فاطمهاند، مشهد فرزندان فاطمهاند، تهران فرزندان فاطمهاند، نجف فرزندان فاطمهاند. امام داد زد که ای «بنی فاطمه قوموا عن نومتکم»
وی افزود: ما شب آن روز خدمت امام رفتیم و دیدارمان خصوصی بود، ایشان فرمودند من که گفتم «ای بنی فاطمه قوموا عن نومتکم» اشاره به حکومت فاطمیون مصر داشتم و خواستم به مراجع بگویم مثل آنها حکومت مال شماهاست و چرا در خانه نشستهاید! پس ایشان به فکر تشکیل حکومت بوده و برای همین منظور تحریر را تألیف کرده است. انصافاً تحریرالوسیله از نظر جامعیت در این عصر بینظیر است، به این جهت که جانشین ندارد، قطعاً در آینده موقعیت تحریر بهتر از حالا خواهد شد و در آینده تحریر خیلی بیش از اینها جا باز میکند.
تحریر الوسیله تجلّی نورانیت و اخلاص امام خمینی است
آیتالله عباسعلی روحانی اظهار داشت: تحریر الوسیله تجلّی نورانیت و اخلاص امام خمینی است. امام آن را در شرایط انقطاع از اسباب ظاهری و توجه الی الله نوشتند.
آیتالله حاج شیخ عباسعلی روحانی رئیس پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی که موفق به شرح استدلالی بخشهایی از تحریر الوسیله نیز شده است، در مصاحبه دستاندرکاران همایش تحریر الوسیله با ایشان درباره ویژگیهای تحریر اظهار داشت: تحریر الوسیله پنج ویژگی دارد که بعضی از آنها با متون مشابه فقهی مشترک و بعضی دیگر خاص تحریر میباشد: ویژگی اول جامعیت تحریر است، در میان کتابهای فقهی کمتر چنین جامعیتی را میبینیم. امام خمینی در تحریر یک دوره کامل فقه اسلام را از دیدگاه اهل بیت(ع) نوشته است. ایشان در طول مدت تحشیه وسیله النجاة مرحوم سید اصفهانی(رضوان الله علیه) تمام مطالب وسیله را بررسی استنادی و اجتهادی کرده و فتوا داده است.
وی ادامه داد: ویژگی دوم کاربردی بودن مسائل تحریر میباشد. از هزار و چند صد سال پیش تا کنون طبق دستور ائمه(ع) فقه و تفریع فروع در آن بوده است و ائمه(ع) فرمودند بیان اصول و قواعد کلی به عهدة ما و شما استنباط و تفریع فروع کنید و مسائل مبتلابه را به این اصول ارجاع بدهید. شاید بشود گفت در میان متقدمین و متأخرین؛ مرحوم آیت الله سید محمد کاظم طباطبائی یزدی(رضوان الله علیه) پرکارترین فقیه در تفریع فروع شیعه بوده است. اما چون مبنای ایشان بر فروع حداکثری بوده، طبیعتاً بسیاری از این فروع ذهنی بوده و کاربردی نیست، چنانکه عروه همه کتابهای فقهی را دربرندارد اما تحریر الوسیله که در حدود نیم قرن پیش نوشته شد یکی از کاربردیترین کتب فقهی میباشد و این ویژگی کاربردی بودن در وسیله مرحوم اصفهانی هم وجود دارد که امام به همین خاطر روی آن کار کرده است.
آیتالله روحانی افزود: ویژگی سوم این کتاب فقهی، طرح مسائل جدید در حوزه فقه بوده است. مسائلی که تا آن زمان با فقه و استدلالات فقهی بیگانه بوده است؛ مسئله بیمه، سفته، تغییر جنسیت، نماز در قطبین، مسافرتهای فضایی و ... در این زمان پیرامون این مسائل نظرات و مقاله و کتاب زیاد نوشته میشود ولی حدود نیم قرن پیش، این مسائل با حوزه فقه و مرجعیت بیگانه بوده است. آوردن این مسائل در یک رساله فتوائی حاوی دو نکته است: جواب به این مسائل بر اساس فقه اهل بیت و مهمتر از آن ابداع و ایجاد یک سنّت حسنه است. فقیه اگر میخواهد فقیه زمانش باشد باید بداند که چه مسائل جدیدی در جامعه وجود دارد تا حکم شرع را بیان کند. لذا هر فقیهی باید مسائل نو پیدای زمان خودش را بداند. این سنّت حسنه در فقه شیعه توسط امام پایهگذاری شده است.
رئیس پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی ادامه داد: ویژگی چهارم تحریر الوسیله وارد کردن فقه سیاسی شیعه در کتاب فتوایی است. کل فقه شیعه در یک نگاه برنامه اداره زندگی، جامعه و مردم است این نگاه را امام در تحریر الوسیله پر رنگ کردند. امام با نوشتن کتابی به اسم امربهمعروف و نهی از منکر و طرح مسائل دفاع، پس از آنکه آرام آرام از فقه عمومی و فتوائی خارج شده بود، فصل جدیدی در رابطه با فقه سیاسی شیعه باز کردند. و در حوزه نجف با آن فضایی که داشت نوشت «فمن توهم أنّ الدین منفک عن السیاسة فهو جاهل لم یعرف الاسلام ولا السیاسة» در واقع امام در تحریر الوسیله شالوده فقهی حکومت اسلامی را پیریزی کردند.
وی در بیان ویژگی پنجم تحریرالوسیله اظهار داشت: ویژگی پنجم که از نظر من مهمترین ویژگی است؛ این است که تحریر الوسیله تجلّی نورانیت و اخلاص امام خمینی است. امام جزء معدود مراجع تقلیدی است که مرجعیت بر آنها تحمیل شده است و به شدّت از هزینه کردن و ترویج مرجعیت دوری میکرد. با این روحیهای که داشت در تبعیدگاه ترکیه که حالت انقطاع از اسباب ظاهری برایش پیش آمد؛ شبیه انقطاع از اسباب ظاهری شهید اول در زندان و نوشتن «اللمعة الدمشقیّة» در آن حالت انقطاع از یک سو و توجه الی الله از سوی دیگر تحریر الوسیله نوشته شد، یک نورانیتی در آن حس میشود و البته این یک امر وجدانی است نه برهانی.
تفکر انقلابی امام در تحریرالوسیله، باید احیاء شود
عضو جامعه مدرسین حوزه علمیه قم گفت: تفکر انقلابی امام در تحریرالوسیله، مسکوت مانده و باید احیاء شود.
آیتالله نمازی شارح بعضی از ابواب تحریرالوسیله و امام جمعه کاشان در دیدار دستاندرکاران همایش تحریرالوسیله با ایشان پیرامون شخصیت امام خمینی و کتاب تحریرالوسیله اظهار داشت: علیرغم اینکه در کشور خیلی درباره امام حرف زده شده است، با این حال شخصیت حضرت امام شخصیت مجهولی است. به اعتقاد بنده ما ابعاد وجودی حضرت امام را نشناختهایم، امام حتی برای خواص هم مجهول بوده و از مصادیق این روایت است که «مجهولون فی الارض معروفون فی السماء» هرچه درباره ایشان گفته شده تنها بخشی از ابعاد وجودی و شخصیتی امام است.
وی با بیان اینکه در تاریخ شیعه ما یک چنین فقیه متضلع و متوغل در ذات اقدس ربوبی نداشتهایم، افزود: عباراتی که حضرت امام در وسیله اشراب و ادغام کردهاند، مشابهت کامل با خود «وسیله» مرحوم سید اصفهانی و «عروه» مرحوم سید یزدی دارد. اما مباحثی را امام در تحریر مطرح کردند که در آن زمان مباحث نویی بوده است. مطرح کردن چنین مباحثی حکایت از این دارد که امام از زمان خود جلوتر بوده است.
آیتالله نمازی تصریح کرد: امام در تحریر مباحث دفاع را مطرح کردهاند که امروزه هم مبتلابه جهان اسلام، دولتهای اسلامی و کشورهای اسلامی میباشد. این تفکر انقلابی امام در تحریر الوسیله، متأسفانه مسکوت مانده که باید احیاء بشود.
وی در پایان با تاکید بر اینکه مطرح کردن «تحریر» نیاز به یک فرهنگسازی دارد، گفت: راهش این است که فضلای حوزه، آنهایی که به امام ارادت دارند، افکار امام را ترویج کنند تا افکار و شخصیت امام از این ناشناخته بودن خارج شود.
